ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 7.38

શકુનિ-યુદ્ધવર્ણનમ્
બહુલાશ્વ ઉવાચ -
હરિશ્મશ્ર્વાદિકાન્ ભ્રાતૄન્ મૃતાન્ જ્ઞાત્વા મહાસુરઃ ॥
શકુનિઃ કિં ચકારાગ્રે વદ તન્મુનિસત્તમ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
હરિશ્મશ્રૌ હતે રાજન્ શકુનિઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ॥
રણાઙ્ગણે પ્રાહ દૈત્યાન્ ભ્રાતૃશોકપરિપ્લુતઃ

શકુનિરુવાચ -
હે પૌલોમકાલકેયાઃ સર્વે શૃણુતુ મદ્વચઃ ॥
અહો દૈવબલં યેન કિન્ન ભુયાદ્વિપર્યયઃ

કાલનાભેન મે ભ્રાત્રા સમુદ્રમથને યમઃ ॥
જિતઃ પૂર્વં સોઽપિ દૈવાન્મનુષ્યૈરિહ મારિતઃ ॥૪।
શંબરઃ સૂર્યજિત્સાક્ષાત્કાર્ષ્ણિના શિશુના જિતઃ ॥
ઉત્કચઃ શક્રજેતાપિ મહાબલ મહાબલઃ

સોઽપિ બાલેન કૃષ્ણેન મારિતો નારદાચ્છ્રુતમ્ ॥
સમુદ્રમથને પૂર્વમસુરાણાં ચ પશ્યતામ્

વહ્નિર્જિતો હિ યેનાપિ હૃષ્ટઃ સોઽપિ નિપાતિતઃ ॥
યસ્યાગ્રે વરુણઃ પૂર્વં યુદ્ધભીતઃ પલાયિતઃ

ભૂતસંતાપનઃ સોઽપિ મારિતસ્તુચ્છવિક્રમૈઃ ॥
યેન પૂર્વં મહાયુદ્ધે વિક્રમૈસ્તોષિતઃ શિવઃ

સ વૃકો વૃષ્ણિભિસ્તુચ્છૈર્મારિતઃ સઙ્ગરેઽત્ર વૈ ॥
મહાનાભેન મે ભ્રાત્રા દિવિ વાયુર્વિનિર્જિતઃ

માનુષૈર્યાદવૈરત્ર મારિતઃ સોઽપિ સાંપ્રતમ્ ॥
હા દૈવ યેન સ્વર્લોકે જિતઃ શક્રસુતો બલી

નિપાતિતઃ સોઽપિ ચાત્ર હરિશ્મશ્રુશ્ચ માનવૈઃ ॥
તસ્માદયાદવીં પૃથ્વીં કરિષ્યે શપથો મમ

જરાસંધેન શાલ્વેન દન્તવક્ત્રેણ ધીમતા ॥
શિશુપાલેન મિત્રેણ યુષ્માભિઃ સહિતો હ્યહમ્

સુતલાચ્ચ સમાહૂતૈ-ર્દાનવૈશ્ચણ્ડવિક્રમૈઃ ॥
દેવાન્ જેતું ગમિષ્યામિ બાણાસુરસમન્વિતઃ

કાર્ષ્ણ્યાદીનુદ્‌ભટાન્સર્વાન્વૃષ્ણીઞ્જિત્વા દુરાત્મનઃ ॥
સસ્ત્રીકાનમરાન્બદ્ધ્વા ક્ષિપે મેરુગુહામુખે

ગોવિપ્રસુરસાધૂંશ્ચ છન્દાંસિ ચ તપસ્વિનઃ ॥
યજ્ઞં શ્રાદ્ધં તિતિક્ષૂંશ્ચ નાનાતીર્થકરાન્પુનઃ

હનિષ્યામિ ન સન્દેહશ્ચરિષ્યામિ સુખં તતઃ ॥
ધન્યઃ કંસો મહાવીર્યો દેવાનાં વિજયી બલી

ન વિદ્યતે ભૂમિતલે મિત્રં મે પરમઃ સુહૃત્ ॥
શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વા શકુનિર્યુદ્ધે દાનવેંદ્રો મહાબલઃ

આયયૌ સહસા દૈત્યઃ પ્રદ્યુમ્નસ્યાપિ સંમુખે ॥
મહાધનુઃ સમાદાય લક્ષભારસમં દૃઢમ્

મયેન નિર્મિતં તજ્જ્યાટંકારં સ ચકાર હ ॥
ધનુષ્ટઙ્કારશબ્દેન દિગ્ગજા બધિરીકૃતાઃ

નિપેતુર્ગિરયોઽનેકા વિચેલુઃ સિંધવો નૃપ ॥
નનાદ સર્વં બ્રહ્માણ્ડં ચકંપે મણ્ડલં ભુવઃ

વીરોપરિ ગતા વીરા જ્યાઘોષેણાતિવિહ્વલાઃ ॥
રણાદ્વિદુદ્રુવુર્નાગા ઉત્પતન્તો હયા મૃધે

એવં પલાયિતાઃ સર્વે હ્યકસ્માદ્‌ભયવિહ્વલાઃ ॥
તદા ગદાદયો વીરા આજગ્મુઃ સ્યંદને સ્થિતાઃ

