ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 2.1

વૃન્દાવનાગમનોદ્યોગવર્ણનમ્ -
કૃષ્ણાતીરે કોકિલાકેલિકીરે
ગુંજાપુંજે દેવપુષ્પાદિકુંજે ।
કંબુગ્રીવૌ ક્ષિપ્તબાહૂ ચલન્તૌ
રાધાકૃષ્ણૌ મંગલં મે ભવેતામ્

અજ્ઞાનતિમિરાન્ધસ્ય જ્ઞાનાંજનશલાકયા ।
ચક્ષુરુન્મીલિતં યેન તસ્મૈ શ્રીગુરુવે નમઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
એકદોપદ્રવં વીક્ષ્ય નંદો નન્દાન્સહાયકાન્ ।
વૃષભાનૂપનંદાંશ્ચ વૃષભાનુવરાંસ્તથા

સમાહૂય પરાન્વૃદ્ધાન્ સભાયાં તાનુવાચ હ ।
નંદ ઉવાચ -
કિં કર્તવ્યં તુ વદતોત્પાતાઃ સન્તિ મહાવને

શ્રીનારદ ઉવાચ -
તેષાં શ્રુત્વાથ સન્નન્દો ગોપો વૃદ્ધોતિમંત્રવિત્ ।
અંકે નીત્વા રામકૃષ્ણૌ નંદરાજમુવાચ હ

સન્નન્દ ઉવાચ -
ઉત્થાતવ્યમિતોઽસ્માભિઃ સર્વૈઃ પરિકરૈઃ સહ ।
ગંતવ્યં ચાન્યદેશેષુ યત્રોત્પાતા ન સંતિ હિ

બાલસ્તે પ્રાણવત્કૃષ્ણો જીવનં વ્રજવાસિનામ્ ।
વ્રજે ધનં કુલે દીપો મોહનો બાલલીલયા

હા બક્યા શકટેનાપિ તૃણાવર્તેન બાલકઃ ।
મુક્તોઽયં દ્રુમપાતેન હ્યુત્પાતં કિમતઃ પરમ્

તસ્માદ્‌વૃંદાવનં સર્વૈઃ ગંતવ્યં બાલકૈઃ સહ ।
ઉત્પાતેષુ વ્યતીતેષુ પુનરાગ્મનં કુરુ

નન્દ ઉવાચ -
કતિક્રોશૈર્વિસ્તૃતમ્ તદ્‌વનં વૃંદાવનં વ્રહાત્ ।
તલ્લક્ષણં તત્સુખં ચ વદ બુદ્ધિમતાં વર

સન્નન્દ ઉવાચ -
પ્રાગુદીચ્યાં બર્હિષદો દક્ષિણસ્યાં યદોઃ પુરાત્ ।
પશ્ચિમાયાં શોણિતપુરાન્ માથુરં મંડલં વિદુઃ

વિંશદ્‌યોજનવિસ્તીર્ણં સાર્ધં યદ્યોજનેન વૈ
માથુરં મંડલં દિવ્યં વ્રજમાહુર્મનીષિણઃ

મથુરાયાં શૌરિગૃહે ગર્ગાચાર્યમુખાચ્છ્રુતમ્ ।
માથુરં મંડલં દિવ્યં તીર્થરાજેન પૂજિતમ્

વનેભ્યસ્તત્ર સર્વેભ્યો વનં વૃંદાવનં વરમ્ ।
પરિપૂર્ણતમસ્યાપિ લીલાક્રીડં મનોહરમ્

વૈકુંઠાન્નાપરો લોકો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ।
એકં વૃંદાવનં નામ વૈકુંઠાચ્ચ પરાત્પરમ્

યત્ર ગોવર્ધનો નામ ગિરિરાજો વિરાજતે ।
કાલિન્દીનિકટે યત્ર પુલિનં મંગલાયનમ્

બૃહત્સાનુર્ગિરિર્યત્ર યત્ર નન્દીશ્વરો ગિરિઃ ।
ક્રોશાનાં ચ ચતુર્વિંશદ્‌વિસ્તૃતૈઃ કાનનૈર્વૃતમ્

પશવ્યં ગોપગોપીનાં ગવાં સેવ્યં મનોહરમ્ ।
લતાકુંજાવૃતં તદ્વૈ વનં વૃંદાવનં સ્મૃતમ્

નંદ ઉવાચ -
કદા વ્રજોઽયં સન્નંદ તીર્થરાજેન પૂજિતઃ ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામિ પરં કૌતુહલં હિ મે

