ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.115

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે બૃહદૃ નીતિસારે ચતુર્દશોત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 115
સૂત ઉવાચ ।
કુમાર્યાં ચ કુમિત્રં ચ કુરાજાનં કુપુત્રકમ્ ।
કુકન્યાં ચ કુદેશં ચ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

ધર્મઃ પ્રવ્રજિતસ્તપઃ પ્રચલિતં સત્યં ચ દૂરં ગતં પૃથ્વી વન્ધ્યફલા જનાઃ કપટિનો લૌલ્યે સ્થિતા બ્રાહ્મણાઃ ।
મર્ત્યાઃ સ્ત્રીવશગાઃ સ્ત્રિયશ્ચ ચપલા નીચા જના ઉન્નતાઃ હા કષ્ટં ખલુજીવિતં કલિયુગે ધન્યા જના યે મૃતાઃ

ધન્યાસ્તે યે ન પશ્યન્તિ દેશભઙ્ગં કુલક્ષયમ્ ।
પરચિત્તગતાન્ દારાન્પુત્રં કુવ્યસને સ્થિતમ્

કુપુત્રે નિર્વૃતિર્નાસ્તિ કુભાર્યાયાં કુતો રતિઃ ।
સુમિત્ર નાસ્તિ વિશ્વાસઃ કુરાજ્યે નાસ્તિ જીવિતમ્

પરાન્નં ચ પરસ્વં ચ પરશય્યાઃ પરસ્ત્રિયઃ ।
પરવેશ્મનિ વાસશ્ચ શક્રાદપિ હરેચ્છ્રિયમ્

આલાપાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાત્સંસર્ગાત્સહ ભોજનાત્ ।
આસનાચ્છયનાદ્યાનાત્પાપં સંક્રમતે નૃણામ્

સ્ત્રિયો નશ્યન્તિ રૂપેણ તપઃ ક્રોધન નશ્યતિ ।
ગાવો દ્વરપ્રચારેણ શૂદ્રાન્નેન દ્વિજોત્તમઃ

આસનાદેકશય્યાયાં બોજનાત્પઙ્ક્તિસઙ્કરાત્ ।
તતઃ સંક્રમતે પાપં ઘટાદ્ધટ ઇવોદકમ્

લાલને બહવો દોષાસ્તાડને બહવો ગુણાઃ ।
તસ્માચ્છિષ્યં ચ પુત્રં ચ તાડયેન્ન તુ લાલયેત્

અધ્વા જરા દેહવતાં પર્વતાનાં જલં જરા ।
અસંભોગશ્ચ નારીણાં વસ્ત્રાણામાતપો જરા

અધમાઃ કલિમિચ્છન્તિ સન્ધિમિચ્છતિ મધ્યમાઃ ।
ઉત્તમા માનમિચ્છન્તિ માનો હિ મહતાં ધનમ્

માનો હિ મૂલમર્થસ્ય માને સતિ ધનેન કિમ્ ।
પ્રભ્રષ્ટમાનદર્પસ્ય કિં ધનેન કિમાયુષા

અધમા ધનમિચ્છન્તિ ધનમાનૌ હિ મધ્યમાઃ ।
ઉત્તમા માનમિચ્છન્તિ માનો હિ મહતાં ધનમ્

વને ઽપિ સિંહા ન નમન્તિ કં ચ બુભુ ક્ષિતા માંસનિરીક્ષણં ચ ।
ધનૈર્વિહીનાઃ સુકુલેષુ જાતા ન નીચકર્માણિ સમારભન્તે

નાભિષેકો ન સંસ્કારઃ સિંહસ્ય ક્રિયતે વને ।
નિત્યમૂર્જિતસત્ત્વસ્ય સ્વયમેવ મૃગેન્દ્રતા

વણિક્પ્રમાદી ભૃકશ્ચ માની ભિક્ષુર્વિલાસી હ્યધનશ્ચ કામી ।
વરાઙ્ગના ચાપ્રિયવાદિની ચ ન તે ચ કર્માણિ સમારભન્તે