ધનુષ્ટંકારયન્તસ્તે મહાબલપરાક્રમાઃ ॥
શકુનિર્દશભીર્બાણૈ-ર્વિવ્યાધાર્જુનમાહવે

ગાંડીવી સરથસ્તસ્માચ્ચતુષ્ક્રોશે પપાત હ ॥
ગદં ચ બાણવિંશત્યા શકુનિર્યુદ્ધદુર્મદઃ

ચિક્ષેપ સરથં રાજન્નાદયન્ વ્યોમમણ્ડલમ્ ॥
ચત્વારિંશચ્છરૈર્વીરોઽનિરુદ્ધં ધન્વિનાં વરમ્

વિવ્યાધ સરથં રાજન્નાદયન્ વ્યોમમણ્ડલમ્ ॥
સાશ્વો રથોઽનિરુદ્ધસ્ય ષોડશક્રોશમાસ્થિતઃ

સાંબં ચ શિતબાણૈશ્ચ તતાડ શકુનિર્મૃધે ॥
સાંબોઽપિ સરથો રાજન્નંબરે સમરાંગણાત્

દ્વાત્રિંશદ્યોજનં માર્ગં નિપપાત વિદેહરાટ્ ॥
કાર્ષ્ણિં સમાગતં દૃષ્ટ્વા શકુનિઃ ક્રોધપૂરિતઃ

સહસા બાણપટલૈઃ સંજઘાન રણાંગણે ॥
પ્રદ્યુમ્નસ્ય રથો રાજન્સમ્ભ્રમન્ઘટિકાદ્વયમ્

શતક્રોશે પપાતોર્વ્યાં કમણ્ડલુરિવાહતઃ ॥
સર્વે વિસિસ્મુઃ શકુનેર્બલં દૃષ્ટ્વાથ યાદવાઃ

જઘ્નુર્નાનાવિધૈઃ શસ્ત્રૈર્દૈત્યમદ્રિં યથા ગજાઃ ॥
ગદોઽર્જુનોઽનિરુદ્ધસ્તુ સાંબો જાંબવતીસુતઃ

ધનુષ્ટંકારયંતસ્તે પુનર્યુદ્ધં સમાગતાઃ ॥
અથ કાર્ષ્ણિર્મહાબાહુર્વાયુવેગે રથે સ્થિતઃ

ધનુષ્ટંકારયન્ રાજન્ પ્રાપ્તોઽભૂદ્‌રણમણ્ડલે ॥
પ્રલયાર્ણવસંઘટ્ટ-ભીમસંઘર્ષનાદિનીમ્

ધનુર્જ્યાં શકુનેઃ કાર્ષ્ણિશ્ચિચ્છેદ દશભિઃ શરૈઃ ॥
સહસ્રૈશ્ચ સહસ્રાશ્વાન્ રથં ચ વિશિખૈઃ શતૈઃ

સારથિં બાણવિંશત્યા પાતયામાસ ભૂતલે ॥
તતો રથં સમુત્થાપ્ય હયૈરર્ન્યૈર્નિયોજિતમ્

અન્યસૂતં રથે કૃત્વા રથમારુહ્ય દૈત્યરાટ્ ॥
સંદધે સિઞ્જનીં રાજન્ કોદણ્ડે ચંડવિક્રમે

શતં બાણાન્સમાકૃષ્ય નિષંગાત્પૃષ્ઠતો ગતાન્ ॥
ચાપે નિધાય કર્ણાંતમાકૃષ્ય પ્રાહ મન્મથમ્

શકુનિરુવાચ -
સર્વેષાં ઘાતયિષ્યામિ શત્રુમુખ્યં મદોત્કટમ્ ॥
પશ્ચાત્સેનાં હનિષ્યામિ યદૂનાં સ્વસ્થતેજસામ્

પ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ -
સદા વયઃ કાલબલેન દેહિનાં
પ્રયાતિ છાયેવ સુખે મુહુર્મુહુઃ ॥
તથા ચ દુઃખં ચ સુખં ગતાગતં
ઘનાવલિર્વાયુબલેન ખે યથા

કૃતાં કૃષિં સિંચતિ યાં હિ સર્વત-
શ્છિનત્તિ દાત્રેણ યથા કૃષીવલઃ ॥
તથા હિ કાલઃ સ્વકૃતાં જનાવલિં
દુરત્યયઃ પાતિ ગુણૈર્વિલુંપતિ

