ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 2.2

ગિરિરાજોત્પત્તિકથનમ્ -
નન્દ ઉવાચ -
હે સન્નન્દ મહાપ્રાજ્ઞ સર્વજ્ઞોઽસિ બહુશ્રુતઃ ।
વ્રજમંદલમાહાત્મ્યં વદતસ્તે મુખાચ્છ્રુતમ્

ગિરિર્ગોવર્ધનો નામ તસ્યોત્પત્તિંચ મે વદ ।
કસ્માદેનં ગિરિવરં ગિરિરાજં વદન્તિ હિ

યમુનેયં નદી સાક્ષાત્કસ્માત્લોકાત્સમાગતાઃ ।
તન્માહાત્મ્યં ચ વદ મે ત્વમસિ જ્ઞાનિનાં વરઃ

સન્નન્દ ઉવાચ -
એકદા હસ્તિનપુરે ભીષ્મં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।
પપ્રચ્છ પાણ્ડુરિત્થં તં જનાનાં ચાનુશૃણ્વતામ્

પરિપૂર્ણતમઃ સાક્ષાચ્છ્રીકૃષ્ણો ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
અસંખ્યબ્રહ્માંડપતિઃ ગોલોકાધિપતિઃ પ્રભુઃ

ભુવો ભારાવતારાય ગચ્છન્ દેવો જનાર્દનઃ ।
રાધાં પ્રાહ પ્રિયે ભીરુ ગચ્છ ત્વમપિ ભૂતલે

રાધોવાચ -
યત્ર વૃંદાવનં નાસ્તિ ન યત્ર યમુના નદી ।
યત્ર ગોવર્ધનો નાસ્તિ તત્ર મે ન મનઃસુખમ્

સન્નન્દ ઉવાચ -
વેદનાગક્રોશભૂમિં સ્વધામ્નઃ શ્રીહરિઃ સ્વયમ્ ।
ગોવર્ધનં ચ યમુનાં પ્રેષયામાસ ભૂપરિ

વેદનાગક્રોશભૂમિઃ સાપિ ચાત્ર સમાગતા ।
ચતુર્વિંશદ્‌વનૈર્યુક્તા સર્વલોકૈશ્ચ વન્દિતા

ભારતાત્પશ્ચિમદિશિ શાલ્મલીદ્વીપમધ્યતઃ ।
ગોવર્ધનો જન્મ લેભે પત્‍ન્યાં દ્રોણાચલસ્ય ચ

ગોવર્ધનોપરિ સુરાઃ પુષ્પવર્ષં પ્રચક્રિરે ।
હિમાલયસુમેર્વાદ્યાઃ શૈલાઃ સર્વે સમાગતાઃ

નત્વા પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પૂજાં કૃત્વા વિધાનતઃ ।
ગોવર્ધનસ્ય પરમાં સ્તુતિં ચક્રુર્મહાદ્રયઃ

શૈલા ઊચુઃ -
ત્વં સાક્ષાત્કૃષ્ણચંદ્રસ્ય પરિપૂર્ણતમસ્ય ચ ।
ગોલોકે ગોગણૈર્યુક્તે ગોપીગોપાલસંયુતે

ત્વં હિ ગોવર્ધનો નામ વૃંદારણ્યે વિરાજસે ।
ત્વન્નો ગિરીણાં સર્વેષાં ગિરિરાજોઽસિ સાંપ્રતમ્

નમો વૃંદાવનાઙ્કાય તુભ્યં ગોલોકમૌલિને ।
પૂર્ણબ્રહ્માતપત્રાય નમો ગોવર્ધનાય ચ

સન્નન્દ ઉવાચ -
ઇતિ સ્તુત્વાથ ગિરયો જગ્મુઃ સ્વં સ્વં ગૃહં તતઃ ।
શૈલો ગિરિવરઃ સાક્ષાદ્‌ગિરિરાજ ઇતિ સ્મૃતઃ

એકદા તીર્થયાયી ચ પુલસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ ।
દ્રોણાચલસુતં શ્યામં ગિરિં ગોવર્ધનં વરમ્

