ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 5.7

કૃષ્ણકૃતં કુવલયાપીડવધં તથા કંસ-મલ્લગણ-યુદ્ધમ્
શ્રીનારદ ઉવાચ -
રજકસ્ય શિરશ્છેદં કંસો વૈ રક્ષિણાં વધમ્ ।
ધનુર્ભંગં તતઃ શ્રુત્વા પરં ત્રાસમુપાગમત્

તત્ક્ષણાદ્‍દુર્નિમિત્તાનિ વામાઙ્ગસ્ફુરણાનિ ચ ।
પ્રપશ્યન્નઙ્ગભઙ્ગાનિ ન નિદ્રાં પ્રાપ દૈત્યરાટ્

સ્વપ્ને પ્રેતૈઃ સમાયુક્તસ્તૈલાભ્યક્તો દિગંબરઃ ।
જપાસ્રઙ્‌મહિષારુઢો દક્ષિણાશાં જગામ સઃ

પ્રાતઃકાલે સમુત્થાય કાર્યભારકરાઞ્જનાન્ ।
આહૂય કારયામાસ મલ્લક્રીડામહોત્સવમ્

વિશાલાજિરસંયુક્તે હેમસ્તંભસમન્વિતે ।
સભામણ્ડપદેશાગ્રે રંગભૂમિર્બભૂવ હ

વિતાનૈર્હેમસંકાશૈર્મુક્તાદામવિલંબિભિઃ ।
સોપાનૈર્હેમમઞ્ચૈશ્ચ રંગભૂમિર્બભૌ નૃપ

રાજમઞ્ચે રત્‍નમયે મકરન્દાર્ચિતે શુભે ।
શક્રસિંહાસનં તત્ર સોપબર્હણમણ્ડલમ્

આતપત્રેણ દિવ્યેન ચંદ્રમણ્ડલચારુણા ।
હંસાભૈર્વ્યજનૈર્યુક્તશ્ચામરૈર્વજ્રમુષ્ટિભિઃ

દશહસ્તોચ્છ્રિતં શશ્વદ્‌વિશ્વકર્મવિનિર્મિતમ્ ।
તદારુહ્ય બભૌ કંસોઽદ્રિશૃઙ્ગે મૃગરાડિવ

ગાયકાઃ પ્રજગુસ્તત્ર નનૃતુર્વારયોષિતઃ ।
નેદુર્મૃદંગપટહતાલભેર્યાનકાદયઃ

રાજાનો મંડલેશાશ્ચ પૌરા જાનપદા નૃપ ।
દદૃશુર્મલ્લયુદ્ધં તે મઞ્ચે મઞ્ચે સમાસ્થિતાઃ

ચાણૂરો મુષ્ટિકઃ કૂટઃ શલસ્તોશલ એવ ચ ।
વ્યાયામમુદ્‌ગરૈર્યુક્તા યુયુધુસ્તે પરસ્પરમ્

નન્દરાજાદયો ગોપાઃ કંસાહૂતા નતાનનાઃ ।
દત્વા બલિં પરં તસ્મા એકસ્મિન્મઞ્ચ આશ્રિતાઃ

બાણાસુરજરાસન્ધનરકાણાં પુરાન્નૃપ ।
અન્યેષાં શંબરાદીનાં સકાશાદ્‍ભૂભુજાં તથા

બલયશ્ચાયયૂ રાજન્ યદુરાજાય તત્ર વૈ ।
અથ તૌ રામકૃષ્ણૌ દ્વૌ માયાબાલકવિગ્રહૌ

મલ્લલીલાદર્શનાર્થં યયતૂ રંગમંડપમ્ ।
ગોમૂત્રચયસિંદૂરકસ્તૂરીપત્રભૃન્મુખમ્ ।
સ્રવન્મદમહામત્તં રત્‍નકુણ્ડલમંડિતમ્

ગજં કુવલયાપીડં રંગદ્વારમવસ્થિતમ્ ।
વીક્ષ્ય કૃષ્ણો મહામાત્રં પ્રાહ ગંભીરયા ગિરા

આકર્ષયાંગ નાગેન્દ્રં માર્ગં કુરુ મમેચ્છયા ।
નોચેત્વાં પાતયિષ્યામિ સનાગં ભૂમિમંડલે

મહામાત્રસ્તદા ક્રુદ્ધો નોદયામાસ તં ગજમ્ ।
ચીત્કારમુત્કટં દિક્ષુ કુર્વન્તં નન્દસૂનવે