ઇદં કરિષ્યામિ કરોમિ ભૂયો
મમેદમસ્તીતિ તદેવમાબ્રુવન્ ॥
અહં સુખી દુઃખયુતઃ સુહૃજ્જનો
લોકસ્ત્વહંકારવિમોહિતોઽસુર

ધન્યસ્ત્વં રાજશાર્દૂલ મુનીન્ વાગ્ભિર્વિડંબયન્ ॥
સ્વભાવો દુસ્ત્યજો નૄણાં પૃથગ્ભૂતસ્ત્રિભિર્ગુણૈઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
એવં બ્રુવાણાવન્યોન્યં પ્રદ્યુમ્નશકુની મૃધે ॥
યુયુધાતે મૈથિલેન્દ્ર શક્રવૃત્રાવિવ સ્થિતૌ

ઇતિ તૌ ધનુષો મુક્તાન્ વિશિખાન્સૂર્યરશ્મિવત્ ॥
ચિચ્છેદ કાર્ષ્ણિર્બાણેન કુવાક્યેનેવ મિત્રતામ્

લક્ષભારમયીં ગુર્વીં ગૃહીત્વા મહતીં ગદામ્ ॥
જઘાન મૂર્ધ્નિ પ્રદ્યુમ્નં શકુનિર્યુદ્ધદુર્મદઃ

પ્રદ્યુમ્નો ભગવાન્સાક્ષાદ્‌ગદયા વજ્રકલ્પયા ॥
કાચપાત્રં યથા દણ્ડસ્તદ્‌ગદાં શતધાઽકરોત્

અથ દૈત્યો રુષાવિષ્ટસ્ત્રિશૂલં ચ સ્ફુરદ્રુચા ॥
પ્રદ્યુમ્નસ્યાહનન્મૂર્ધ્નિ શબ્દમુચ્ચૈઃ સમુચ્ચરન્

ત્રિશૂલેન હરેઃ પુત્રસ્ત્રિશૂલં શતધાચ્છિનત્ ॥
કુંતં તીક્ષ્ણં શકુનયે પ્રાહિણોદ્‌રુક્મિણીસુતઃ

કુંતેન વિદ્ધહૃદયઃ કિંચિદ્વ્યાકુલમાનસઃ ॥
પરિઘેણ હરેઃ પુત્રં સંતતાડ રણાંગણે

યમદણ્ડં તતો નીત્વા રુક્મિણીનંદનો બલી ॥
ચૂર્ણીચકાર દૈત્યસ્ય પરિઘં પરમાદ્‌ભુતમ્

ચંચલાશ્વાંશ્ચ સહસા યમદણ્ડેન વેગતઃ ॥
સારથિં સ્યન્દનં દિવ્યં પાતયામાસ ભૂતલે

સૂતે મૃત્યું ગતે સાશ્વે ચૂર્ણીભૂતે રથે નૃપ ॥
પરિઘે ચ મહાદૈત્યઃ ખડ્ગં જગ્રાહ રોષતઃ

પ્રદ્યુમ્નોઽપિ મહાવીરો યમદણ્ડેન મૈથિલ ॥
દ્વિધા ચકાર તત્ખડ્ગં પન્નગં ગરુડો યથા

યમદણ્ડેન તં દૈત્યં સ્કંધે કાર્ષ્ણિસ્તતાડ હ ॥
તસ્યાઘાતેન શકુનિઃ સદ્યો મૂર્ચ્છામવાપ હ

દૈત્યસેનાં વિશેશાશુ શ્રીકૃષ્ણઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ॥
નિપાતયન્ મહાવીરાન્વનં વૈશ્વાનરો યથા

ગજાંસ્તુરંગાંશ્ચ રથાન્દૈત્યાંસ્તાનાતતાયિનઃ ॥
પાતયામાસ યમવદ્યમદણ્ડેન માધવઃ

છિન્નપાદાશ્છિન્નમુખાશ્છિન્નાંગાશ્છિન્નબાહવઃ ॥
દ્વૈતેયા દનુજા યુદ્ધે મૂર્ચ્છિતા નિધનં ગતાઃ

યમરૂપધરં દૃષ્ટ્વા પ્રદ્યુમ્નં ભીમવિક્રમમ્ ॥
ત્યક્ત્વા સ્વં સ્વં રણં કેચિદ્‍દુદ્રુવસ્તે દિશો દશ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં શ્રીવિશ્વજિત્ખણ્ડે શ્રીનારદબહુલાશ્વસંવાદે
શકુનિયુદ્ધવર્ણનં નામાષ્ટાત્રિંશોઽધ્યાયઃ