ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 2.11

ધેનુકાસુરમોક્ષઃ -
શ્રીનારદ ઉવાચ -
એકદા સબલઃ કૃષ્ણશ્ચારયન્ ગા મનોહરાઃ ।
ગોપાલૈઃ સહિતઃ સર્વૈર્યયૌ તાલવનં નવમ્

ધેનુકસ્ય ભયાદ્‌ગોપા ન ગતાસ્તે વનાન્તરમ્ ।
કૃષ્ણોઽપિ ન ગતસ્તત્ર બલ એકો વિવેશ હ

નીલાંબરં કટૌ બદ્ધ્વા બલદેવો મહાબલઃ ।
પરિપક્વફલાર્થં હિ તદ્વને વિચચાર હ

બાહુભ્યાં કંપયન્ તાલાન્ ફલસંઘં નિપાતયન્ ।
ગર્જંશ્ચ નિર્ભયઃ સાક્ષાદનન્તોઽનન્તવિક્રમઃ

ફલાનાં પતતાં શબ્દં શ્રુત્વા ક્રોધાવૃતઃ ખરઃ ।
મધ્યાહ્ને સ્વાપકૃદ્દુષ્ટો ભીમઃ કંસસખો બલી

આયયૌ સંમુખે યોદ્ધું બલદેવસ્ય ધેનુકઃ ।
બલં પશ્ચિમપાદાભ્યાં નિહત્યોરસિ સત્વરમ્

ચકાર ખરશબ્દં સ્વં પરિધાવન્ મુહુર્મુહુઃ ।
ગૃહીત્વા ધેનુકં શીઘ્રં બલઃ પશ્ચિમપાદયોઃ

ચિક્ષેપ તાલવૃક્ષે ચ હસ્તેનૈકેન લીલયા ।
તેન ભગ્નશ્ચ તાલોઽપિ તાલાન્પાર્શ્વસ્થિતાન્ બહૂન્

પાતયામાસ રાજેન્દ્ર તદદ્‌ભુતમિવાભવત્ ।
પુનરુત્થાય દૈત્યેંદ્રો બલં જગ્રાહ રોષતઃ

યોજનં નોદયામાસ ગજં પ્રતિ ગજો યથા ।
ગૃહીત્વા તં બલઃ સદ્યો ભ્રામયિત્ત્વાઽથ ધેનુકમ્

ભૂપૃષ્ઠે પોથયામાસ મૂર્છિતો ભગ્નમસ્તકઃ ।
ક્ષણેન પુનરુત્થાય ક્રોધસંયુક્તવિગ્રહઃ

મૂર્ધ્નિ કૃત્વા ચતુઃશૃઙ્ગં ધૃત્વા રૂપં ભયંકરમ્ ।
ગોપાન્ વિદ્રાવયામાસ શૃઙ્ગૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ભયઙ્કરૈઃ

અગ્રે પલાયિતાન્ ગોપાન્ દુદ્રાવાશુ મદોત્કટઃ ।
શ્રીદામા તં ચ દંડેન સુબલો મુષ્ટિના તથા

સ્તોકઃ પાશેન તં દૈત્યં સ તતાડ મહાબલમ્ ।
ક્ષેપણેનાર્જુનોંઽશુશ્ચ દૈત્યં લત્તિકયા ખરમ્

વિશાલર્ષભ એત્યાશુ પાદેન સ્વબલેન ચ ।
તેજસ્વી હ્યર્ધચંદ્રેણ દેવપ્રસ્થશ્ચપેટકૈઃ

વરૂથપઃ કંદુકેન સંતતાડ મહાખરમ્ ।
અથ કૃષ્ણોઽપિ તં નીત્વા હસ્તાભ્યાં ધેનુકાસુરમ્

ભ્રામયિત્વાઽઽશુ ચોક્ષેપ ગિરિગોવર્ધનોપરિ ।
શ્રીકૃષ્ણસ્ય પ્રહારેણ મૂર્છિતો ઘટિકાદ્વયમ્

પુનરુત્થાય સ્વતુનું વિધુન્વન્ દારયન્મુખમ્ ।
શૃઙ્ગાભ્યાં શ્રીહરિં નીત્વા ધાવન્દૈત્યો નભોગતઃ

ચકાર તેન ખે યુદ્ધમૂર્ધ્વં વૈ લક્ષયોજનમ્ ।
ગૃહીત્વા ધેનુકં દૈત્યં શ્રીકૃષ્ણો ભગવાન્સ્વયમ્

ચિક્ષેપાધો ભૂમિમધ્યે ચૂર્ણિતાસ્થિઃ સ મૂર્ચ્છિતઃ ।
પુનરુત્થાય શૃઙ્ગાભ્યાં નાદં કૃત્વાતિભૈરવમ્

