ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.113

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે બૃહસ્પત્યુક્ત નીતિપ્તારે દ્વાદશોત્તરકશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 113
સૂત ઉવાચ ।
ગુણવન્તં નિયુઞ્જીત ગુણહીનં વિવર્જયેત્ ।
પણ્ડિતસ્ય ગુણાઃ સર્વે મૂર્વે દોષાશ્ચ કેવલાઃ

સદ્ભિરાસીત સતતં સદ્ભિઃ કુર્વીત સઙ્ગતિમ્ ।
સદ્ભિર્વિવાદં મૈત્રીઞ્ચ નાસદ્ભિઃ કિઞ્ચિદાચરેત્

પણ્ડિતૈશ્ચ વિર્નાતૈશ્ચ ધર્મશૈઃ સત્યવાદિભિઃ ।
બન્ધ્સ્થો ઽપિ તિષ્ઠેચ્ચ ન તુ રાજ્યે ખલૈઃ સહ

સાવશેષાણિ કાર્યાણિ કુવત્રર્થે યુજ્યતે ।
તસ્માત્સર્વાણિ કાર્યાણિ સાવશેષાણિ કારયેત્

મધુહેવ દુહેત્સારં કુસુમઞ્ચ ન ઘાતયેત્ ।
વત્સાપેક્ષી દુહેત્ક્ષીરં ભૂમિં ગાઞ્ચૈવ પાર્થિપઃ

યથાક્રમેણ પુષ્પેભ્યશ્ચિનુતે મધુ ષટ્પદઃ ।
તથા વિત્તમુ પાદાય રાજા કુર્વીત સઞ્ચયમ્

વલ્મીકં મધુજાલઞ્ચ શુક્લણ્ક્ષે તુ ચન્દ્રમાઃ ।
રાજદ્રવ્યઞ્ચ ભૈક્ષ્યઞ્ચ સ્તોકંસ્તોકં પ્રવર્ધતે

અર્જિતસ્ય ક્ષયં દૃષ્ટા સંપ્રદત્તસ્ય સઞ્ચયમ્ ।
અવન્ધ્યં દિવસં કુર્યાદ્દાનધ્યયનકર્મસુ

વને ઽપિ દોષાઃ પ્રભવન્તિ રાગિણાં ગૃહે ઽપિ પઞ્ચેન્દ્રિયનિગ્રહસ્તપઃ ।
અકુત્સિતે કર્મણિ યઃ પ્રવર્તતે નિવૃત્તરાગસ્ય ગૃહં તપોવનમ્

સત્યેન રક્ષ્યતે ધર્મો વિદ્યા યોગેન રક્ષ્યતે ।
મૃજયા રક્ષ્યતે પાત્રં કુલં શલિન રક્ષ્યતે

વરં વિન્ધ્યાટવ્યાં નિવસનમભુક્તસ્ય મરણં વરં સર્પાકીર્ણે શયનમથ કૂપે નિપતનમ્ ।
વરં ભ્રાન્તાવર્તે સભયજલમધ્યે પ્રવિશનં ન તુ સ્વીયે પક્ષે હિ ધનમણુ દેહીતિ કથનમ્

ભાગ્યક્ષયેષુ ક્ષીયન્તે નોપભોગેન સમ્પદઃ ।
પૂર્વાર્જિતે હિ સુકૃતે ન નશ્યન્તિ કદાચન

વિપ્રાણાં ભૂષણં વિદ્યા પૃથિવ્યા ભૂષણં નૃપઃ ।
નભસો ભૂષણં ચન્દ્રઃ શીલં સર્વસ્ય ભૂષણમ્

એતે તે ચન્દ્રતુલ્યાઃ ક્ષિતિપતિતનયા ભીમસેનાર્જુનાદ્યાઃ શુરાઃ સત્યપ્રતિજ્ઞા દિનકરવપુષઃ કેશવેનોપગૂઢાઃ ।
તે વૈ દુષ્ટગ્રહસ્થાઃ કૃપણવશગતા ભૈક્ષ્યચર્યાં પ્રયાતાઃ કો વા કસ્મિન્સમર્થો ભવતિ વિધિવશાદ્ભ્રામયેત્કર્મરેખા

બ્રહ્મા યેન કુલાલવન્નિયમિતો બ્રહ્માણ્ડભાણ્ડોદરે વિષ્ણુર્યેન દશાવતારગહને ક્ષિપ્તો મહાસઙ્કટે ।
રુદ્રોયેન કપાલપાણિપુટકે ભિક્ષાટનં કારિતઃ સૂર્યો ભ્રામ્યતિ નિત્યમેવ ગગને તરમૈ નમઃ કર્ણણે

દાતા બલિર્યાચકકો મુરારિર્દાનં મહી વિપ્રમુખસ્ય મધ્યે ।
દત્ત્વા ફલં બન્ધનમેવ લબ્ધં નમો ઽસ્તુ તે દૈવ યથેષ્ટકારિણે

માતા યદિ ભવેલ્લક્ષ્મીઃ પિતા સાક્ષાજ્જનાર્દનઃ ।
કુબુદ્ધૌ પ્રતિપત્તિશ્ચૈત્તસ્મિન્દણ્ડઃ પતેત્સદા

યેનયેન યથા યદ્વત્પુરા કર્મ સુનિશ્ચિતમ્ ।
તત્તદેવાન્તરા ભુઙ્ક્તે સ્વયમાહિતમાત્મના

આત્મના વિહિતં દુઃ ખમાત્મના વિહિતં સખમ્ ।
ગર્ભશય્યામુપાદાય ભુઙ્ક્તે વૈ પૌર્વદૈહિકમ્

ન ચાન્તરિક્ષે ન સમુદ્રમધ્યે ન પર્વતાનાં વિવરપ્રવેશે ।
ન માતૃમૂર્ધ્નિ પ્રધૃતસ્તથાઙ્કે ત્યક્તું ક્ષમઃ કર્મ કૃતં નરો હિ

દુગસ્ત્રિકૂટઃ પરિખા સમુદ્રો રક્ષાંસિ યોધાઃ પરમા ચ વૃત્તિઃ ।
શાસ્ત્રઞ્ચ વૈ તૂશનસા પ્રદિષ્ટં સ રાવણઃ કાલવશાદ્વિનષ્ટઃ

યસ્મિન્વયસિ યત્કાલે યદ્દિવા યચ્ચ વા નિશિ ।
યન્મુહૂર્તે ક્ષણે વાપિ તત્તથા ન તદન્યથા

ગચ્છન્તિ ચાન્તરિક્ષે વા પ્રવિશન્તિ મહીતલે ।
ધારયન્તિ દિશઃ સર્વા નાદત્તમુપલભ્યતે

પુરાધીતા ચ યા વિદ્યા પુરા દત્તઞ્ચ યદ્ધનમ્ ।
પુરા કૃતાનિ કર્માણિ હ્યગ્રે ધાવન્તિ ધાવતઃ

કર્માણ્યત્ર પ્રધાનાનિ સમ્યગૃક્ષે શુભગ્રહે ।
વસિષ્ઠકૃતલગ્નાપિ જાનકી દુઃ ખભાજનમ્

સ્થૂલજઙ્ઘો યદા રામઃ શબ્દગામી ચ લક્ષ્મણઃ ।
ઘનકેશી યદા સીતા ત્રયસ્તે દુઃ ખભાજનમ્

ન પિતુઃ કર્મણા પુત્રઃ પિતા વા પુત્રકર્મણા ।
સ્વયં કૃતેન ગચ્છન્તિ સ્વયં બદ્ધાઃ સ્વકર્મણા

કર્મજન્યશરીરેષુ રોગાઃ શરીરમાનસાઃ ।
શરા ઇવ પતન્તીહ વિમુક્તા દૃઢધન્વિભિઃ

અન્યથા શાસ્ત્રગાર્ભિણ્યા ધિયા ધીરોર્ઽથમીહતે ।
સ્વામિવત્પ્રાક્કૃતં કર્મ વિદધાતિ તદન્યથા

બાલો યુવા ચ વૃદ્ધશ્ચ યઃ કરોતિ શુભાશુભમ્ ।
તસ્યાન્તસ્યામવસ્થાયાં ભુઙ્ક્તે જન્મનિજન્મનિ

અનીક્ષમાણો ઽપિ નરો વિદેશસ્થો ઽપિ માનવઃ ।
સ્વકર્મપાતવાતેન નીયતે યત્ર તત્ફલમ્

પ્રાપ્તવ્યમર્થં લભતે મનુષ્યો દેવો ઽપિ તં વારયિતું ન શક્તઃ ।
અતો ન શોચામિ ન વિસ્મયો મે લલાટલેખા ન પુનઃ પ્રયાતિ (યદસ્મદીયં ન તુ તત્ પરેષામ્

સર્પઃ કૂપે ગજઃ સ્કન્ધે બિલ આખુશ્ચ ધાવતિ ।
નરઃ શીઘ્રતરાદેવ કર્મણઃ કઃ પલાયતે

નાલ્પા ભવતિ સદ્વિદ્યા દીયમાનાપિ વર્ધતે ।
કૂપસ્થમિવ પાનીયં ભવત્યેવ બહૂદકમ્

યેર્ઽથા ધર્મેણ તે સત્યા યે ઽધર્મેણ ગતાઃ શ્રિયઃ ।
ધર્માર્થો ચ મહાંલ્લોકે તત્સ્મૃત્વા હ્યર્થકારણાત્

અન્નાર્થો યાનિ દુઃ ખાનિ કરોતિ કૃપણો જનઃ ।
તાન્યેવ યદિ ધર્માર્થો ન ભૂયઃ ક્લેશભાજનમ્

સર્વેષામેવ શૌચાનામન્નશૌચં વિશિષ્યતે ।
યો ઽન્નાર્થૈઃ શુચિઃ શૌચાન્ન મૃદા વારિણા શુચિઃ

સત્યં શૌચં મનઃ શૌચં શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
સર્વભૂતે દયા શૌચં જલશૌચઞ્ચ પઞ્ચમમ્

યસ્ય સત્યઞ્ચ શૌચઞ્ચ તસ્ય સ્વર્ગો ન દુર્લભઃ ।
સત્યં હિ વચનં યસ્ય સો ઽશ્વમેધાદ્વિશિષ્યતે

મૃત્તિકાનાં સહસ્રેણ ચોદકાનાં શતેન હિ ।
ન શુધ્યતિ દુરાચારો ભાવોપહતચેતનઃ

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચૈવ સુસંયતમ્ ।
વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે

ન પ્રહૃષ્યતિ સંમાનૈર્નાવમાનૈઃ પ્રકુપ્યતિ ।
ન ક્રુદ્ધઃ પરુષં બ્રૂયાદેતત્સાધોસ્તુ લક્ષણમ્

દરિદ્રસ્ય મનુષ્યસ્ય પ્રાજ્ઞસ્ય મધુરસ્ય ચ ।
કાલે શ્રુત્વા હિતં વાક્યં ન કશ્ચિત્પરિતુષ્યતિ

ન મન્ત્રબલવીર્યેણ પ્રજ્ઞયા પૌરુષેણ ચ ।
અલભ્યં લભ્યતે મર્ત્યૈસ્તત્ર કા પરિવેદના

અયાચિતો મયા લબ્ધો પુનર્મત્પ્રેષણાદ્ગતઃ ।
યત્રાગતસ્તત્ર ગતસ્તત્ર કા પરિવેદના

એકવૃક્ષે સદા રાત્રૌ નાનાપક્ષિસમાગમઃ ।
પ્રભાતે ઽન્યદિશો યાન્તિ કા તત્ર પરિવેદના

એકસાર્થપ્રયાતાના સર્વેષાન્તત્ર ગામિનામ્ ।
યસ્ત્વેકસ્ત્વરિતો યાતિ કા તત્ર પરિવેદના

અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્તમધ્યાનિ શૌનક ।
અવ્યક્તનિધનાન્યેનવ કા તત્ર પરિવેદના

નાપ્રાપ્તકાલો મ્રિયતે વિદ્ધઃ શરશતૈરપિ ।
કુશાગ્રેણ તુ સંસ્પૃષ્ટં પ્રાપ્તકાલો ન જીવતિ

લબ્ધવ્યાન્યેવ લભતે ગન્તવ્યાન્યેવ ગચ્છતિ ।
પ્રાપ્તવ્યાન્યેવ પ્રાપ્નાતિ દુઃ ખાનિ ચ સુખાનિ ચ

તત્તત્પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ કિ પ્રલાપૈઃ કરિષ્યતિ ।
આચોદ્યમાનાનિ યથા પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ।
સ્વકાલં નાતિવર્તન્તે તથા કર્મ પુરાકૃતમ્

શીલં કુલં નૈવ ન ચૈવ વિદ્યા જ્ઞાનં ગુણા નૈવ ન બીજશુદ્ધિઃ ।
ભાગ્યાનિ પૂર્વં તપસાર્જિતાનિ કાલે ફલન્ત્યસ્ય યથૈવ વૃક્ષાઃ

તત્ર મૃત્યુર્યત્ર હન્તા તત્ર શ્રીર્યત્ર સમ્પદઃ ।
તત્ર તત્ર સ્વયં યાતિ પ્રેર્યમાણઃ સ્વકર્મભિઃ

ભૂતપૂર્વં કૃતં કર્મ કર્તારમનુતિષ્ઠતિ ।
યથા ધેનુસહસ્રેષુ વત્સો વિન્દન્તિ માતરમ્

એવં પૂર્વકૃતં કર્મ કર્તારમનુતિષ્ઠાતિ ।
સુકૃતં ભુઙ્ક્ષ્વ ચાત્મીયં મૂઢ કિં પરિતપ્યસે

યથા પૂર્વકૃતં કર્મ શુભં વા યદિ વાશુભમ્ ।
તથા જન્માન્તરે તદ્વૈ કર્તા રમનુગચ્છતિ

નીચઃ સર્ષપમાત્રાણિ પરચ્છિદ્રાણિ પશ્યતિ ।
આત્મનો બલિવમાત્રાણિ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ

રાગદ્વેષાદિયુક્તાનાં ન સુખં કુત્રચિદ્દ્વિજ ।
વિચાર્ય ખલુ પશ્યામિ તત્સુખં યત્ર નિર્વૃતિઃ

યત્ર સ્નેહો ભયં તત્ર સ્નેહો દુઃ ખસ્ય ભાજનમ્ ।
સ્નેહમૂલાનિ દુઃ ખાનિ તસ્મિસ્ત્યક્તે મહત્સુખમ્

શરીરમેવાયતનં દુઃ ખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ।
જીવિતઞ્ચ શરીરઞ્ચ જાત્યૈવ સહ જાયતે

સર્વં પરવશં દુઃ ખં સર્વ માત્મવશં સુખમ્ ।
એતદ્વિદ્યાત્સમાસેન લક્ષણં સુખદુઃ ખયોઃ

સુખસ્યાનન્તરં દુઃ ખં દુઃ ખસ્યાનન્તરં સુખમ્ ।
શુખં દુઃ ખં મનુષ્યાણાં ચક્રવત્પરિવર્તતે

યદ્ગતં તદતિક્રાન્તં યદિ સ્યાત્તચ્ચ દૂરતઃ ।
વર્તમાનેન વર્તેત ન સ શોકેન બાધ્યતે