ગૃહીત્વા તં હરિં સદ્યઃ શુંડાદણ્ડેન નાગરાટ્ ।
ઉજ્જહાર તતસ્તસ્માન્નિર્ગતો ભારભૃદ્ધરિઃ

તત્પાદેષુ વિલીનોઽભૂત્પ્રભ્રન્સન્નિતસ્તતઃ ।
વૃન્દાવનનિકુઞ્જેષુ વૃક્ષેષુ ચ યથા હરિઃ

કરે જગ્રાહ તં નાગઃ શુણ્ડાદણ્ડેન ચાંઘ્રિષુ ।
નિષ્પીડ્ય શુણ્ડાં હસ્તભ્યાં હરિઃ પશ્ચાદ્‌વિનિર્ગતઃ

તિર્યગ્ભૂતશ્ચ તં નાગો ગૃહીતુમુપચક્રમે ।
મુષ્ટિના તં ઘાતયિત્વા પુરો દુદ્રાવ માધવઃ

તમન્વધાવન્નાગેન્દ્રો મથુરાયાં વિદેહરાટ્ ।
કોલાહલે તદા જાતે હરિસ્તસ્માદિતો યયૌ

પુચ્છે ગૃહીત્વા તં નાગં બલદેવો મહાબલઃ ।
ચકર્ષ ભુજદંડાભ્યાં ફણિનં ગરુડો યથા

પ્રહસન્ભગવાન્કૃષ્ણો ગૃહીત્વા તં કરે બલાત્ ।
ચકર્ષ ભુજદણ્ડાભ્યાં કૂપરજ્જું યથા નરઃ

દ્વયોરાકર્ષણાન્નાગો વિહ્વલોઽભૂન્નૃપેશ્વર ।
મહામાત્રાસ્તદા સપ્ત રુરુહુસ્તં ગજં બલાત્

નીતા ગજાસ્તથા ચાન્યૈઃ કૃષ્ણં હંતું શતત્રયમ્ ।
અંકુશાસ્ફાલનાત્ક્રુદ્ધં મત્તેભં પુનરાગતમ્

શ્રીકૃષ્ણો ભગવાન્સાક્ષાદ્‌બલદેવસ્ય પશ્યતઃ

શુંડાદંડે સંગૃહીત્વા ભ્રામયિત્વા ત્વિતસ્તતઃ ।
પાતયામાસ ભૂપૃષ્ઠે કમંડલુમિવાર્ભકઃ

દૂરે પ્રપતિતાસ્તસ્ય મહામાત્રા ઇતસ્તતઃ ।
સતાં પ્રપશ્યતાં નાગઃ સદ્યો વૈ નિધનં ગતઃ

તજ્જ્યોતિઃ શ્રીઘનશ્યામે લીનં જાતં વિદેહરાટ્ ।
દંતાવુત્પાટ્ય તસ્યાપિ રામકૃષ્ણૌ મહાબલૌ ।
નિજઘ્નતુર્મહામાત્રાન્ મૃગાન્કેસરિણો યથા

દ્વિપે હતેઽપિ યે ચાન્યે મહામાત્રા ઇતસ્તતઃ ।
વિદુદ્રુવુર્યથા મેઘા વર્ષાકાલે ગતે સતિ

એવં હત્વા દ્વિપં ગોપૈઃ શેષૈસ્તૈઃ પ્રેક્ષણોત્સુકૈઃ ।
જયારાવૈ રામકૃષ્ણૌ શ્રમવારિમદાંકિતૌ

પરિશ્રમારુણમુખૌ રંગં વિવિશતુસ્ત્વરમ્ ।
દંતપાણી મહાવેગૌ યથાશામનિલાનલૌ

મલ્લાશ્ચ મલ્લં ચ નરા નરેંદ્રં
સ્ત્રિયઃ સ્મરં ગોપગણા વ્રજેશમ્ ।
પિતા સુતં દંડધરં હ્યસંતો
મૃત્યં ચ કંસો વિવુધા વિરાજમ્

તત્ત્વં પરં યોગિવરાશ્ચ ભોજા
દેવં તદા રંગગતં બલેન ।
પૃથક્ પૃથગ્ભાવનયા હ્યપશ્ય-
ન્સર્વે જનાસ્તં પરિપૂર્ણદેવમ્

હતં દ્વિપં વીક્ષ્ય ચ તૌ મહાબલૌ
કંસો મનસ્વી ભયમાપ ચેતસિ ।
મંચસ્થિતા હર્ષિતમાનસાશ્ચ
ચંદ્રં ચકોરા ઇવ તે સુખં યયુઃ

કર્ણે ચ કર્ણં વિનિધાય નાગરા
મહોત્સુકાસ્તે હ્યવદન્પરસ્પરમ્ ।
એતૌ હિ સાક્ષાત્પરમેશ્વરૌ પરૌ
બભૂવતુર્વૈ વસુદેવનંદનૌ

અહોઽતિરમ્યં વ્રજમંડલં પરં
યત્રૈષ સાક્ષાદ્‌વિચચાર માધવઃ ।
કૃત્વા હિ યદ્દર્શનમદ્ય દુર્લભં
વયં કૃતાર્થાસ્તુ ભવેમ સર્વતઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
વદત્સુ પૌરલોકેષુ નદત્તૂર્યેષુ મૈથિલ ।
ચાણુરસ્તાવુપવ્રજ્ય રામકૃષ્ણાવુવાચ હ

ચાણૂર ઉવાચ -
હે રામ હે કૃષ્ણ યુવાં મહાબલૌ
રાજ્ઞઃ પુરો વૈ કુરુતં મૃધં બલાત્ ।
પ્રહર્ષિતે રાજનિ ચેદ્‌યદૂત્તમે
કિં કીં ન ભદ્રં ભવતીહ વશ્ચ નઃ

શ્રીભગવાનુવાચ -
પુરૈવ ભદ્રં નૃપતેઃ પ્રસાદતો
બાલા વયં તુલ્યબલૈશ્ચ બાલકૈઃ ।
ભૂયાન્મૃધો નો બલવાન્ યથોચિત-
મધર્મયુદ્ધં કિલ મા ભવેદિહ

ચાણૂર ઉવાચ -
ભવાન્ન બાલો ન ચ વા કિશોરો
બલશ્ચ સાક્ષાદ્‌બલિનાં બલીયાન્ ।
સહસ્રમત્તેભબલં દધાનો
દ્વિપો ભવદ્‌ભ્યાં નિહતઃ સલીલમ્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્વૃજિનાર્દનઃ ।
ચાણૂરેણાપિ યુયુધે મુષ્ટિકેન બલો બલી

આકર્ષણં નોદનં ચ ભુજાભ્યાં ભુજદણ્ડયોઃ ।
ચક્રતુઃ પશ્યતાં નૄણાં ગજાવિવ જિગીષયા

હસ્તાભ્યાં વપુરુત્થાપ્ય ચાણૂરસ્ય હરિઃ સ્વયમ્ ।
અતોલયદ્‌દેહભારં પુણ્યભારં યથા વિધિઃ

ચાણૂરસ્તં હરિં દેવં કરણૈકેન લીલયા ।
ઉજ્જહાર મહાવીરો ભૂખંડં નાગરાડિવ

ગ્રીવાયાં કિલ ચાણૂરં ભુજવેગેન માધવઃ ।
કટ્યાં ચોદ્‍ધૃત્ય સહસા પાતયામાસ ભૂતલે

હસ્તૈશ્ચ જાનુભિઃ પાદૈર્ભુજોરોઽઙ્ગુલિમુષ્ટિભિઃ ।
જઘ્નતુઃ કૃષ્ણચાણૂરૌ તથૈવ બલમુષ્ટિકૌ

શ્રમવારિયુતે દૃષ્ટ્વા શ્રીમુખે રામકૃષ્ણયોઃ ।
સાનુકંપાસ્તદા પ્રાહુર્ગવાક્ષસ્થા નૃપસ્ત્રિયાઃ

સ્ત્રિય ઉચુઃ -
અહો અધર્મઃ સુમહત્સભાયાં
જાતઃ પુરો રાજનિ વર્તમાને ।
ક્વ વજ્રતુલ્યાંગવૃતૌ હિ મલ્લૌ
ક્વ પુષ્પતુલ્યૌ બત રામકૃષ્ણૌ

અહો હ્યભાગ્યં હિ પુરૌકસાં નો
યુદ્ધે તયોર્દર્શનમદ્ય જાતમ્ ।
અહોઽતિધન્યં બત ભૂરિ ભાગ્યં
વનૌકસાં રાસરસેન જાતમ્

અહો સ્થિતે રાજનિ દુષ્ટચિત્તે
ન કોઽપિ વક્તું ક્ષમ એવ સખ્યઃ ।
તસ્માદ્ધિ નઃ પુણ્યબલેન ચેત્તૌ
ત્વરં મૃધે વૈ જયતામરીન્સ્વાન્

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં મથુરાખંડે શ્રીનારદબહુલાશ્વસંવાદે
કુવલયાપીડવધો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