ગોવર્ધનં સમુત્પાટ્ય શ્રીકૃષ્ણે પ્રાણિતોત્ખરઃ ।
ગિરિં ગૃહીત્વા શ્રીકૃષ્ણઃ પ્રાક્ષિપત્તસ્ય મસ્તકે

દેત્યો ગિરિં ગૃહીત્વાઽથ શ્રીકૃષ્ણે પ્રાહિણોદ્‌બલી ।
કૃષ્ણો ગોવર્ધનં નીત્વા પૂર્વસ્થાને સમાક્ષિપત્

પુનર્ધાવન્ મહાદૈત્યઃ શૃઙ્ગાભ્યાં દારયન્ભુવમ્ ।
બલં પશ્ચિમપાદાભ્યાં તાડયિત્વા જગર્જ હ

નનાદ તેન બ્રહ્માંડં પ્રૈજદ્‌ભૂખંડમંડલમ્ ।
હસ્તાભ્યાં સંગૃહીત્વા તં બલદેવો મહાબલઃ

ભૂપૃષ્ઠે પોથયામાસ મૂર્ચ્છિતં ભગ્નમસ્તકમ્ ।
પુનસ્તતાડ તં દૈત્યં મુષ્ટિના હ્યચુતાગ્રજઃ

તેન મુષ્ટિપ્રહારેણ સદ્યો વૈ નિધનં ગતઃ ।
તદેવ વવૃષુર્દેવાઃ પુષ્પૈર્નન્દનસંભવૈઃ

દેહાદ્‌વિનિર્ગતઃ સોઽપિ શ્યામસુન્દરવિગ્રહઃ ।
સ્રગ્વી પીતાંબરો દેવો વનમાલાવિભૂષિતઃ

લક્ષપાર્ષદસંયુક્તઃ સહસ્રધ્વજશોભિતઃ ।
સહસ્રચક્રધ્વનિભૃદ્ધયાયુતસમન્વિતઃ

લક્ષચામરશોભાઢ્યોઽરુણવર્ણોઽતિરત્‍નભૃત્ ।
દિવ્યયોજનવિસ્તીર્ણો મનોયાયી મનોહરઃ

કિંકિણીજાલસંયુક્તો ઘણ્ટામંજીરસંયુતઃ ।
હરિં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સબલં દિવ્યરૂપધૃક્

દિવ્યં રથં સમારુહ્ય દ્યોતયન્મંડલં દિશામ્ ।
જગામ દૈત્યો હે રાજન્ ગોલોકં કંપ્રકૃતેઃ પરમ્

શ્રીકૃષ્ણો ધેનુકં હત્વા સબલો બાલકૈઃ સહ ।
તદ્યશસ્તુ પ્રગાયદ્‌ભિર્બભૌ ગોકુલગોગણૈઃ

રાજોવાચ -
મુને મુક્તિં કથં પ્રાપ્તઃ પૂર્વં કો ધેનુકાસુરઃ ।
કથં ખરત્વમાપન્ન એતન્મે બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ વૈરોચનેર્બલેઃ પુત્રો નામ્ના સાહસિકો બલી ।
નારીણાં દશસાહસ્રૈ રેમે વૈ ગન્ધમાદને

વાદિત્રાણાં નૂપુરાણાં શબ્દોઽભૂત્તદ્વને મહાન્ ।
ગુહાયામાસ્થિતસ્યાપિ શ્રીકૃષ્ણં સ્મરતો મુનેઃ

દુર્વાસસોઽથ તેનાપિ ધ્યાનભઙ્ગો બભૂવ હ ।
નિર્ગતઃ પાદુકાઽઽરૂઢો દુર્વાસાઃ કૃશવિગ્રહઃ

દીર્ઘશ્મશ્રુર્યષ્ટિધરઃ ક્રોધપુંજાનલદ્યુતિઃ ।
યસ્ય શાપાદ્વિશ્વમિદં કંપતે સ જગાદ હ

દુર્વાસા ઉવાચ -
ઉત્તિષ્ઠ ગર્દભાકાર ગર્દભો ભવ દુર્મતે ।
વર્ષાણાં તુ ચતુર્લક્ષં વ્યતીતે ભારતે પુનઃ

માથુરે મંડલે દિવ્યે પુણ્યે તાલવને વને ।
બલદેવસ્ય હસ્તેન મુક્તિસ્તે ભવિતાઽસુર

નારદ ઉવાચ -
તસ્માદ્‌બલસ્ય હસ્તેન શ્રીકૃષ્ણસ્તં જઘાન હ ।
પ્રહ્લાદાય વરો દત્તો ન વધ્યો મે તવાન્વયઃ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં વૃન્દાવનખણ્ડે
ધેનુકાસુરમોક્ષો નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