ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 7.30

માનવદેશવિજયમ્
શ્રીનારદ ઉવાચ -
એવં હિરણ્મયં ખંડં જિત્વા કાર્ષ્ણિર્મહાબલઃ ॥
જગામ રમ્યકં ખંડં દેવલોકમિવ સ્ફુરન્

તસ્ય સીમાગિરિઃ સાક્ષાન્નીલો નામ નગાધિરાટ્ ॥
તત્રોત્તરે કાલદેશે નગરી ભીમનાદિની

કાલનેમિસુતસ્તત્ર કલંકો નામ રાક્ષસઃ ॥
ત્રેતાયુગે રામચન્દ્રાદ્‌ભીતો યુદ્ધાત્પલાયિતઃ

લંકાપુર્ય્યા ઇહાગત્ય વાસકૃદ્‌રાક્ષસૈઃ સહ ॥
રક્ષસામયુતેનાસૌ યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ

ખરારૂઢઃ કૃષ્ણવર્ણો યદૂનાં બલમાયયૌ ॥
યદૂનાં રાક્ષસાનાં ચ ઘોરં યુદ્ધં બભૂવ હ

પ્રઘોષો ગાત્રવાન્ સિંહો બલઃ પ્રબલ ઊર્ધ્વગઃ ॥
સહ ઓજો મહાશક્તિરપરાજિત એવ ચ

લક્ષ્મણાનંદના હ્યેતે શ્રીકૃષ્ણસ્ય સુતાઃ શુભાઃ ॥
સર્વેષામગ્રતઃ પ્રાપ્તા બાણૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સ્ફુરત્પ્રભૈઃ

રાક્ષસાનાં બલં જઘ્નુર્વાયુવેગૈર્યથા ઘનમ્ ॥
બાણૌઘૈશ્છિન્નભિન્નાંગા રાક્ષસા રણદુર્મદાઃ

ત્રિશૂલાનાં મુદ્‌ગરાણાં વર્ષં ચક્રુર્મદોત્કટાઃ ॥
કલંકસ્તુ તદા પ્રાપ્તશ્ચર્વયન્વારણાન્ રથાન્

હયાન્નરાન્સશસ્ત્રાસ્ત્રાન્મુખે ચિક્ષેપ સત્વરમ્ ॥
ગજાન્પાદેષુ ચોન્નીય સનીડાન્ રત્‍નકંબલાન્

ઘંટાનાદસમાયુક્તાન્પ્રાક્ષિપચ્ચાંબરે બલાત્ ॥
પ્રઘોષઃ શ્રીહરેઃ પુત્રઃ કપીંદ્રાસ્ત્રં સમાદધે

તદ્‌બાણનિર્ગતઃ સાક્ષાદ્વાયુપુત્રો મહાબલઃ ॥
વાતસ્તૂલમિવાકાશે ચિક્ષેપ શતયોજનમ્

હનુમંતં તદા જ્ઞાત્વા કલંકો રાક્ષસેશ્વરઃ ॥
લક્ષભારમયીં ગુર્વીં ગદાં ચિક્ષેપ નાદયન્

ઉત્પપાત કપિર્વેગાદ્‌ગદા ભૂમૌ પપાત હ ॥
ઊત્પતન્ વાનરાધીશો ભ્રૂભંગં કારયન્મુહુઃ

મુષ્ટિના ઘાતયિત્વા તં કિરીટં તસ્ય ચાદદે ॥
કલંકોઽપિ તદા તસ્મૈ ત્રિશૂલં સ્વં સમાદદે

ઉત્પતન્સ કપિર્વેગાત્ પૃષ્ઠિદેશં પપાત હ ॥
હનુમાંસ્તં તદા દોર્ભ્યાં પાતયિત્વા મહીતલે

વૈદૂર્યપર્વતં નીત્વા તસ્યોપરિ સમાક્ષિપત્ ॥
ગિરિપાતેન ચૂર્ણાંગો મર્દિતઃ પંચતાં યયૌ

તદા જયજયારાવઃ શંખધ્વનિયુતોઽભવત્ ॥
હનુમાન્ ભગવાન્ સાક્ષાત્તત્રૈવાંતરધીયત

પ્રદ્યુમ્નસ્યોપરિ સુરાઃ પુષ્પવર્ષં પ્રચક્રિરે ॥
અથ કાર્ષ્ણિર્મહાબાહુઃ સ્વસૈન્યપરિવારિતઃ

