ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.7

અશ્વમેધખણ્ડઃ - સપ્તમોઽધ્યાયઃ
ઉગ્રસેનસ્ય અશ્વમેધયજ્ઞોદ્યોગમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
દેવર્ષિશ્ચૈકદા રાજન્દૃષ્ટ્વા રામં ચ કેશવમ્ ॥
સ્વવીણાં વાદયન્કૃષ્ણગાથાં ગાયન્સમાયયૌ

બ્રહ્મલોકાત્સર્વલોકાન્પશ્યન્ભાસ્કરસન્નિભઃ ॥
સાકં તુંબરુણા પિંગજટાભારેણ શોભિતઃ

કિંચિચ્છ્યામો મૃગાક્ષશ્ચ કાશ્મીરતિલકૈર્વૃતઃ ॥
પીતેન ધૌતવસ્ત્રેણ તથા પીતાંબરેણ ચ ॥
રંગવલ્લીમાલયા ચ વ્રજસ્ત્રીચંદનેન ચ ॥
વૃદ્ધઃ પંચદશાબ્દૈશ્ચ મંડિતઃ શુશુભે બહુ

દૃષ્ટ્વા તમાગતં રાજા શક્રસિંહાસને સ્થિતઃ ॥
સુધર્માયાં સ ચોત્થાય નત્વા સિંહાસનં દદૌ

તદંઘ્રી ચાવનિજ્યાથ કૃત્વા પૂજનમુત્તમમ્ ॥
તજ્જલં મસ્તકે ધૃત્વા ચોગ્રસેનસ્તમબ્રવીત્

ઉગ્રસેન ઉવાચ -
અદ્ય મે સફલં જન્મ સફલં સદનં ચ મે ॥
અદ્યમે સફલશ્ચાત્મા દેવર્ષે તવ દર્શનાત્

નમસ્તસ્મૈ ભગવતે નારદાય મહાત્મને ॥
કામક્રોધવિહીનાય ઋષીણાં પ્રવરાય ચ

કિમર્થમાગતોઽસિ ત્વમાજ્ઞાં કુરુ મમોપરિ ॥
નિશમ્ય વચનં તસ્ય ઋષિર્નિર્જરદર્શનઃ

ઉવાચ નૃપશાર્દૂલં મનસા નોદિતો હરેઃ ॥
નારદ ઉવાચ -
યાદવેંદ્ર મહારાજ ધન્યસ્ત્વં પૃથિવીપતે

ત્વદ્‌ભક્ત્યા કૌ નિવસતિ બલેન સહ કેશવઃ ॥
રાજસૂયઃ ક્રતુવરઃ પુરા મદ્વચનાત્ત્વયા

કૃતઃ શ્રીકૃષ્ણકૃપયા દ્વારકાયાં સુખેન ચ ॥
યેન ત્રિલોકે તે કીર્તિર્નૃપ વિસ્તારિતા ભુવિ

રાજસૂયાશ્વમેધૌ ચ કઠિનૌ મંડલેશ્વરૈઃ ॥
હરિભક્તસ્ય રાજેન્દ્ર સુલભૌ ચક્રવર્તિનઃ

દ્વયોર્મધ્યે કૃતશ્ચૈકો રાજસૂયસ્ત્વયા નૃપ ॥
તથા યુધિષ્ઠિરેણાપિ કૃતઃ કૃષ્ણાજ્ઞયા તતઃ

દ્વાપરાંતે ભારતે તુ હયમેધઃ ક્રતૂત્તમઃ ॥
ન કૃતઃ કેન રાજ્ઞાપિ મુક્તિદસ્ત્વઘનાશનઃ

દ્વિજહા વિશ્વહા ગોઘ્નો વાજિમેધેન શુદ્ધ્યતિ ॥
તસ્માદ્વરં ચ યજ્ઞાનાં હયમેધં વદંતિ હિ

નિષ્કારણં નૃપશ્રેષ્ઠ વાજિમેધં કરોતિ યઃ ॥
વ્રજેત્સુપર્ણકેતોઃ સ સદનં સિદ્ધદુર્લભમ્

ઇતિ દેવર્ષિવચનમુગ્રસેનો નિશમ્ય ચ ॥
હયમેધં યજ્ઞવરં કર્તું ચક્રે મતિં નૃપ

તદૈવ સહ રામેણ કૃષ્ણં વીક્ષ્યાગતં નૃપઃ ॥
પૂજયિત્વાઽઽસને સ્થાપ્ય સાકં ચ ઋષિણાબ્રવીત્

