ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 5.21

રાગગણાનાં વાક્યે અપમાનબોધિતેન નારદેન સરસ્વતી-આરાધના, સાક્ષાત્કારઃ સ્તવં તથા તત્કર્તૃક-તાલ-માન-સ્વરેભ્યઃ સહ ૫૫-કોટિ પ્રકારેણ રાગરાગિણી શિક્ષા -
શ્રીરાધોવાચ -
ધન્યોઽયં મુનિશાર્દૂલસ્ત્વદ્‌ભક્તે પ્રેમવાન્મહાન્ ।
ત્વત્સારૂપ્યં જગામાસૌ ત્વમપ્યશ્રુમુખો યતઃ

અસ્ય દેહક્રિયાં કર્તું યોગ્યોઽસિ વૃજિનાર્દન ।
તપસા ચાસ્ય દેહોઽયં પ્રસ્ફુરત્યમલાકૃતિઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
વદંત્યાં તત્ર રાધાયાં તદ્દેહોઽપ્યભવત્સરિત્ ।
વહંતી પાપહંત્રી ચ દૃશ્યતે રોહિતે ગિરૌ

તદ્દેહસ્યાપિ સરિતં વીક્ષ્ય રાધાઽતિવિસ્મિતા ।
નન્દરાજાત્મજં પ્રાહ વૃષભાનુવરાત્મજા

શ્રીરાધોવાચ -
કથં જલત્વમાપન્નો દેહોઽયં વૈ મહામુનેઃ ।
એતન્મે સંશયં દેવ છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ

શ્રીભગવાનુવાચ -
પ્રેમલક્ષણયા ભક્ત્યા સંયુતોઽયં મુનીશ્વરઃ ।
તસ્માદસ્ય તુ દેહોઽયં રમ્ભોરુ દ્રવતાં ગતઃ

દૃષ્ટ્વા ત્વયા માં વરદં હર્ષિતોઽભૂન્મહામુનિઃ ।
જલત્વં પ્રાપ તદ્દેહો યથાઽહં દ્રવતાં પુરા

શ્રીરાધોવાચ -
દ્રવતાં ત્વં કથં પ્રાપ્તો દેવદેવ દયાનિધે ।
એતત્ ચિત્રં હિ મે જાતં સર્વં ત્વં વદ વિસ્તરાત્

શ્રીભગવાનુવાચ -
અત્રૈવોદાહરન્તીમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ પાપહાનિઃ પરં ભવેત્

યન્નાભિપંકજાજ્જાતઃ પુરા બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ ।
અસૃજત્પ્રકૃતિં શશ્વત્તપસા મદ્વરોર્જિતઃ

ઉત્સંગાન્નારદો જજ્ઞે બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ શુભઃ ।
ભક્ત્યુન્મત્તો મત્પદાનિ નિજગૌ પર્યટન્મહીમ્

એકદા નારદં પ્રાહ દેવો બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ ।
પ્રજાઃ સૃજ મહાબુદ્ધે વૃથા ચંક્રમણં ત્યજ

નારદસ્તદ્‌વચઃ શ્રુત્વા પ્રાહેદં જ્ઞાનતત્પરઃ ।
ન સૃજામિ પિતઃ સૃષ્ટિં શોકમોહાદિકારિણીમ્

કરિષ્યામિ હરેર્ભક્તિં તત્કીર્તનસમન્વિતામ્ ।
ત્વમપિ સૃષ્ટિરચનાં ત્યજ દુઃખાતુરો ભૃશમ્

ક્રુદ્ધઃ શશાપ તં બ્રહ્મા પ્રાહ પ્રસ્ફુરિતાધરઃ ।
સદા ગાનપરઃ કલ્પં ગન્ધર્વો ભવ દુર્મતે

એવં તચ્છાપતો રાધે ગન્ધર્વ ઉપબર્હણઃ ।
બભૂવ ગન્ધર્વપતિઃ કલ્પમાત્રં સુરાલયે

એકદા બ્રહ્મણો લોકે સ્ત્રીભિઃ પરિવૃતો ગતઃ ।
સુન્દરીષુ મનઃ કૃત્વા જગૌ તાલવિવર્જિતમ્

પુનર્બ્રહ્મા તં શશાપ ત્વં શૂદ્રો ભવ દુર્મતે ।
અથાસૌ બ્રહ્મશાપેન દાસીપુત્રો બભૂવ હ

સત્સંગેન પુરા રાધે પ્રાપ્તોઽભૂદ્‍બ્રહ્મપુત્રતામ્ ।
ભક્ત્યુન્મત્તો મત્પદાનિ નિજગૌ પર્યટન્મહીમ્

મુનીન્દ્રો વૈષ્ણવશ્રેષ્ઠો મત્પ્રિયો જ્ઞાનભાસ્કરઃ ।
પરં ભાગવતઃ સાક્ષાન્નારદો મન્મનાઃ સદા

એકદા નારદો લોકાન્ પશ્યન્ વૈ ગાનતત્પરઃ ।
ઇલાવૃતં નામ ખંડં ગતવાન્સર્વતો ગતિઃ

યત્ર જંબૂનદી શ્યામા જંબૂફલરસોદ્‌ભવા ।
તથા જાંબૂનદં નામ સુવર્ણં ભવતિ પ્રિયે

તદ્દેશે વેદનગરં રત્‍નપ્રાસાદનિર્મિતમ્ ।
દદર્શ નારદો યોગી દિવ્યનારીનરૈર્વૃતમ્

કાંશ્ચિદ્વૈ પાદરહિતાન્ વિગુલ્ફાઞ્જાનુવર્જિતાન્ ।
વિજંઘાઞ્જઘનવ્યંગાન્ કૃશોરુન્કુબ્જમધ્યકાન્

શ્લથદ્દન્તોન્નતસ્કંધાન્ નતાનનવિકંધરાન્ ।
સ્ત્રીજનાન્પુરુષાંશ્ચાસાવઙ્ગભઙ્ગાન્દદર્શ હ

અહો કિમેતચ્ચિત્રં હિ સર્વાન્દૃષ્ટ્વાઽવદન્મુનિઃ ।
સર્વે યૂયં પદ્મમુખા દિવ્યદેહાઃ શુભામ્બરાઃ

કિં દેવા ઉપદેવા વા યૂયં કિં ઋષિસત્તમાઃ ।
વાદિત્રસહિતાઃ સર્વે રમ્યગાનપરાયણાઃ

અંગભંગાઃ કથં યૂયં વદતાશુ મમૈવ હિ ।
ઇત્યુક્તાસ્તેન તે સર્વે પ્રત્યૂચુર્દીનમાનસાઃ

રાગા ઊચુઃ -
મહાદુઃખં મુને જાતં અસ્માકં તનુષુ સ્વતઃ ।
તસ્યાગ્રે કથનીયં વૈ દૂરીકર્ત્તું ચ યઃ ક્ષમઃ

રાગા વયં વેદપુરે વસામઃ સર્વદા મુને ।
અંગભંગા વયં જાતાઃ કારણં શૃણુ માનદ

જાતો હિરણ્યગર્ભસ્ય પુત્રો નારદનામભાક્ ।
પ્રેમોન્મત્તો વિકાલેન ગાયન્ ધ્રુવપદાનિ ચ

વિચચાર મહીમેતાં સ્વેચ્છયા સ મહામુનિઃ ।
વિકાલે તસ્ય ગાનૈશ્ચ વિસ્વરૈસ્તાલવર્જિતૈઃ ।
વિગાનૈશ્ચ વયં સર્વે અંગભંગા બભૂવિમ

ઇતિ શ્રુત્વાઽથ તદ્વાક્યં નારદો વિસ્મિતોઽભવત્ ।
ઉવાચ ગતમાનોઽસૌ રાગાન્ પરિહસસન્નિવ

મુનિરુવાચ -
તસ્ય કેન પ્રકારેણ જ્ઞાનં વૈ કાલતાલયોઃ ।
ભવેદિહ સ્વરૈર્યુક્તં વદતાશુ મમૈવ હિ