મનોહરાં સ્વર્ણમયીં માનવીં નગરીં યયૌ ॥
નૈઃશ્રેયસવનં તત્ર કલ્પવૃક્ષલતાવૃતમ્

હરિચંદનમંદારપારિજાતોપશોભિતમ્ ॥
સંતાનમોદસંમિશ્રવાયુભિઃ સુરભીકૃતમ્

કેતકીચંપકલતાકુટજૈઃ પરિસેવિતમ્ ॥
માધવીનાં લતાજાલૈઃ પુષ્પિતૈઃ સફલૈર્વૃતમ્

નદદ્વિહંગાલિકુલૈર્વૈકુંઠમિવ સુંદરમ્ ॥
યોજનાનાં પંચશતં લંબિતં ચારુધિં ગિરિમ્

અધોઽધઃ શોભિતં રાજઞ્છતયોજનવિસ્તૃતમ્ ॥
પુંસ્કોકિલૈઃ કોકિલૈશ્ચ મયૂરૈઃ સારસૈઃ શુકૈઃ

ચક્રવાકૈશ્ચકોરૈશ્ચ હંસૈર્દાત્યૂહકૂજિતમ્ ॥
સર્વર્તુપુષ્પશોભાઢ્યમાક્ષિપન્નંદનં વનમ્

મૃગશાવા રમંતે વૈ શાર્દૂલૈઃ સહ મૈથિલ ॥
નકુલાઃ ફણિભિઃ સાર્દ્ધં યત્ર વૈરવિવર્જિતાઃ

અયુતં સરસાં યત્ર ભ્રમરધ્વનિસંયુતમ્ ॥
સહસ્રપત્રૈઃ કમલૈઃ શતપત્રૈઃ સ્ફુરત્પ્રભૈઃ

ઇતસ્તતો વર્તમાનમાનંદમિવ મૂર્તિમત્ ॥
તદ્વનં સુંદરં દૃષ્ટ્વા નિર્ગતાન્નગરીજનાન્ ॥
પપ્રચ્છ વાંછિતં સાક્ષાત્પ્રદ્યુમ્નઃ સર્વવિત્કવિઃ

શ્રીપ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ -
કસ્યેયં નગરી રમ્યા કસ્યેદં વનમદ્‌ભુતમ્ ॥
વદતાશુ સવિસ્તારં હે લોકાઃ પુણ્યશાસનાઃ

જના ઊચુઃ -
વૈવસ્વતો મનુર્નામ યો હ્યેવં વર્તતે નૃપ ॥
માનવે ચ ગિરૌ રમ્યે મત્સ્યં નારાયણં હરિમ્

વર્તમાનં સદા નત્વા કરોતિ વિપુલં તપઃ ॥
તસ્યેયં નગરી રમ્યા તસ્ય નૈઃશ્રેયસં વનમ્

વૈકુણ્ઠાચ્ચ સમાનીતા ભૂમિશ્ચાયં ગિરિસ્તથા ॥
યૂયં સર્વેઽપિ રાજાનસ્તસ્ય વંશભવાઃ ક્ષિતૌ ॥
સૂર્યવંશાંતરે રાજંશ્ચન્દ્રવંશાંતરે હિ ભોઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ક્ષત્રિયાણાં ચ સર્વેષાં વૃદ્ધં તં પ્રપિતામહમ્ ॥
શ્રાદ્ધદેવં મનું જ્ઞાત્વા વિસ્મિતોઽભૂદ્ધરેઃ સુતઃ

શ્રુત્વા વચસ્તદા સદ્યો ભ્રાતૃભિર્યદુભિર્વૃતઃ ॥
માનવાદ્રિં સમારુહ્ય શ્રાદ્ધદેવં દદર્શ હ

શતસૂર્યપ્રભં કાંત્યા દ્યોતયંતં દિશો દશ ॥
મહાયોગમયં સાક્ષાદ્‌રાજેંદ્રં શાંતરૂપિણમ્

વેદવ્યાસશુકાદ્યૈશ્ચ વસિષ્ઠધિષણાદિભિઃ ॥
પરસ્પરં મહારાજ શૃણ્વન્તં શ્રીહરેર્યશઃ

નનામ કર્ષ્ણિર્યદુભિઃ સહૈવ તં
કૃતાંજલિસ્તત્ર સમાસ્થિતોઽભવત્ ॥
મનુઃ સમુત્થાય હરેઃ પ્રભાવવિ-
દ્દત્ત્વાઽઽસનં ગદ્‌ગદયા ગિરાબ્રવીત્