દાતા દરિદ્રઃ કૃપણોર્ઽથયુક્તઃ પુત્ત્રો ઽવિધેયઃ કુજનસ્ય સેવા ।
પરોપકારેષુ નરસ્ય મૃત્યુઃ પ્રજાયતે દુશ્ચરિતાનિ પઞ્ચ

કાન્તાવિયોગઃ સ્વજનાપમાનં ઋણસ્ય શેષઃ કુજનસ્ય સેવા ।
દારિદ્રયાભાવાદ્વિમુખાશ્ચ મિત્રા વિનાગ્નિના પઞ્ચ દહન્તિ તીવ્રાઃ

ચિન્તાસહસ્રેષુ ચ તેષુ મધ્યે ચિન્તાશ્ચતસ્રો ઽપ્યસિધારતુલ્યાઃ ।
નીચાપમાનં ક્ષુધિતં કલત્રં ભાર્યા વિરક્તા સહજોપરોધઃ

વશ્યશ્ચ પુર્ત્રેર્ઽથ કરી ચ વિદ્યા અરોગિતા સજ્જનસઙ્ગતિશ્ચ ।
ઇષ્ટા ચ ભાર્યા વશવર્તિની ચ દુઃ ખસ્ય મૂલોદ્ધરણાનિ પઞ્ચ

કુરઙ્ગમાતઙ્ગપતઙ્ગંભૃગ મીના હતાઃ પઞ્ચબિરેવ પઞ્ચ ।
એકઃ પ્રમાથી સ કથં ન ઘાત્યો યઃ સેવતે પઞ્ચભિરેવ પઞ્ચ

અધીરઃ કર્કશઃ સ્તબ્ધઃ કુચેલઃ સ્વયમાગતઃ ।
પઞ્ચ વિપ્રા ન પૂજ્યન્તે બૃહસ્પતિસમા અપિ

આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યા નિધનમેવ ચ ।
પઞ્ચૈતાનિ વિવિચ્યન્તે જાયમાનસ્ય દેહિનઃ

પર્વતારોહણે તોયે ગોકુલે દુષ્ટનિગ્રહે ।
પતિતસ્ય સમુત્થાને શસ્તાઃ પઞ્ચ (હ્યેતે) ગુણાઃ સ્મૃતાઃ

અભ્રચ્છાયા ખલે પ્રીતિઃ પરનારીષુ સંગતિઃ ।
પઞ્ચૈતે હ્યસ્થિરા ભાવા યૌવનાનિ ધનાનિ ચ

અસ્થિરં જીવિતં લોકે અસ્થિરં ધનયૌવનમ્ ।
અસ્થિરં પુત્ત્રદારાદ્યં ધર્મઃ કીર્તિર્યશઃ સ્થિરમ્

શત જીવિતમત્યલ્પં રાત્રિસ્તસ્યાર્ધહારિણી ।
વ્યાધિશોકજરાયાસૈરર્ધં તદપિ નિષ્ફલમ્

આયુર્વર્ષશતં નૃણાં પરિમિતં રાત્રૌ તદર્ધં ગતં તસ્યાર્ધસ્થિતકિઞ્ચિદર્ધમધિકં બાલ્યસ્ય કાલે ગતમ્ ।
કિઞ્ચિદ્વન્ધુવિયોગદુઃ ખમરણૈર્ભૂપાલસેવાગતં શેષં વારિતરઙ્ગગર્ભચપલં માનેન કિં માનિનામ્

અહોરાત્રમયો લોકે જરારૂપેણ સંચરેત્ ।
મૃત્યુર્ગ્રસતિ ભૂતાનિ પવનં પન્નગો યથા

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતઃ સ્વપતો ન ચેત્ ।
સર્વસત્ત્વહિતાર્થાય પશોરિવ વિચેષ્ટિતમ્

અહિતહિતવિચારશૂન્યબુદ્ધેઃ શ્રુતિસમયે બહુભિર્વિતર્કિતસ્ય ।
ઉદરભરણમાત્રતુષ્ટબુદ્ધેઃ પુરુષપશોશ્ચ પશોશ્ચ કો વિશેષઃ