રાગા ઊચુઃ -
વૈકુંઠસ્ય પતેઃ સાક્ષાત્ પ્રિયા મુખ્યા સરસ્વતી ।
કુર્યાચ્છિક્ષાં યદા તસ્મૈ તદા સ્યાત્કાલવિન્મુનિઃ

તેષાં વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા નારદો દીનવત્સલઃ ।
સરસ્વત્યાઃ પ્રસાદાર્થં ત્વરં શુભ્રં ગિરિં યયૌ

દિવ્યવર્ષશતં શશ્વત્તપસ્તેપે સુદુષ્કરમ્ ।
નિરન્નં નિર્જલં વાણીધ્યાનયુક્તં વ્રજેશ્વરિ

શુભ્રં નામ વિસૃજ્યાથ પવિત્રીકૃતભૂધરમ્ ।
નારદો નામ શૈલોઽભૂત્તપસા નારદસ્ય ચ

તપોઽન્તે આગતાં સાક્ષાદ્‌વાગ્દેવીં શ્રીસરસ્વતીમ્ ।
વિષ્ણોઃ પ્રિયાં દિવ્યવર્ણામપશ્યન્નારદો મુનિઃ

સહસોત્થાય તાં નત્વા પરિક્રમ્ય નતાનનઃ ।
તદ્‌રૂપગુણમાધુર્યસ્તુતિં ચક્રે મુનીશ્વરઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
નવાર્કબિંબદ્યુતિમુદ્‌ગલજ્જ્વલ-
ત્તાટંકકેયૂરકિરીટકંકણામ્ ।
સ્ફુરત્ક્વણન્નુપુરરાવરઞ્જિતાં
નમામિ કોટીંદુમુખીં સરસ્વતીમ્

વંદે સદાઽહં કલહંસ ઉદ્‌ગતે
ચલત્પદે ચંચલચંચુસંપુટે ।
નિર્ધૌતમુક્તાફલહારસંચયં
સંધારયંતીં સુભગાં સરસ્વતીમ્

વરાભયં પુસ્તકવલ્લકીયુતં
પરં દધાનાં વિમલે કરદ્વયે ।
નમામ્યહં ત્વાં શુભદાં સરસ્વતીં
જગન્મયીં બ્રહ્મમયીં મનોહરામ્

તરંગિતક્ષૌમસિતાંબરે પરે
દેહિ સ્વરજ્ઞાનમતીવ મંગલે ।
યેનાદ્વિતીયો હિ ભવેયમક્ષરે
સર્વોપરિ સ્યાં પરરાગમંડલે

શ્રીભગવાનુવાચ -
સ્તોત્રં જાડ્યાપહં દિવ્યં પ્રાતરુત્થાય યઃ પઠેત્ ।
નારદોક્તં સરસ્વત્યાઃ સ વિદ્યાવાન્ ભવેદિહ

તતઃ પ્રસન્ના વાગ્દેવી નારદાય મહાત્મને ।
દેવદત્તાં દદૌ વીણાં સ્વરબ્રહ્મવિભૂષિતામ્

રાગૈશ્ચ રાગિણીભિશ્ચ તત્પુત્રૈશ્ચ તથૈવ ચ ।
દેશકાલાદિભેદૈશ્ચ તાલમાનસ્વરૈઃ સહ

ષટ્‍પંચાશત્કોટિભેદૈરન્તર્ભેદૈરસંખ્યકૈઃ ।
ગ્રામૈર્નૃત્યૈઃ સવાદિત્રૈર્મૂર્ચ્છનાસહિતૈઃ શુભૈઃ

વૈકુંઠસ્ય પતેઃ સાક્ષાત્પ્રિયા મુખ્યા સરસ્વતી ।
સ્વરગમ્યૈઃ પદૈઃ સિદ્ધૈઃ પાઠયામાસ નારદમ્

અદ્વિતીયં રાગકરં કૃત્વા તં રાસમંડલે ।
વૈકુંઠં પ્રયયૌ રાધે વાગ્દેવી વિષ્ણુવલ્લભા

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં મથુરાખંડે શ્રીનારદબહુલાશ્વસંવાદે
નારદોપાખ્યાનં નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