ઉગ્રસેન ઉવાચ -
દેવદેવ જગન્નાથ જગદીશ જગન્મય ॥
વાસુદેવ ત્રિલોકેશ શૃણુષ્વ વચમં મમ

મત્પુત્રેણ ચ કંસેન બાલકાશ્ચ સહસ્રશઃ ॥
વિનાપરાધેન હરે મારિતાશ્ચ મહાસુરૈઃ

તસ્ય મુક્તિશ્ચ ગોવિંદં કથં ભવતિ પાપિનઃ ॥
કસ્મિઁલોકે ગતઃ કંસો બાલાઘાતી વદસ્વ મે

તસ્ય પાપેનાહમપિ ભીતોઽસ્મિ જગદીશ્વર ॥
પુત્રસ્ય પાપેન પિતા નરકે પતતિ ધ્રુવમ્

પિતુઃ પાપેન પતતિ નિરયે હિ તથા સુતઃ ॥
તસ્માચ્ચ કિં કારિષ્યેઽહમુપાયં વદ માધવ

કથિતં નારદેનાદ્ય તચ્છૃણુષ્વ જગત્પતે ॥
વિપ્રહા વિશ્વહા ગોઘ્નો હયમેધેન શુધ્યતિ

તસ્મિન્ યજ્ઞે મનો મેઽસ્તિ યદિ ચાજ્ઞાં પ્રદાસ્યસિ ॥
ગર્ગ ઉવાચ -
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મુદા મદનમોહનઃ

મનસિ પ્રાહ સંપશ્યન્ધરાં ભારેણ પીડિતામ્ ॥
અહો મયા તુ બહુશો ધરાભારોઽવતારિતઃ

તથાપિ સતિ કૌ મધ્યે સોઽશ્વમેધેન નશ્યતિ ॥
નાહં હનિષ્યે શત્રૂન્ વૈ સ્વહસ્તેન મૃધાંગણે

ઇતિ પ્રતિજ્ઞા તુ કૃતા વિદૂરથવધે મયા ॥
તસ્માચ્ચ પ્રેષયિષ્યામિ સ્વપુત્રાન્ યાદવાંસ્તથા

જેતું વસુંધરાં સર્વાં હયમેધમિષેણ ચ ॥
ઇતિ વાર્તાં વજ્રનાભે વિષ્વક્સેનો વિચાર્ય ચ

સુધર્માયાં ચ પ્રહસન્નુગ્રસેનમુવાચ વૈ ॥
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ -
મયા હતો મહારાજ કંસો વૈકુંઠમંદિરમ્

ગતો ભૂત્વા મમાકારઃ નિત્યં વસતિ તત્ર વૈ ॥
તથા ત્વમપિ રાજેંદ્ર વિપાપો દર્શનાન્મમ

તથાપિ હયમેધં ત્વં યશોઽર્થે કુરુ ભૂપતે ॥
યજ્ઞેન તે મહત્કીર્તિઃ પૃથિવ્યાં ચ ભવિષ્યતિ

ઇતિ તત્કથિતં શ્રુત્વા કૃષ્ણસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ॥
ઉવાચ પરમં વાક્યમુગ્રસેનો મુદા નૃપ

રાજોવાચ
અદ્ય દેવ કરિષ્યેઽ‍હમશ્વમેધં ક્રતૂત્તમમ્ ॥
સ ભવિષ્યતિ શીઘ્રં વૈ ગોવિંદ કૃપયા તવ

હયમેધસ્ય ચ વિધિં સર્વં મે બ્રૂહિ વિસ્તરાત્ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા ચ તદ્વાક્યમવોચદ્વિષ્ટરશ્રવાઃ

હયમેધવિધિં પૃચ્છ દેવર્ષિં નારદં પ્રતિ ॥
સ તવાગ્રે ચ વદતિ સર્વજ્ઞાતા યદૂદ્વહ

ઇતિ વાક્યં હરેઃ શ્રુત્વા યદુરાજો મુદાન્વિતઃ ॥
સભાયાં સંસ્થિતં રાજન્દેવર્ષિં નિજગાદ હ