શૌર્યે તપસિ દાને ચ યસ્ય ન પ્રથિતં યશઃ ।
વિદ્યાયામર્થલાભે વા માતુરુચ્ચાર એવ સઃ

યજ્જીવ્યતે ક્ષણમપિ પ્રથિતં મનુષ્યૈર્વિજ્ઞાનવિક્રમયશોભિરભગ્નમાનૈઃ ।
તન્નામ જીવિતમિતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ કાકો ઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે

કિં જીવિતેન ધનમાનવિવર્જિતેન મિત્રેણ કિં ભવતિ ભીતિસશઙ્કિતેન ।
સિંહવ્રતં ચરત ગચ્છત મા વિષાદં કાકો ઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે

યો વાત્મનીહ ન ગુરૌ ન ચ ભૃત્યવર્ગે દીને દયાં ન કુરુતે ન ચ મિત્રકાર્યે ।
કિં તસ્ય જીવિતફલેનમનુષ્યલોકે કાકો ઽપિ જીવતિ ચિરં ચ બલિં ચ ભુઙ્ક્તે

યસ્ય ત્રિવર્ગશૂન્યાનિ દિનાન્યાયાન્તિ યાન્તિ ચ ।
સ લૌહકારભસ્ત્રેવ શ્વસન્નપિ ન જીવતિ

સ્વાધીનવૃત્તેઃ સાફલ્યં ન પરાધીનવર્તિતા ।
યે પરાધીનકર્માણો જીવન્તો ઽપિ ચ તે મૃતાઃ

સુ(સ્વ) પૂરા વૈ કાપુરુષાઃ સુ(સ્વ) પૂરો મૂષિકાઞ્જલિઃ ।
અસન્તુષ્ટઃ કાપુરુષઃ સ્વલ્પકેનાપિ તુષ્યતિ

અભ્રચ્છાયા તૃણાદગ્નિર્નોચસેવા પથો જલમ્ ।
વેશ્યારાગઃ ખલે પ્રીતિઃ ષડેતે બુદ્વુદોપમાઃ

વાચા વિહિતસાર્થેન લોકો ન ચ સુખાયતે ।
જીવિતં માનમૂલં હિ માને મ્લાને કુતઃ સુખમ્?

અબલસ્ય બલં રાજા બાલસ્ય રુદિતં બલમ્ ।
બલં મૂર્ખસ્ય મૌનં હિ તસ્કરસ્યાનૃતં બલમ્

યથાયથા હિ પુરુષઃ શાસ્ત્રં સમધિગચ્છતિ ।
તથાતથાસ્ય મેધા સ્યાદ્વિજ્ઞાનં ચાસ્ય રોચતે

યથાયથા હિ પુરુષઃ કલ્યાણે કુરુતે મતિમ્ ।
તથાતથા હિ સર્વત્ર શ્લિષ્યતે લોકસુપ્રિયઃ

લોભપ્રમાદવિશ્વાસૈઃ પુરુષો નશ્યતિ ત્રિભિઃ ।
તસ્માલ્લોભો ન કર્તવ્યઃ પ્રમાદો નોન વિશ્વસેત્

તાવદ્ભયસ્ય ભેતવ્યં યાવદ્ભયમનાગતમ્ ।
ઉત્પન્ને તુ ભયે તીવ્રે સ્થાતવ્યં વૈ હ્યભીતવત્

ઋણશેષં ચાગ્નિશેષં વ્યાધિશેષં તથૈવ ચ ।
પુનઃ પુનઃ પ્રવર્ધન્તે તસ્માચ્છેષં ન કારયેત્

કૃતે પ્રતિકૃતં કુર્યાદ્ધિંસિતે પ્રતિહિંસિતમ્ ।
ન તત્ર દોષં પશ્યામિ દુષ્ટે દોષં સમાચરેત્

પરોક્ષે કાર્યહન્તારં પ્રત્યક્ષે પ્રિયવાદિનમ્ ।
વર્જયેત્તાદૃશં મિત્રં માયામયમરિં તથા

દુર્જનસ્ય હિ સંગેન સુજનો ઽપિ વિનશ્યતિ ।
પ્રસન્નમપિ પાનીયં કર્દમૈઃ કલુષીકૃતમ્

સ ભુઙ્ક્તે સદ્વિજો ભુઙ્ક્તે સમશેષનિરૂપણમ્ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દ્વિજઃ પૂજ્યઃ પ્રયત્નતઃ