મનુરુવાચ -
નમસ્તે વાસુદેવાય નમઃ સંકર્ષણાય ચ ॥
પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય સાત્વતાં પતયે નમઃ

અનાદિરાત્મા પુરુષસ્ત્વમેવ
ત્વં નિર્ગુણોઽસિ પ્રકૃતેઃ પરસ્ત્વમ્ ॥
સદા વશીકૃત્ય બલાત્પ્રધાનં
ગુણૈઃ સૃજસ્યત્સિ ચ પાસિ વિશ્વમ્

તતો વિવેકં સ વિહાય સર્વતો
મત્વાખિલં ચાત્ર મનોમયં જગત્ ॥
માયાપરં નિર્ગુણમાદિપૂરુષં
સર્વજ્ઞમાદ્યં પુરુષં સનાતનમ્

જાગર્તિ યોઽસ્મિઞ્છયનં ગતે સતિ
નાયં જનો વેદ સતઃ પરં તમ્ ॥
પશ્યંતમાદ્યં પુરુષં હિ યજ્જનો
ન પશ્યતિ સ્વચ્છમલં ચ તં ભજે

યથા નભોઽગ્નિઃ પવનો ન સજ્જતે
ઘટે ન કાષ્ઠે ન રજોભિરાવૃતૈઃ ॥
તથા ભવાન્સર્વગુણૈશ્ચ નિર્મલો
વર્ણૈર્યથા સ્યાત્સ્ફટિકો મહોજ્જ્વલઃ

વ્યંગેન વા લક્ષણયા ચ વાક્પથૈ-
રર્થં પદં સ્ફોટપરાયણૈઃ પરમ્ ॥
ન જ્ઞાયતે યદ્ધનિનોત્તમેન સ-
દ્વાચ્યેન તદ્‍બ્રહ્મ કુતસ્તુ લૌકિકૈઃ

વદન્તિ કેચિદ્‍ભુવિ કર્મકતૃ ય-
ત્કાલં ચ કેચિત્પરયોગમેવ તત્ ॥
કેચિદ્વિચારં પ્રવદન્તિ યચ્ચ ત-
દ્‍બ્રહ્મેતિ વેદાંતવિદો વદન્તિ

યં ન સ્પૃશંતીહ ગુણા ન કાલજા
જ્ઞાનેન્દ્રિયં ચિત્તમનો ન બુદ્ધયઃ ॥
મહન્ન વેદો વદતીતિ તત્પરં
વિશંતિ સર્વેઽનલવિસ્ફુલિંગવત્

હિરણ્યગર્ભં પરમાત્મતત્વં
યદ્વાસુદેવં પ્રવદન્તિ સંતઃ ॥
એવંવિધં ત્વાં પુરુષોત્તમોત્તમં
મત્વા સદાહં વિચરામ્યસઙ્ગઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
મનોર્વાક્યં તદા શ્રુત્વા પ્રદ્યુમ્નો ભગવાન્હરિઃ ॥
મન્દસ્મિતો મનું પ્રાહ ગીર્ભિઃ સંમોહયન્નિવ

પ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ -
ત્વં નો ગુરુઃ ક્ષત્રિયાણામાદિરાજઃ પિતામહઃ ॥
મત્પૂજનીયો વૃદ્ધોઽસિ શ્લાઘ્યો ધર્મધુરંધરઃ

વઃ પ્રજાશ્ચ વયં રાજન્ રક્ષ્યાઃ પાલ્યાશ્ચ સર્વતઃ ॥
ભવતા તપ્યતે દિવ્યં તપસ્તેન જગત્સુખમ્

મૃગ્યસ્ત્વત્સદૃશઃ સાધુઃ પરમાત્મા હરિઃ સ્વયમ્ ॥
નૃણામંતસ્તમોહારી સાધુરેવ ન ભાસ્કરઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્ કાર્ષ્ણિરનુજ્ઞાપ્ય પ્રણમ્ય તમ્ ॥
પરિક્રમ્ય મનું રાજન્ સ્વયં ભૂમૌ જગામ હ ।૫૧॥
ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં શ્રીવિશ્વજિત્ખણ્ડે શ્રીનારદબહુલાશ્વસંવાદે
માનવદેશવિજયો નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