તુરંગઃ કીદૃશો ભાવ્યઃ કતિસંખ્યા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
દક્ષિણા કીદૃશી બ્રહ્મન્ વદ મે કીદૃશં વ્રતમ્

ઉગ્રસેનસ્ય વચનમાકર્ણ્ય દેવદર્શનઃ ॥
સ્મયમાન ઇવ પ્રાહ પ્રીત્યા કૃષ્ણં વિલોકયન્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ચંદ્રવર્ણં રક્તમુખં પીતપુચ્છં મનોહરમ્ ॥
સર્વાંગસુંદરં દિવ્યં શ્યામકર્ણં સુલોચનમ્

પ્રવદંતિ મહારાજ યજ્ઞેઽસ્મિન્હયમીદૃશમ્ ॥
મધુમાસે પૂર્ણિમાયાં મોચ્યોઽયં ઘોટકો નૃપ

મહાવીરૈઃ પાલનીયો વર્ષમાત્રં હયોત્તમઃ ॥
અશ્વસ્યાગમનં યાવદ્‌ભવિષ્યતિ સ્વકે પુરે

નિવસેદ્ધૈર્યસંયુક્તસ્તાવત્કર્તા પ્રયત્‍નતઃ ॥
યત્ર યત્ર પુરીષં ચ મૂત્રં ચ કુરુતે હયઃ

કર્તવ્યં હવનં વિપ્રૈર્દાતવ્યં ગોસહસ્રકમ્ ॥
સંલિખ્ય કાંચનં પત્રં સ્વનામબલચિહ્નિતમ્

હયસ્ય ભાલે બદ્ધ્વા ચ કથનીયમિદં વચઃ ॥
સર્વે શૃણુત રાજાનો વિમુક્તોઽસ્તિ હયો મયા

કશ્ચિદ્‍ભૂયઃ શ્યામકર્ણં પ્રતિગૃહ્ણાતુ ચેદ્બલાત્ ॥
ગૃહ્ણાતિ યસ્તં માનેન સ જેતવ્યો બલાત્સ્વયમ્

વિપ્રા વિંશતિસાહસ્રા યજ્ઞાદૌ કીર્તિતા નૃપ ॥
વેદજ્ઞાઃ સર્વશાસ્ત્રજ્ઞાઃ કુલીનાશ્ચ તપસ્વિનઃ

અત્ર તે કથયિષ્યામિ સમર્થસ્ત્વં શૃણુષ્વ ચ ॥
વાજિમેધે મહારાજ વિપ્રાણાં દીર્ઘદક્ષિણામ્

તુરગાણાં સહસ્રં ચ ગજાનાં શતમેવ ચ ॥
દ્વિશતં સ્યંદનાનાં ચ સહસ્રં ચ ગવાં તથા

વિંશદ્‌ભારં સુવર્ણાનાં પ્રદાતવ્યં દ્વિજે દ્વિજે ॥
યજ્ઞસ્યાદૌ તથા ચાંતે ઈદૃશી દક્ષિણા મતા

અસિપત્રવ્રતં કૃત્વા બ્રહ્મચર્યસમન્વિતઃ ॥
કૌ પત્‍ન્યા સાર્દ્ધમેકત્ર કુર્યાચ્ચ શયનં નીશિ

વર્ષમાત્રં મહારાજ કર્તવ્યં વ્રતમીદૃશમ્ ॥
દીનાનાં ચ પ્રદાતવ્યમન્નં વા બહુશો ધનમ્

વિધિનાનેન રાજેંદ્ર ક્રતુરેષ ભવિષ્યતિ ॥
અસિપત્રવ્રતયુતો બહુપુત્રફલપ્રદઃ

ભીષ્મં વિના હિ મદનં કો વિજેતું ભવેન્નરઃ ॥
તસ્માદ્‌ભીતા ન કુર્વંતિ કઠિનં ચૈનમદ્‌ભુતમ્

કામં પ્રતિવિજેતું વૈ શક્તિસ્તે વિદ્યતે યદિ ॥
કુરુ ગર્ગં સમાહૂય યજ્ઞારંભં નૃપોત્તમ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયામશ્વમેધખંડે
યજ્ઞોદ્યોગવર્ણનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા