ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 4.1

માધુર્યખણ્ડઃ - પ્રથમોઽધ્યાયઃ
શ્રુતિરૂપા-ગોપીગણાનાં ઉત્પત્તિઃ -
અતસીકુસુમોપમેયકાંતિ-
ર્યમુનાકૂલકદંબમધ્યવર્તી ।
નવગોપવધૂવિલાસશાલી
વનમાલી વિરનોતુ મંગલાનિ

પરિકરીકૃતપીતપટં હરિં
શિખિકિરીટનતીકૃતકંધરમ્ ।
લકુટવેણુકરં ચલકુણ્ડલં
પટુતરં નટવેષધરં ભજે

બહુલાશ્વ ઉવાચ -
શ્રુતિરૂપાદયો ગોપ્યો ભૂતપૂર્વા વરાન્મુને ।
કથં શ્રીકૃષ્ણચન્દ્રેણ જાતાઃ પૂર્ણમનોરથાઃ

ગોપાલકૃષ્ણચરિતં પવિત્રં પરમાદ્‌ભુતમ્ ।
એતદ્‌વદ મહાબુદ્ધે ત્વં પરાવરવિત્તમઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
શ્રુતિરૂપાશ્ચ યા ગોપ્યો ગોપાનાં સુકુલે વ્રજે ।
લેભિરે જન્મ વૈદેહ શેષશાયીવરાચ્છ્રુતાત્

કમનીયં નન્દસૂનું વીક્ષ્ય વૃન્દાવને ચ તાઃ ।
વૃન્દાવનેશ્વરીં વૃન્દાં ભેજિરે તદ્‌વરેચ્છયા

વૃન્દાદત્તાદ્‌વરાદાશુ પ્રસન્નો ભગવાન્ હરિઃ ।
નિત્યં તાસાં ગૃહે યાતિ રાસાર્થં ભક્તવત્સલઃ

એકદા તુ નિશીથિન્યા વ્યતીતે પ્રહરદ્વયે ।
રાસાર્થં ભગવાન્ કૃષ્ણઃ પ્રાપ્તવાન્ તદ્‌ગૃહાન્નૃપ

તદા ઉત્કંઠિતા ગોપ્યઃ કૃત્વા તત્પૂજનં પરમ્ ।
પપ્રચ્છુઃ પરયા ભક્ત્યા ગિરા મધુરયા પ્રભુમ્

ગોપ્ય ઊચુઃ -
કથં ન ચાગતઃ શીઘ્રં નો ગૃહાન્ વૃજિનાર્દન ।
ઉત્કંઠિતાનાં ગોપીનાં ત્વયિ ચન્દ્રે ચકોરવત્

શ્રીભગવાનુવાચ -
યો યસ્ય ચિત્તે વસતિ ન સ દૂરે કદાચન ।
ખે સૂર્યં કમલં ભૂમૌ દૃષ્ટ્વેદં સ્ફુટતિ પ્રિયાઃ

ભાણ્ડીરે મે ગુરુઃ સાક્ષાત્ દુર્વાસા ભગવાન્ મુનિઃ ।
આગતોઽદ્ય પ્રિયાસ્તસ્ય સેવાર્થં ગતવાનહમ્

ગુરુર્બ્રહ્મા ગુરુર્વિષ્ણુર્ગુરુર્દેવો મહેશ્વરઃ ।
ગુરુઃ સાક્ષાત્ પરબ્રહ્મ તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ

અજ્ઞાનતિમિરાંધસ્ય જ્ઞાનાંજનશલાકયા ।
ચક્ષુરુમીલિતં યેન તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ

સ્વગુરું માં વિજાનીયાન્નાવમન્યેત કર્હિચિત્ ।
ન મર્ત્યબુદ્ધ્યા સેવેત સર્વદેવમયો ગુરુઃ

તસ્માત્તત્પૂજનં કૃત્વા નત્વા તત્પાદપંકજમ્ ।
આગતોઽહં વિલંબેન ભવતીનાં ગૃહાન્ પ્રિયાઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
શ્રુત્વા તત્પરમં વાક્યં ગોપ્યઃ સર્વાસ્તુ વિસ્મિતાઃ ।
કૃતાંજલિપુટા ઊચુઃ શ્રીકૃષ્ણં નમ્રકંધરાઃ

ગોપ્ય ઊચુઃ -
પરિપૂર્ણતમસ્યાપિ દુર્વાસાસ્તે ગુરુઃ સ્મૃતઃ ।
અહો તદ્દર્શનં કર્તું મનો નશ્ચોદ્યતં પ્રભો

અદ્ય દેવ નિશીથિન્યા વ્યતીતે પ્રહરદ્વયે ।
કથં તદ્દર્શનં ભૂયાદસ્માકં પરમેશ્વર

તથા મધ્યે દીર્ઘનદી યમુના પ્રતિબન્ધિકા ।
કથં તત્તરણં નાવં ઋતે દેવ ભવિષ્યતિ

શ્રીભગવાનુવાચ -
અવશ્યમેવ ગન્તવ્યં ભવતીભિર્યદા પ્રિયાઃ ।
યમુનામેત્ય ચૈતદ્વૈ વક્તવ્યં માર્ગહેતવે

યદિ કૃષ્ણો બાલયતિઃ સર્વદોષવિવર્જિતઃ ।
તર્હિ નો દેહિ માર્ગં વૈ કાલિન્દિ સરિતાં વરે

ઇત્યુક્તે વચને કૃષ્ણા માર્ગં વો દાસ્યતિ સ્વતઃ ।
સુખેન તેન વ્રજત યૂયં સર્વા વ્રજાંગનાઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇતિ શ્રુત્વાઽથ તદ્વાક્યં પાત્રૈર્દીર્ઘૈર્વ્રજાંગનાઃ ।
ષટ્પંચાશત્તમાન્ ભોગાન્ નીત્વા સર્વાઃ પૃથક્‌પૃથક્

યમુનામેત્ય હર્યુક્તં જગુરાનતકંધરાઃ ।
સદ્યઃ કૃષ્ણા દદૌ માર્ગં ગોપીભ્યો મૈથિલેશ્વર

તેન ગોપ્યો ગતાઃ સર્વા ભાણ્ડીરં ચાતિવિસ્મિતાઃ ।
તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય મુનિં દુર્વાસનં ચ તાઃ

નત્વા તદ્દર્શનં ચક્રુઃ પુરો ધૃત્વાઽશનં વહુ ।
મે પૂર્વં ચાપિ મે પૂર્વમન્નં ભોજ્યં ત્વયા મુને

એવં વિવદમાનાનાં ગોપીનાં ભક્તિલક્ષણમ્ ।
વિજ્ઞાય મુનિશાર્દૂલઃ પ્રોવાચ વિમલં વચઃ

મુનિરુવાચ -
ગોપ્યઃ પરમહંસોઽહં કૃતકૃત્યો હિ નિષ્ક્રિયઃ ।
તસ્માન્મુખે મે દાતવ્યં સ્વં સ્વં ચાપ્યશનં કરૈઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
એવં વિદારિતે તેન મુખે ગોપ્યોઽતિહર્ષિતાઃ ।
ષટ્પંચાશત્તમાન્ ભોગાન્ સ્વાન્સ્વાન્ સર્વાઃ સમાક્ષિપન્

ક્ષિપન્તીનાં ચ ગોપીનાં પશ્યંતીનાં મુનીશ્વરઃ ।
જઘાસ કોટિશો મારાન્ ભોગાન્ સર્વાન્ ક્ષુધાતુરઃ

વિસ્મિતાનાં ચ ગોપીનાં પશ્યંતીનાં પરસ્પરમ્ ।
ઇત્થં શૂન્યાનિ પાત્રાણિ બભૂવુર્નૃપસત્તમ

અથ ગોપ્યો મુનિં શાંતં નત્વા તં ભક્તવત્સલમ્ ।
વિસ્મિતાઃ પ્રણતાઃ પ્રાહુઃ સર્વાઃ પૂર્ણમનોરથાઃ

ગોપ્ય ઊચુઃ -
મુને આગમનાત્પૂર્વં કૃષ્ણોક્તવચસા નદીમ્ ।
તીર્ત્વાઽઽગતાસ્ત્વત્સમીપં દર્શનાર્થં શુભેચ્છયા

