ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 9.3

નિર્ગુણભક્તિયોગકથનમ્
ઉગ્રસેન ઉવાચ -
શ્રુતં તવ મુખાદ્બ્રહ્મન્ ગુણકર્મગતિર્મયા ॥
પુનરાવર્તિનો લોકાસ્તથા સંતિ વિનિશ્ચતાઃ

નિષ્કારણાદ્ધરેઃ સાક્ષાત્સેવનાદ્ધામ ઉત્તમમ્ ॥
લભતે દુર્લભં દિવ્યં ભક્તાનાં તચ્છ્રુતં મયા

ભક્તિયોગઃ કતિવિધો વદ મે વદતાં વર ॥
યેન પ્રસન્નો ભવતિ ભગવાન્ ભક્તવત્સલઃ

શ્રીવ્યાસ ઉવાચ -
દ્વારાવતીશ ધન્યોઽસિ શ્રીકૃષ્ણેષ્ટો હરિપ્રિયઃ ॥
પૃચ્છસે ભક્તિયોગં ત્વં ધન્યા તે વિમલા મતિઃ

યં શ્રુત્વા નિર્મલો ભૂયાદ્‌વિશ્વઘાત્યપિ પાતકી ॥
તં ભક્તિયોગં વિશદં તુભ્યં વક્ષ્યામિ યાદવ

ભક્તિયોગો દ્વિધા રાજન્ સગુણશ્ચૈવ નિર્ગુણઃ ॥
સગુણઃ સ્યાદ્‌બહુવિધો નિર્ગુણશ્ચૈકલક્ષણઃ

સગુણઃ સ્યાદ્‌બહુવિધો ગુણમાર્ગેણ દેહિનામ્ ॥
તૈર્ગુણૈસ્ત્રિવિધા ભક્તા ભવન્તિ શૃણુ તાન્પૃથક્

હિંસા દંભં ચ માત્સર્ય્યં ચાભિસંધાય ભિન્નદૃક્ ॥
કુર્યાદ્‌ભાવં હરૌ ક્રોધી તામસઃ પરિકીર્તિતઃ

યશ ઐશ્વર્યવિષયાનભિસંધાય યત્‍નતઃ ॥
અર્ચયેદ્યો હરિં રાજન્ રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ

ઉદ્દીશ્ય કર્મનિર્હારમપૃથગ્ભાવ એવ હિ ॥
મોક્ષાર્થં ભજતે વિષ્ણું સ ભક્તઃ સાત્વિકઃ સ્મૃતઃ

જિજ્ઞાસુરાર્તો જ્ઞાની ચ તથાઽર્થાર્થી મહામતે ॥
ચતુર્વિધા જના વિષ્ણું ભજંતે કૃતમંગલાઃ

એવં બહુવિધેનાપિ ભક્તિયોગેન માધવમ્ ॥
ભજંતિ સનિમિત્તાસ્તે જનાઃ સુકૃતિનઃ પરે

લક્ષણં ભક્તિયોગસ્ય નિર્ગુણસ્ય તથા શૃણુ ॥
તદ્‍ગુણશ્રુતિમાત્રેણ શ્રીકૃષ્ણે પુરુષોત્તમે

પરિપૂર્ણતમે સાક્ષાત્સર્વકારણકારણે ॥
મનોગતિરવિચ્છિન્ના ખંડિતાઽહૈતુકી ચ યા

યથાબ્ધાવંભસા ગંગા સા ભક્તિર્નિર્ગુણા સ્મૃતા ॥
નિર્ગુણાનાં ચ ભક્તાનાં લક્ષણં શૃણુ માનદ

સાર્વભૌમં પારમેષ્ઠ્યં શક્રધિષ્ણ્યં તથૈવ ચ ॥
રસાધિપત્યં યોગર્દ્ધિં ન વાઞ્છન્તિ હરેર્જનાઃ

હરિણા દીયમાનં વા સાલોક્યં યાદવેશ્વર ॥
ન ગૃહ્ણંતિ કદાચિત્તે સત્સંગાનંદનિર્વૃતાઃ

સામીપ્યં તે ન વાંછંતિ ભગવદ્વિરહાતુરાઃ ॥
સંનિકૃષ્ટે ન તત્પ્રેમ યથા દૂરતરે ભવેત્

સારુપ્યં દીયમાનં વા સમાનત્વાભિમાનિનઃ ॥
નૈરપેક્ષ્યાન્ન વાંછંતિ ભક્તાસ્તત્સેવનોત્સુકાઃ

એકત્વં ચાપિ કૈવલ્યં ન વાંછંતિ કદાચન ॥
એવં ચેત્તર્હિ દાસત્વં ક્વ સ્વામિત્વં પરસ્ય ચ

નિરપેક્ષાશ્ચ યે શાંતા નિર્વૈરાઃ સમદર્શિનઃ ॥
આકૈવલ્યાલ્લોકપદગ્રહણં કારણં વિદુઃ

નૈરપેક્ષ્યં મહાનંદં નિરપેક્ષા જનાઃ હરેઃ ॥
જાનંતિ હિ યથા નાસા પુષ્પામોદં ન ચક્ષુષી

સકામાશ્ચ તદાનંદં જાનંતિ હિ કથંચન ॥
રસકર્તા તથા હસ્તો રસસ્વાદં ન વેત્તિ હિ

તસ્માદ્રાજન્ભક્તિયોગં વિદ્ધિ ચાત્યંતિકં પદમ્ ॥
ભક્તાનાં નિરપેક્ષાણાં પદ્ધતિં કથયામિ તે

સ્મરણં કિર્તનં વિષ્ણોઃ શ્રવણં પાદસેવનમ્ ॥
અર્ચનં વંદનં દાસ્યં સખ્યમાત્મનિવેદનમ્

કુર્વંતિ સતતં રાજન્ ભક્તિં યે પ્રેમલક્ષણામ્ ॥
તે ભક્તા દુર્લભા ભૂમૌ ભગવદ્‌ભાવભાવનાઃ

કુર્વન્તો મહતોપેક્ષાં દયાં હીનેષુ સર્વતઃ ॥
સમાનેષુ તથા મૈત્રીં સર્વભૂતદયાપરાઃ

કૃષ્ણપાદાબ્જમધુપાઃ કૃષ્ણદર્શનલાલસાઃ ॥
કૃષ્ણં સ્મરંતિ પ્રાણેશં યથા પ્રોષિતભર્તૃકાઃ

શ્રીકૃષ્ણસ્મરણાદ્યેષાં રોમહર્ષઃ પ્રજાયતે ॥
આનંદાશ્રુકલાશ્ચૈવ વૈવર્ણ્યં તુ ક્વચિદ્‌ભવેત્

શ્રીકૃષ્ણ ગોવિંદ હરે બ્રુવન્તઃ શ્લક્ષ્ણયા ગિરા ॥
અહર્નિશં હરૌ લગ્નાસ્તે હિ ભાગવતોત્તમાઃ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં વિજ્ઞાનખંડે શ્રીવ્યાસોગ્રસેનસંવાદે
નિર્ગુણભક્તિયોગવર્ણનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