ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 6.22

દ્વારકાખણ્ડઃ - દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ
સુદામાવિપ્રોપાખ્યાનમ્ -
શ્રીનારદ ઉવાચ -
શ્રીકૃષ્ણસ્ય સખા કશ્ચિત્ સુદામા નામ બ્રાહ્મણઃ ।
સ ઉવાસ સ્વપુર્યાં તુ સત્યા ચ ભાર્યયાવૃતઃ

વિરક્તો ધનહીનશ્ચ વેદવેદાંગપારગઃ ।
સમાનશીલયા પત્‍ન્યા ચક્રે વૃત્તિમયાચિતામ્

સ કદાચિત્ પ્રિયાં પ્રાહ સીદમાનાં દરિદ્રતઃ ।
શ્રીકૃષ્ણો દ્વારકાનાથો મિત્રં મમ પતિવ્રતે

મયા તેનાપિ પઠિતા વિદ્યા સાન્દીપનેર્ગૃહે ।
પુનર્ન દૃષ્ટઃ શ્રીકૃષ્ણો ભોજવૃષ્ણ્યન્ધકેશ્વરઃ

ત્રૈલોક્યનાથો ભગવાન્ દુઃખહા દીનવત્સલઃ ।
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શુષ્કવક્ત્રા પતિવ્રતા

જીર્ણવસ્ત્રધરા દીના પતિં પ્રાહ બુભુક્ષિતા ।
યદિ બ્રહ્મન્ નનુ હરિઃ સખા તે કમલાપતિઃ

બુભુક્ષિતઃ કથંભૂતો જીર્ણકર્પટધારણઃ ।
દ્વારકાયાં જના ગત્વા દૃષ્ટ્વા સાક્ષાચ્છ્રીયઃ પતિમ્ ।
ધનયુક્તાઃ સમાયાન્તિ તસ્માત્વં ગન્તુમર્હસિ

સુદામોવાચ -
સર્વેષાં શિક્ષકોઽહં ત્વં તસ્મૈ શિક્ષાં પ્રદાસ્યસિ ।
વિપ્રસ્ય વિદુષો ભિક્ષા ધનં પ્રકથિતં પ્રિયે

પ્રિયોવાચ -
સખાતુ શ્રીપતિર્યસ્ય નાતિદૂરે પ્રવર્ત્તતે ।
તમુપેહિ સ તે દુઃખં દારિદ્ર્યં નાશયિષ્યતિ

ગતા અવસ્થા મમ તે દુઃખદારિદ્ર્ય ભુંજતોઃ ।
દાતુઃ કૃપાનિધેઃ કાન્ત મિત્રતાયાશ્ચ કિં ફલમ્

સુદામોવાચ -
વિધિના લિખિતં ભાગ્યં તત્તથૈવ ભવિષ્યતિ ।
યાતાયાતેન કિં ભદ્રે હરેર્ધ્યાનં કરોમ્યહમ્

યદ્‍દ્વારિ દેશે રાજાનો દેવગન્ધર્વકિન્નરાઃ ।
આજ્ઞાં વિના ન યાસ્યન્તિ દીનસ્ય મમ કા કથા

પ્રિયોવાચ -
વિનાજ્ઞાં નૈવ યાસ્યન્તિ દેવગન્ધર્વકિન્નરાઃ ।
અન્તર્યામી હરિઃ શીઘ્રં દૂતૈસ્ત્વામાહ્વયિષ્યતિ

વિપ્ર ઉવાચ -
દયાલુરીદૃશઃ કૃષ્ણો પરન્તુ શ્રૃણુ ભામિનિ ।
વિપત્તિકાલે મિત્રસ્ય ન ગચ્છેદ્ ગૃહમુત્તમમ્

કથં તુ યાચનાં કુર્વે ચિરાદ્‍દૃષ્ટ્વા સ્વકં પ્રિયમ્ ।
નિર્લોભાત્તુ ભવેત્ પ્રીતિર્યાચનાત્તુ ગમિષ્યતિ

પ્રિયોવાચ -
દુઃખદારિદ્ર્યહરણં શ્રીહરેદર્શનં કુરુ ।
યાચના નૈવ કર્તવ્યા સ તેઽર્થં બહુ દાસ્યતિ ।
એવં તુ પ્રિયયા વિપ્રો બહુધૈવં પ્રભાષિતઃ