માધવીલતિકાપુષ્પં પલભારસમન્વિતમ્ ।
નિર્ઝરૈર્નાદિતં શાન્તં કંદરામંગલાયનમ્

તપોયોગ્યં રત્‍નમયં શતશૃઙ્ગં મનોહરમ્ ।
ચિત્રધાતુવિચિત્રાંગં સટંકં પક્ષિસંકુલમ્

મૃગૈઃ શાખામૃગૈર્વ્યાપ્તં મયૂરધ્વનિમંડિતમ્ ।
મુક્તિપ્રદં મુમુક્ષૂણાં તં દદર્શ મહામુનિઃ

તલ્લિપ્સુર્મુનિશાર્દૂલો દ્રોણપાર્શ્વં સમાગતઃ ।
પૂજિતો દ્રોણગિરિણા પુલસ્ત્યઃ પ્રાહ તં ગિરિમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ -
હે દ્રોણ ત્વં ગિરિન્દ્રોઽસિ સર્વદેવૈશ્ચ પૂજિતઃ ।
દિવ્યૌષધિસમાયુક્તઃ સદા જીવનદો નૃણામ્

અર્થી તવાંતિકે પ્રાપ્તઃ કાશીસ્થોઽહં મહામુનિઃ ।
ગોવર્ધનં સુતં દેહિ નાન્યૈર્મેઽત્ર પ્રયોજનમ્

વિશ્વેશ્વરસ્ય દેવસ્ય કાશીનામ્ના મહાપુરી ।
યત્ર પાપી મૃતઃ સદ્યઃ પરં મોક્ષં પ્રયાતિ હિ

યત્ર ગંગાઽઽગતા સાક્ષાદ્‌વિશ્વનાથોઽપિ યત્ર વૈ ।
તત્રૈવ સ્થાપયિષ્યામિ જાતોઽયં મે મનોરથઃ

સન્નન્દ ઉવાચ -
પુલસ્ત્યવચનં શ્રુત્વા સ્વસુતસ્નેહવિહ્વલઃ ।
અશ્રુપૂર્ણો દ્રોણગિરિસ્તં મુનિં વાક્યમબ્રવીત્

દ્રોણ ઉવાચ -
પુત્રસ્નેહાકુલોઽહં વૈ પુત્રો મેઽયમતિપ્રિયઃ ।
તે શાપભયભીતોઽહં વદામ્યેનં મહામુને

હે પુત્ર ગચ્છ મુનિના ભારતે કર્મકે શુભે ।
ત્રૈવર્ગ્યં લભ્યતે યત્ર નૃભિર્મોક્ષમપિ ક્ષણાત્

ગોવર્ધન ઉવાચ -
મુને કથં માં નયસિ લંબિતં યોજનાષ્ટકમ્ ।
યોજનદ્વયમુચ્ચાંગં પંચયોજનવિસ્તૃતમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ -
ઉપવિશ્ય કરે મે ત્વં ગચ્છ પુત્ર યથાસુખમ્ ।
વાહયામિ કરે ત્વાં વૈ યાવત્કાશીં સમાગતઃ

ગોવર્ધન ઉવાચ -
મુને યત્ર સ્થલે ભૂમ્યાં સ્થાપનાં મે કરિષ્યસિ ।
કરિષ્યામિ ન ચોત્થાનં તદ્‌ભૂમ્યાઃ શપથો મમ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ -
અહમાશાલ્મલિદ્વીપાન્ મર્યાદીકૃત્ય કૌસલમ્ ।
ન સ્થાપનાં કરિષ્યામિ શપથસ્તેઽપિ મે પથિ

સન્નન્દ ઉવાચ -
મુનેઃ કરતલે તસ્મિન્નારુરોહ મહાચલઃ ।
પ્રણમ્ય પિતરં દ્રોણમશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણઃ

મુનિસ્તં દક્ષિણકરે ધૃત્વા ગચ્છન્ શનૈઃ શનૈઃ ।
સ્વતેજો દર્શયન્ નૄણાં પ્રાપ્તોઽભૂદ્‌વ્રજમંડલે

જાતિસ્મરો ગિરિસ્તત્ર પ્રાહેદં પથિ ચિંતયન્ ।
પરિપૂર્ણતમઃ સાક્ષાચ્છ્રીકૃષ્ણો ભગવાન્ સ્વયમ્

અખંડબ્રહ્માણ્ડપતિર્વ્રજેઽત્રાવતરિષ્યતિ ।
બાલલીલાં ચ કૈશોરીં ચેષ્ટાં ગોપાલબાલકૈઃ

દાનલીલાં માનલીલાં હરિરત્ર કરિષ્યતિ ।
તસ્માન્મયા ન ગન્તવ્યં ભૂમિશ્ચેયં કલિન્દજા

ગોલોકાદ્‌રાધયા સાર્ધં શ્રીકૃષ્ણોઽત્રાગમિષ્યતિ ।
કૃતકૃત્યો ભવિષ્યામિ કૃત્વા તદ્દર્શનં પરમ્

એવં વિચાર્ય મનસા ભૂરિ ભારં દદૌ કરે ।
તદા મુનિશ્ચ શ્રાંતોઽભૂદ્‌ભૂતપૂર્વં ગતસ્મૃતિઃ

કરાદુત્તાર્ય તં શૈલં નિધાય વ્રજમંડલે ।
લઘુશંકાજયાર્થં હિ ગતોઽભૂદ્‌ભારપીડિતઃ

કૃત્વા શૌચં જલે સ્નાત્વા પુલસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ ।
ઉત્તિષ્ઠેતિ મુનિઃ પ્રાહ ગિરિં ગોવર્ધનં પરમ્

નોત્થિતં ભૂરિભારાઢ્યં કરાભ્યાં તં મહામુનિઃ ।
સ્વતેજસા બલેનાપિ ગૃહીતુમુપચક્રમે

મુનિના સંગૃહીતોઽપિ ગિરિરાજો ગિરાઽઽર્દ્રયા ।
ન ચલાલાંગુલિં કિંચિત્ તદપિ દ્રોણનન્દનઃ

સન્નન્દ ઉવાચ -
ગચ્છ ગચ્છ ગિરિશ્રેષ્ઠ ભારં મા કુરુ મા કુરુ ।
મયા જ્ઞાતોઽસિ રુષ્ટસ્ત્વમભિપ્રાયં વદાશુ મે

ગોવર્ધન ઉવાચ -
મુનેઽત્ર મે ન દોષોઽસ્તિ ત્વયા મે સ્થાપના કૃતા ।
કરિષ્યામિ ન ચોત્થાનં પૂર્વં મે શપથઃ કૃતઃ

સન્નન્દ ઉવાચ -
પુલસ્ત્યો મુનિશાર્દૂલઃ ક્રોધાત્ પ્રચલિતેન્દ્રિયઃ ।
સ્ફુરદોષ્ઠો દ્રોણપુત્રં શશાપ વિગતોદ્યમઃ

સન્નન્દ ઉવાચ -
ગિરે ત્વયાતિધૃષ્ટેન ન કૃતો મે મનોરથઃ ।
તસ્માત્તુ તિલમાત્રં હિ નિત્યં ત્વં ક્ષીણતાં વ્રજ

સન્નન્દ ઉવાચ -
કાશીં ગતે પુલસ્ત્યર્ષાવયં ગોવર્ધનો ગિરિઃ ।
નિત્યં સંક્ષીયતે નન્દ તિલમાત્રં દિને દિને

યાવદ્‌ભાગીરથી ગંગા યાવદ્‌ગોવર્ધનો ગિરિઃ ।
તાવત્કલેઃ પ્રભાવસ્તુ ભવિષ્યતિ ન કર્હિચિત્

ગોવર્ધનસ્ય પ્રકટં ચરિત્રં
નૃણાં મહાપાપહરં પવિત્રમ્ ।
મયા તવાગ્રે કથિતં વિચિત્રં
સુમુક્તિદં કૌ રુચિરં ન ચિત્રમ્

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં વૃન્દાવનખણ્ડે નારદબહુલાશ્વસંવાદે
ગિરિરાજોત્પત્તિકથનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