સન્નંદ ઉવાચ -
શંખાસુરો મહાદૈત્યઃ પુરા નૈમિત્તિકે લયે ।
સ્વપતો બ્રહ્મણઃ સોઽપિ વેદધ્રુગ્દૈત્યપુંગવઃ

જિત્વા દેવાન્ બ્રહ્મલોકાદ્ધૃત્વા વેદાન્ ગતોઽર્ણવે ।
ગતેષુ તેષુ વેદેષુ દેવાનાં ચ ગતં બલમ્

તદા સાક્ષાદ્ધરિઃ પૂર્ણો ધૃત્વા માત્સ્યં વપુઃ પુરમ્ ।
નૈમિત્તિકલયાંભોધૌ યુયુધે તેન યજ્ઞરાટ્

શૂલં ચિક્ષેપ હરયે શંખો દૈત્યો મહાબલઃ ।
સ્વચક્રેણ હરિઃ સાક્ષાત્તચ્છૂલં શતધાકરોત્

હરિં તતાડ શિરસા શંખો વિષ્ણુમુરઃસ્થલે ।
તસ્ય મૂર્દ્ધપ્રહારેણ ન ચચાલ પરાત્પરઃ

તદા ગદાં સમાદાય મત્સ્યરૂપધરો હરિઃ ।
પૃષ્ઠે જઘાન તં દૈત્યં શંખરૂપં મહાબલમ્

ગદાપ્રહારવ્યથિતઃ કિંચિદ્‌વ્યાકુલમાનસઃ ।
પુનરુત્થાય સર્વેશં મુષ્ટિના સ તતાડ હ

તદા વિષ્ણુઃ સ્વચક્રેણ સશૃઙ્ગં તચ્છિરો દૃઢમ્ ।
જહાર કુપિતઃ સાક્ષાદ્‌ભગવાન્ કમલેક્ષણઃ

જિત્વા શંખં દેવવરૈઃ સાર્ધં વિષ્ણુર્વ્રજેશ્વર ।
પ્રયાગમેત્ય સ હરિર્વેદાન્ તાન્ બ્રહ્મણે દદૌ

યજ્ઞં ચકાર વિધિવત્સર્વદેવગણૈઃ સહ ।
પ્રયાગં ચ સમાહૂય તીર્થરાજં ચકાર હ

તત્સાક્ષાદક્ષયવટઃ કૃતો લીલાતપત્રવત્ ।
મુનિભાનુસુતેઽથોર્મિચામરૈસ્તં વિરેજતુઃ

તદૈવ સર્વતીર્થાનિ જંબૂદ્વીપસ્થિતાનિ ચ ।
નીત્વા બલિં સમાજગ્મુસ્તીર્થરાજાય ધીમતે

તીર્થરાજં ચ સંપૂજ્ય નત્વા તીર્થાનિ સર્વતઃ ।
સ્વધામાનિ યયુર્નન્દ હરૌ દેવૈર્ગતે સતિ

તદૈવ નારદઃ પ્રાપ્તો મુનીન્દ્રઃ કલહપ્રિયઃ ।
સિંહાસને ભ્રાજમાનં તીર્થરાજમુવાચ હ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
તીર્થૈઃ પ્રપૂજિતસ્ત્વં વૈ તીર્થરાજ મહાતપઃ ।
તુભ્યં ચ સર્વતીર્થાનિ મુખ્યાનીહ બલિં દદુઃ

વ્રજાદ્‌વૃંદાવનાદીનિ નાગતાનીહ તે પુરઃ ।
તીર્થાનાં રાજરાજસ્ત્વં પ્રમત્તૈસ્તૈસ્તિરસ્કૃતઃ

ઇતિ પ્રભાષ્ય તં સાક્ષાદ્‌ગતે દેવર્ષિસત્તમે ।
તીર્થરાજસ્તદા ક્રુદ્ધો હરિલોકં જગામ હ

નત્વા હરિં પરિક્રમ્ય પુરઃ સ્થિત્વા કૃતાંજલિઃ ।
સર્વતીર્થૈઃ પરિવૃતઃ શ્રીનાથં પ્રાહ તીર્થરાટ્

તીર્થરાજ ઉવાચ -
હે દેવદેવ પ્રાપ્તોઽહં તીર્થરાજસ્ત્વયા કૃતઃ ।
બલિં દદુર્મે તીર્થાનિ મથુરામંડલં વિના