અયં હિ પરમો લાભઃ કૃત્વા મિત્રસ્ય દર્શનમ્ ।
ઉપાયનં તુ કિં દાસ્યે લજ્જિતોઽહં દરિદ્રતઃ

ઇત્યુક્ત્વા સા ગતા શીઘ્રં પરગેહ તદા સતી ।
તણ્ડુલાંશ્ચતુરો મુષ્ટિન્ યાચિત્વા સ્વગૃહં યયૌ

જીર્ણકર્પટખણ્ડે ચ બદ્ધ્વા તાન્ પતયે દદૌ

તતો ગૃહીત્વા પૃથુકાંશ્ચ તણ્ડુલાન્
કુચૈલધારી મલિનશ્ચ દુર્બલઃ ।
જગામ કૃષ્ણસ્ય પુરીં શનૈઃ શનૈ-
ર્બ્રહ્મણ્યદેવં મનસા ચ સંસ્મરન્

સોત્તીર્ય સિન્ધુમુડુપેન દદર્શ તત્ર
શ્રીદ્વારકાં હરિપુરિં કનકૈર્વિચિત્રામ્ ।
શ્રેણીસભાવિવિધદુર્ગગૃહૈઃ પતાકૈઃ
શ્રૃંગાટકૈરતિબલૈર્યદુભિશ્ચ ગુપ્તામ્

દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણપુરીં વિપ્રો જનાનાપૃછ્ય શ્રીહરેઃ ।
શ્રીમન્દિરં તુ કુત્રાસ્તે સર્વે વદત સામ્પ્રતમ્

ઇતિ શ્રુત્વા માધવસ્ય ભવનાનાઞ્ચ રક્ષકાઃ ।
ઉચુસ્તે વર્તતે કૃષ્ણઃ સર્વેષુ મન્દિરેષુ ચ

ઇત્યુપશ્રુત્ય સદનં પ્રવિશ્યૈકતમં દ્વિજઃ ।
બ્રહ્માનન્દં ગતઃ કૃષ્ણં પર્યંકસ્થં વિલોક્ય ચ

સખાયમાગતં જ્ઞાત્વા સહસોત્થાય માધવઃ ।
દોર્ભ્યાં મિલિત્વા ચાન્યોન્યં પ્રેમ્ણા હ્યશ્રુકલાકુલઃ

સ્વર્ણપાત્રેણ તસ્યાપિ પાદૌ પ્રક્ષ્યાલ્ય તજ્જલમ્ ।
ગૃહીત્વા શિરસા તં તુ પર્યંક ઉપવેશ્ય ચ

અર્ચનં કૃતવાન્ ગન્ધ-ચન્દનાગુરુકુંકુમૈઃ ।
પક્વાન્નૈર્ધૂપદીપૈશ્ચ મધુપર્કૈર્વિધાનતઃ

પશ્ચાદાવેદ્ય તામ્બૂલં ગાઞ્ચ સ્વાગતમબ્રવીત્ ।
વૃદ્ધં કુચૈલં મલિનં દુર્બલં શ્વેતમૂર્દ્ધજમ્

મિત્રવિન્દા પર્યચર-દ્વ્યજનેન સ્મિતાન્વિતા ।
શ્રીકૃષ્ણસ્ય પ્રિયાઃ સર્વા વિસ્મિતા જહસુસ્તદા

ઉચુઃ પરસ્પરં નાર્યઃ પ્રેક્ષ્ય વિપ્રં સમર્ચિતમ્ ।
ભિક્ષુણા હ્યવધૂતેન કિમનેન કૃતં તપઃ

યેન ત્રૈલોક્યનાથેન સત્કૃતશ્ચાગ્રજો યથા ।
એતસ્મિન્નન્તરે તૌ દ્વૌ કથયાઞ્ચક્રતુઃ કથાઃ ।
પૂર્વા ગુરુકુલે જાતા હસ્તૌ ગૃહ્ય પરસ્પરમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ -
શ્રૃણુ બ્રહ્મન્ પ્રપઠિતા સર્વવિદ્યા ત્વયા મયા ।
ગુરવે દક્ષિણાં દત્વા પુનસ્ત્વં નૈવ દૃશ્યસે