ઇતઃ કથં ગમિષ્યામઃ સન્દેહોઽયં મહાનભૂત્ ।
તદ્વિધેહિ નમસ્તુભ્યં યેન પંથા લઘુર્ભવેત્

સુખેનાતઃ પ્રગન્તવ્યં ભવતીભિર્યદા સ્વતઃ ।
યમુનામેત્ય ચૈતદ્વૈ વક્તવ્યં માર્ગહેતવે

યદિ દૂર્વારસં પીત્વા દુર્વાસાઃ કેવલં ક્ષિતૌ ।
વ્રતી નિરન્નો નિર્વારિ વર્તતે પૃથિવીતલે

તર્હિ નો દેહિ માર્ગં વૈ કાલિંદિ સરિતાં વરે ।
ઇત્યુક્તે વચને કૃષ્ણા માર્ગં વો દાસ્યતિ સ્વતઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇતિ શ્રુત્વા વચો ગોપ્યો નત્વા તં મુનિપુંગવમ્ ।
યમુનામેત્ય મુન્યુક્તં ચોક્ત્વા તીર્ત્વા નદીં નૃપ

શ્રીકૃષ્ણપાર્શ્વમાજગ્મુર્વિસ્મિતા મંગલાયનાઃ

અથ રાસે ગોપવધ્વઃ સન્દેહં મનસોત્થિતમ્ ।
પપ્રચ્છુઃ શ્રીહરિં વીક્ષ્ય રહઃ પૂર્ણમનોરથાઃ

ગોપ્ય ઊચુઃ -
દુર્વાસસો દર્શનં ભોઃ કૃતમસ્માભિરગ્રતઃ ।
યુવયોર્વાક્યતશ્ચાત્ર સન્દેહોઽયં પ્રજાયતે

યથા ગુરુસ્તથા શિષ્યો મૃષાવાદી ન સંશયઃ ।
જારસ્ત્વમસિ ગોપીનાં રસિકો બાલ્યતઃ પ્રભો

કથં બાલયતિસ્ત્વં વૈ વદ તદ્‌વૃજિનાર્દન ।
કથં દૂર્વારસં પીત્વા દુર્વાસા બહુભુઙ્‌મુનિઃ ।
નો જાત એષ સન્દેહઃ પશ્યન્તીનાં વ્રજેશ્વર

શ્રીભગવાનુવાચ -
નિર્મમો નિરહંકારઃ સમાનઃ સર્વગઃ પરઃ ।
સદા વૈષમ્યરહિતો નિર્ગુણોઽહં ન સંશયઃ

તથાપિ ભક્તાન્ ભજતો ભજેઽહં વૈ યથા તથા ।
તથૈવ સાધુર્જ્ઞાની વૈ વૈષમ્યરહિતઃ સદા

ન બુદ્ધિભેદં જનયેદજ્ઞાનાં કર્મસંગિનામ્ ।
જોષયેત્સર્વકર્માણિ વિદ્વાન્ યુક્તઃ સમાચરન્

યસ્ય સર્વે સમારંભાઃ કામસંકલ્પવિર્જિતાઃ ।
જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણં તમાહુઃ પંડિતં બુધાઃ

નિરાશીર્યતચિત્તાત્મા ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ ।
શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્

ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમિહ વિદ્યતે ।
તત્સ્વયં યોગસંસિદ્ધઃ કાલેનાત્મનિ વિન્દતિ

બ્રહ્મણ્યાધાય કર્માણિ સંગં ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ ।
લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવાંભસા

તસ્માન્મુનિસ્તુ દુર્વાસા બહુભુક્ ત્વદ્ધિતે રતઃ ।
ન તસ્ય ભોજનેચ્છા સ્યાદ્દૂર્વારસમિતાશનઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇતિ શ્રુત્વા વચો ગોપ્યઃ સર્વાસ્તાશ્છિન્નસંશયાઃ ।
શ્રુતિરૂપા જ્ઞાનમય્યો બભૂવુર્મૈથિલેશ્વર

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં માધુર્યખણ્ડે શ્રીનારદબહુલાશ્વસંવાદે
શ્રુતિરૂપોપાખ્યાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સચ્છ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃ :ગર્ગ સંહિતા