પ્રમત્તૈર્વ્રજતીર્થૈશ્ચ તૈરહં તુ તિરસ્કૃતઃ ।
તસ્માત્તુભ્યં ચ કથિતં પ્રાપ્તોઽહં તવ મંદિરે

શ્રીભગવાનુવાચ -
ધરાયાં સર્વતીર્થાનાં ત્વં કૃતસ્તીર્થરાણ્મયા ।
કિંતુ સ્વસ્ય ગૃહસ્યાપિ ન કૃતો રાટ્ ત્વમેવ હિ

કિં ત્વં મે મંદિરં લિપ્સુઃ મત્તવદ્‌ભાષસે વચઃ ।
તીર્થરાજ ગૃહં ગચ્છ શૃણુ વાક્યં શુભં ચ મે

મથુરામંડલં સાક્ષાન્મંદિરં મે પરાત્પરમ્ ।
લોકત્રયાત્પરં દિવ્યં પ્રલયેઽપિ ન સંહૃતમ્

સન્નન્દ ઉવાચ -
ઇતિ શ્રુત્વા તીર્થરાજો વિસ્મિતોઽભૂદ્‌ગતસ્મયઃ ।
આગત્ય નત્વા સંપૂજ્ય માથુરં વ્રજમંડલમ્

તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સ્વધામ ગતવાન્ પુનઃ ।
ધરાયા માનભંગાર્થં પૂર્વમેતત્પ્રદર્શિતમ્ ।
મયા તવાગ્રે કથિતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

નંદ ઉવાચ -
ધરાયા માનભઙ્ગાર્થં કેન પૂર્વં પ્રદર્શિતમ્ ।
એતન્મે વદ ગોપેશ માથુરં વ્રજમંડલમ્

સન્નન્દ ઉવાચ -
આદૌ વારાહકલ્પેઽસ્મિન્ હરિર્વારાહરૂપધૃક્ ।
રસાતલાત્સમુદ્ધૃત્ય ગાં બભૌ દંષ્ટ્રયા પ્રભુઃ

ગચ્છન્તં વારિવૃન્દેષુ ભગવન્તં રમેશ્વરમ્ ।
દંષ્ટ્રાગ્રે શોભિતા પૃથ્વી પ્રાહ દેવં જનાર્દનમ્

ધરોવાચ -
દેવ કુત્ર સ્થલે ત્વં વૈ સ્થાપનાં મે કરિષ્યસિ ।
જલપૂર્ણં જગત્સર્વં દૃશ્યતે વદ હે પ્રભો

વારાહ ઉવાચ -
યદા વૃક્ષાઃ પ્રદૃષ્ટા હિ ભવન્ત્યુદ્વેગતા જલે ।
તદા તે સ્થાપના ભૂયાત્પશ્યન્તી ગચ્છ ભૂરુહાન્

ધરોવાચ -
સ્થાવરાણાં તુ રચના મમોપરિ સમાસ્થિતા ।
અન્યાસ્તિ કિં વા ધરણી ત્વહં હિ ધારણામયી

સન્નન્દ ઉવાચ -
વદન્તીત્થં દદર્શાગ્રે જલે વૃક્ષાન્ મનોહરાન્ ।
વીક્ષ્ય પૃથ્વી હરિં પ્રાહ સર્વતો વિગતવિસ્મયા

ધરોવાચ -
દેવ કસ્મિંસ્થલે વૃક્ષાઃ સન્તિ હ્યેતે સપલ્લવાઃ ।
ઇદં મનસિ મે ચિત્રં વદ યજ્ઞપતે પ્રભો

વારાહ ઉવાચ -
માથુરં મંડલં દિવ્યં દૃશ્યતેઽગ્રે નિતમ્બિનિ ।
ગોલોકભૂમિસંયુક્તં પ્રલયેઽપિ ન સંહૃતમ્

સન્નન્દ ઉવાચ -
તચ્છ્રુત્વા વિસ્મિતા પૃથ્વી ગતમાના બભૂવ હ ।
તસ્માન્નન્દ મહાબાહો વ્રજોઽયં સર્વતોઽધિકઃ

શ્રુત્વેદં વ્રજમાહાત્મ્યં જીવન્મુક્તો ભવેન્નરઃ ।
તીર્થરાજાત્પરં વિદ્ધિ માથુરં વ્રજમંડલમ્

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં વૃન્દાવનખણ્ડે નારદબહુલાશ્વ સંવાદે
વૃન્દાવન આગમનોદ્યોગવર્ણનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