તદ્ભુજ્યતે યદ્દ્વિજભુક્તશેષં સ બુદ્ધિમાન્યો ન કરોતિ પાપમ્ ।
તત્સૌહૃદં યક્રિયતે પરોક્ષે દમ્ભૈર્વિના યઃ ક્રિયતે સ ધર્મઃ

ન સા સભા યત્ર ન સન્તિ વૃદ્ધાઃ વૃદ્ધા ન તે યે ન વદન્તિ ધર્મમ્ ।
ધર્મઃ સ નો યત્ર ન સત્યમસ્તિ નૈતત્સત્યં યચ્છલેનાનુવિદ્ધમ્

બ્રાહ્મણો ઽપિ મનુષ્યાણામાદિત્યશ્ચૈવ તેજસામ્ ।
શિરો ઽપિ સર્વગાત્રાણાં વ્રતાનાં સત્યમુત્તમમ્

તન્મઙ્ગલં યત્ર મનઃ પ્રસન્નં તજ્જીવનં યન્ન પરસ્ય સેવા ।
તદર્જિતં યત્સ્વજનેન ભુક્તં તદ્ગર્જિતં યત્સમરે રિપૂણામ્

સા સ્ત્રીયા ન મદં કુર્યાત્સ સુખી તૃષ્ણયોજ્ઝિતઃ ।
તન્મિત્રં યત્ર વિશ્વાસઃ પુરુષઃ સ જિતેન્દ્રિયઃ

તત્ર મુક્તાદરસ્નેહો વિલુપ્તં યત્ર સૌહૃદમ્ ।
તદેવ કેવલં શ્લઘ્યં યસ્યાત્મા ક્રિયતે સ્તુતૌ

નદીનામગ્નિહોત્રાણાં ભારતસ્ય કલસ્ય ચ ।
મૂલાન્વેષો ન કર્તવ્યો મૂલાદ્દોષો ન હીયતે

લવણજલાન્તા નદ્યઃ સ્ત્રીભેદાન્તં ચ મૈથુનમ્ ।
ષૈશુન્યં જનવાર્તાન્તં વિત્તં દુઃ ખત્રયાન્તકમ્

રાજ્યશ્રીર્બ્રહ્મશાપાન્તા પાપાન્તં બ્રહ્મવર્ચસમ્ ।
આચાન્તં ઘોષવાસાન્તં કુલસ્યાન્તં સ્ત્રિયા પ્રભો (ભુઃ)

સર્વે ક્ષયાન્તા નિલયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ ।
સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં હિ જીવિતમ્

યદીચ્છેત્પુનરાગન્તું નાતિદૂરમનુવ્રજેત્ ।
ઉદકાન્તાન્નિવર્તેત સ્નિગ્ધવર્ણાચ્ચ પાદપાત્

અનાયકે ન વસ્તવ્યં ન ચૈવ બહુનાયકે ।
સ્ત્રીનાયકે ન વસ્તવ્યં વસ્તવ્યં બાલનાયકે

પિતા રક્ષતિ કૌમારે ભત્તા રક્ષતિ યૌવને ।
પુત્રસ્તુ સ્થવિરે કાલે ન સ્ત્રી સ્વાતન્ત્ર્યમર્હતિ

ત્યજેદ્વન્ધ્યામષ્ટમે ઽબ્દે નવમે તુ મૃતપ્રિજામ્ ।
એકાદશે સ્ત્રીજનનીં સદ્યશ્ચાપ્રિયાવાદિનીમ્

અનર્થિત્વાન્મનુષ્યાણાં ભિયા પરિજનસ્ય ચ ।
અર્થાદપેતમર્યાદાસ્ત્રયસ્તિષ્ઠન્તિ ભર્તૃષુ

અશ્વં શ્રાન્તં ગજં મત્તં ગાવઃ પ્રથમસૂતિકાઃ ।
અનૂદકે ચ મણ્ડૂકાન્પ્રાજ્ઞો દૂરેણ વર્જયેત્

અર્થાતુરાણાં ન સુહૃન્ન બન્ધુઃ કામાતુરાણાં ન ભયં ન લજ્જા ।
ચિન્તાતુરાણાં ન સુખં ન નિદ્રા ક્ષુધાતુરાણાં ન બલં ન તેજઃ