અહં તુ દ્વારકાં યાતો જરાસન્ધભયાત્ સખે ।
કુત્ર સ્થલે તવ વિભો નિવાસો વદ મે ખલુ

કદાચિદિન્ધનાર્થે વૈ ગુરુદારૈઃ પ્રણોદિતાઃ ।
વિદ્યાર્થિનો વયં સર્વે વનં જગ્મુર્ભયંકરમ્

વિપત્તિરભવત્ તત્ર વાતવર્ષભયંકરી ।
રવિરસ્તં ગતો રાત્ર્યામન્ધકારોઽભવન્મહાન્

સર્વં જલમયં જાતં સ્થલં નૈવ તુ દૃશ્યતે ।
વયં પરસ્પરં સર્વે ગૃહીતકરપંકજા

વિદ્યુત્પ્રકાશે પશ્યન્તો દિક્ષુ સર્વાસુ બભ્રમુઃ ।
તતઃ સૂર્યોદયે જાતે ગુરુઃ સાન્દીપનિર્મહાન્

જલે શિષ્યાંશ્ચ શીતાર્તાન્ વનં ગત્વા દદર્શ હ ।
જલાત્ સર્વાન્ સ્થલે કૃત્વા ગુરુરશ્રુપરિપ્લુતઃ

ઉવાચ બાલકા યૂયમસ્મદાજ્ઞાપરાયણાઃ ।
પ્રેષ્ઠસ્તુ પ્રાણિનામાત્મા તમનાદૃત્ય મત્પરાઃ

તસ્માદ્‌ભવદ્‌ભ્યઃ સન્તુષ્ટો વરં દાસ્યામિ દુર્લભમ્ ।
ભવતાં ચાપિ સર્વત્ર પૂર્ણાઃ સન્તુ મનોરથાઃ

વેદશાસ્ત્રપુરાણાનિ કણ્ઠસ્થાનિ ભવન્તુ હિ ।
તસ્માદ્‍ગુરોશ્ચ કૃપયા પૂર્ણોઽહં સર્વસૌખ્યતઃ

સુદામોવાચ -
દેવદેવ ગુરુસ્ત્વં તુ કોટિબ્રહ્માણ્ડનાયકઃ ।
શ્રીપતેસ્તસ્ય ગુરુષુ વાસોઽત્યન્તવિડમ્બનમ્

તતઃ સુદામા વિપ્રસ્તુ કૃષ્ણાય પરમાત્મને ।
પૃથુકાઁસ્તણ્ડુલાન્ રાજન્ ન પ્રાયચ્છદવાઙ્‍મુખઃ

સર્વાત્મા ભગવાંસ્તસ્ય જ્ઞાત્વાઽઽગમનકારણમ્ ।
નાયં વિપ્રસ્તુ શ્રીકામો મુક્ત્યર્થં માં તુ સેવતે

ભાર્યાં પતિવ્રતા દુઃખાદ્ધનાશાં ચાસ્ય કુર્વતી ।
તસ્માદ્ધનં કથં દાસ્યે અદાત્રોશ્ચ તયોરહમ્

ઇતિ બ્રુવન્ પુનર્જ્ઞાત્વા હેતોર્મમ સ તણ્ડુલાન્ ।
પ્રગૃહ્ય ગતવાનત્ર લજ્જયા નૈવ દાસ્યતિ

તસ્માત્તુ યાચનાં કુર્વે વિદિત્વૈવં વચોઽબ્રવીત્

કૃષ્ણ ઉવાચ -
ગૃહાન્ મદર્થે ભવતા કિમાનીતમુપાયનમ્ ।
અણ્વપ્યુપાહૃતં યચ્ચ ભક્ત્યા ભૂરિ ભવિષ્યતિ

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ ।
તદહં ભક્ત્યુપહૃતમશ્નામિ પ્રયતાત્મનઃ

ઇત્થમાભાષ્ય ભગવાનદાતુશ્ચ દ્વિજન્મનઃ ।
ચીરખણ્ડાત્તણ્ડુલાંશ્ચ જહાર કિમિદં સ્વયમ્

એતત્ત્વયોપનીતં મે સખે પરમપ્રીણનમ્ ।
વિશ્વં માં તર્પયિષ્યન્તિ બ્રહ્મન્નેતે ચ તણ્ડુલાઃ

ઈદૃશા ગોકુલે ભુક્તાઃ શ્રેષ્ઠાઃ પૃથુકતણ્ડુલાઃ ।
માત્રા યશોદયા દત્તાઃ પુનસ્તાન્નૈવ દૃષ્ટવાન્

ઇત્યેકમુષ્ટિ જગ્ધ્વા ચ ભૂમિજાં સમ્પદં દદૌ ।
દ્વિતીયાં જગ્ધુમારેભે દાતું પાતાલસમ્પદામ્

તાવદ્વક્ષસ્થલાચ્છ્રીઘં જગૃહે શ્રીઃ કરં હરેઃ ।
અપરાધાદ્વિના નાથ કથં માં ત્યક્તુમિચ્છસિ

એતાવતાઽલં શ્રીકૃષ્ણ શક્રતુલ્યો દ્વિજો ભવેત્ ।
દ્વિજેન નિર્ધનેનાપિ ન જ્ઞાતં તદ્‌રહસ્યકમ્

સમ્પૂર્ણઞ્ચ ધનં પ્રાપ્તં સ્વગૃહે વિષ્ણુમાયયા ।
ઉષિત્વા રજનીમેકાં ભુક્ત્વા પીત્વા સુખં ગતઃ

શ્વોભૂતે સ્વગૃહાન્ ગન્તું કૃષ્ણં નત્વા મનો દધે ।
સ ચાજ્ઞપ્તો ભગવતા વન્દિતઃ પરિરમ્ભિતઃ

યાચના ન કૃતા તેન વ્રીડિતઃ સ્વગૃહાન્ યયૌ ।
બ્રહ્મણ્યતા મયા દૃષ્ટા વિપ્રદેવસ્ય શ્રીપતેઃ

અહં દરિદ્રઃ કૃષ્ણસ્ય બાહુભ્યાં પરિરમ્ભિતઃ ।
પ્રિયાજુષ્ટે ચ પર્યંકે ભ્રાતેવ સ્થાપિતો દ્વિજઃ

વીજિતો વ્યજનેનાપિ રુક્મિણ્યા સત્યભામયા ।
નિર્દ્ધનસ્તુ ધનં લબ્ધ્વા શ્રીપતિં નૈવ સંસ્મરેત્

ઇત્થં કરુણયા મહ્યં ધનં કૃષ્ણો ન દત્તવાન્ ।
ઇત્થં વિચારયન્ ગચ્છન્ સંસ્મરન્બ્રાહ્મણીં રુષા

ગૃહાણ ધનકોટિઞ્ચ ગૃહં ગત્વા બ્રવીમ્યહમ્ ।
બ્રહ્મણ્યદેવો દાતા ચ શ્રીકૃષ્ણોઽયં મયા શ્રુતઃ

પ્રત્યક્ષદૃષ્ટઃ કૃપણો ગર્વિતો ધનપૂરિતઃ ।
શાપં દાસ્યે કથં મિત્રે ધનલોભાદહં વૃથા

યાદૃશી મે કૃતા પ્રીતિસ્તાદૃશીં પ્રાપયિષ્યતિ ।
પિતરાવસ્ય કંસેન કારાગરે કૃતૌ પુરા

કૃષ્ણસ્તુ નન્દસદને પરગેહે ચ વર્દ્ધિતઃ ।
સ દાસ્યતિ કથં દ્રવ્યં ધનયુક્તોઽપિ નિર્ધનઃ

રત્‍નૈઃ પ્રપૂરિતાન્ ગેહાન્ દૃષ્ટ્વા વાઞ્છાં ન કારયેત્ ।
લલાટે લિખિતં યદ્યન્ન તન્ન્યૂનં ભવિષ્યતિ