કુતો નિદ્રા દરિદ્રસ્ય પરપ્રેષ્યવરસ્ય ચ ।
પરનારીપ્રસક્તસ્ય પરદ્રવ્યહરસ્ય ચ

સુખં સ્વપિત્યનૃણવાન્વ્યાધિમુક્તશ્ચ યો નરઃ ।
સાવકાશસ્તુ વૈ ભુઙ્ક્તે યસ્તુ દારૈર્ન સઙ્ગતઃ

અમ્ભસઃ પરિમાણે ઉન્નતં કમલં ભવેત્ ।
સ્વસ્વામિના બલવતા ભૃત્યો ભવતિ ગર્વિતઃ

સ્થાનસ્થિતસ્ય પદ્મસ્ય મિત્રે વરુણભાસ્કરૌ ।
સ્થાનચ્યુતસ્ય તસ્યૈવ ક્લેદશોષણકારકૌ

યે પદસ્થસ્ય મિત્ત્રાણિ તે તસ્ય રિપુતાં ગતાઃ ।
ભાનોઃ પદ્મે જલે પ્રીતિઃ સ્થલોદ્ધરણશોષણઃ

સ્થાનસ્થિતાનિ પૂજ્યન્તે પૂજ્યન્તે ચ પદે સ્થિતાઃ ।
સ્થાનભ્રષ્ટા ન પૂજ્યન્તે કેશા દન્તા નખા નરાઃ

આચારઃ કુલમાખ્યતિ દેશમાખ્યાતિ ભાષિતમ્ ।
સમ્ભ્રમઃ સ્નેહમાખ્યાતિ વપુરાખ્યાતિ ભોજનમ્

વૃથા વૃષ્ટિઃ સમુદ્રસ્ય વૃથા તૃપ્તસ્ય ભોજનમ્ ।
વૃથા દાનં સમૃદ્ધસ્ય નીચસ્ય સુકૃતં વથા

દૂરસ્થો ઽપિ સમીપસ્થો યો યસ્ય હૃદયે સ્થિતઃ ।
હૃદયાદપિ નિષ્ક્રાન્તઃ સમીપસ્થો ઽપિ દૂરતઃ

મુખભઙ્ગઃ સ્વરો દીનો ગાત્રસ્વેદો મહદ્ભયમ્ ।
મરણે યાનિ ચિહ્નાનિ તાનિ ચિહ્નાનિ યાચકે

કુબ્જસ્ય કીટઘાતસ્ય વાતાન્નિષ્કાસિતસ્ય ચ ।
શિખરે વસતસ્તસ્ય વરં જન્મ ન યાચિતમ્

જગત્પતિર્હિ યાચિત્વા વિષ્ણુર્વામનતાં યતઃ ।
કાન્યો ઽધિકતરસ્તસ્ય યોર્ઽથો યાતિ ન લાઘવમ્

માતા શત્રુઃ પિતા વૈરી બાલા યેન ન પાઠિતાઃ ।
સભામધ્યે ન શોભન્તે હંસમધ્યે બકાયથા

વિદ્યા નામ કુરૂપરૂપમધિકં વિદ્યાતિગુપ્તં ધનં વિદ્યા સાધુકરી જનપ્રિયકરી વિદ્યા ગુરૂણાં ગુરુઃ ।
વિદ્યા બન્ધુજનાર્તિનાશનકરી વિદ્યા પરં દૈવતં વિદ્યા રાજસુ પૂજિતા હિ મનુજો વિદ્યવિહીનઃ પશુઃ

ગૃહે ચાભ્યન્તરે દ્રવ્યં લગ્નં ચૈવ તુ દૃશ્યતે ।
અશેષં હરણીયં ચ વિદ્યા ન હ્રિયતે પરૈઃ

શૌનકીયં નીતિસારં વિષ્ણુઃ સર્વત્રતાનિ ચ ।
કથયામાસ વૈપૂર્વં તત્ર શુશ્રાવ શઙ્કરઃ ।
શઙ્કરાદશૃણોદ્વ્યાસો વ્યાસાદસ્માભિરેવ ચ