ઇતિ સંકથયન્ વિપ્રો નિજપુર્યન્તિકે ગતઃ ।
સુવર્ણદુર્ગસંયુક્તાં કપાટધ્વજમણ્ડિતામ્

તોરણૈઃ કલશૈશ્ચિત્રૈઃ પ્રાસાદૈઃ સુજનૈર્વૃતામ્ ।
દ્વારકામિવ શોભાઢ્યાં સર્વરત્‍નૈઃ પ્રપૂરિતામ્

દૃષ્ટ્વા વિપ્રસ્તુ કિમિદં કસ્ય સ્થાનમિતિ બ્રુવન્ ।
રથ્યાં રથ્યાં ભ્રમન્તં તં પ્રત્યગૃહ્ણન્ સ્ત્રિયો નરાઃ

નાગચ્છન્તં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા કિંકર્યઃ કિંકરાસ્તથા ।
સ્વામિન્યૈ કથયામાસુઃ શ્રુત્વા સા વિસ્મયં ગતા

ભર્તારમાગતં શ્રુત્વા પત્‍ની સમ્ભ્રમસંયુતા ।
નિશ્ચક્રામાલયાત્તૂર્ણં સાક્ષાચ્છ્રીરિવ રૂપિણી

બ્રાહ્મણી શિબિકારૂઢા દાસીદાસગણૈર્વૃતા ।
ભ્રમન્તમગ્રહીદ્વિપ્રં દર્શયિત્વા સ્વકં મુખમ્

દૃષ્ટ્વા સ્ફુરન્તીં તરુણીઞ્ચ ભાર્યાં
સ્વર્ણામ્બરૈ રત્‍નવિભૂષણાઢ્યામ્ ।
યથેન્દિરાં રૂપવતીં વિમાને
મુદાન્વિતઃ કૃષ્ણકૃપાઞ્ચ મેને

નિજગેહં તયા યુક્તઃ શ્રીકૃષ્ણભવનોપમમ્ ।
ભોજનૈર્દ્રવ્યરત્‍નૈશ્ચ પર્યંકવ્યજનાસનૈઃ

વિતાનૈઃ સ્વર્ણપાત્રૈશ્ચ તોરણૈઃ સમલંકૃતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણસ્ય કૃપયા સુદામા તરુણોઽભવત્

બુભુજેઽલમ્પટો વિપ્રઃ સમૃદ્ધિં સ્વામહૈતુકીમ્ ।
મનસા જાયયા ત્યક્ષ્યઞ્જ્ઞાનવૈરાગ્યભક્તિતઃ

ચકાર તર્કનાં વિપ્રઃ કુતો મમ સમૃદ્ધયઃ ।
દત્ત બ્રહ્મણ્યદેવેન દેવાનામપિ દુર્લભાઃ

ઈદૃશીં સમ્પદં દત્વા નાવોચત્ કિમપિ સ્વયમ્ ।
મમ તણ્ડુલમુષ્ટિઞ્ચ પ્રીત્યા પ્રત્યગ્રહીદ્ધરિઃ

તસ્ય સખ્યઞ્ચ દાસ્યઞ્ચ ભૂયાન્મે જન્મજન્મનિ ।
તત્પદામ્બુરુહધ્યાનાત્ તરિષ્યેઽહં ભવાર્ણવમ્

વિચિન્ત્ય ચેત્થં મનસા સુદામા
પત્‍ન્યાવૃતઃ કૃષ્ણપદારવિન્દે ।
મનશ્ચ કૃત્વા ધનમેવ વિપ્રાન્
દત્વા હરેર્ધામ પરં જગામ

એતચ્છ્રીકૃષ્ણદેવસ્ય ચરિતં શ્રૃણુયાન્નરઃ ।
દારિદ્ર્યાન્મુચ્યતે શીઘ્રં ભક્તો ભગવતો ભવેત્

શ્રીદ્વારકાયા નૃપ ખણ્ડમેત-
ન્મયા તવાગ્રે કથિતં સુપુણ્યમ્ ।
કીર્તિં કુલં ભક્તિમતીવ મુક્તિં
દદાતિ રાજ્યઞ્ચ સદૈવ શ્રૃણ્વતામ્

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં દ્વારકાખંડે શ્રીનારદ બહુલાશ્વ સંવાદે
સુદામવિપ્રોપાખ્યાનવર્ણનં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃ :ગર્ગ સંહિતા