ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.55

અશ્વમેધખણ્ડઃ - પંચપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
યજ્ઞાર્થં ગોમતીજલાનયનં નારદદ્વારા ગોપીગણમધ્યે
કલહપ્રવર્તનસ્ય ચેષ્ટાઃ, ભગવતઃ સ્વરૂપદર્શનમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
અથ વૈ મણ્ડપે રમ્યે દ્વારૈરષ્ટભિરન્વિતે ॥
પતત્પતાકે કુણ્ડાઢ્યે યાજ્ઞિકૈરષ્ટકૈર્યુતે

પલાશજૈર્બિલ્વજૈશ્ચ તથા શ્લેષ્માતકૈર્નૃપ ॥
વેદિકાભિસ્તથા યૂપૈશ્ચષાલૈરપિ ભૂષિતે

સ્રુક્ચર્મકુશમુસલોલૂખલાદ્યૈર્વિશાંપતે ॥
અન્યૈઃ સંભૃતસંભારૈર્નાનાવસ્તુભિરન્વિતે

ઉગ્રસેનસ્તુ રાજર્ષિરૃષિર્ભિર્વેદપારગૈઃ ॥
યાદવૈશ્ચામરાવત્યાં રેજે શક્ર ઇવામરૈઃ

આહૂતાઃ કૃષ્ણચન્દ્રેણ ગોપા નન્દાદયસ્તતઃ ॥
વૃષભાનુવરાદ્યાંશ્ચ શ્રીદામાદ્યાઃ સમાયયુઃ

યશોમતી રાધિકા ચ હ્યન્યાઃ સર્વા વ્રજસ્ત્રિયઃ ॥
દ્વારકામાયયુઃ પ્રીતાઃ શિબિકાભી રથૈરપિ

આહૂતો ધૃતરાષ્ટ્રસ્તુ કૌરવૈશ્ચ સુતૈર્યુતઃ ॥
આજગામ કુશસ્થલ્યાં નૃપાશ્ચાન્યે સમાગતાઃ

યુધિષ્ઠિરો ભીમસેનશ્ચાર્જુનો નકુલસ્તથા ॥
સહદેવો વનાદેતે હ્યાજગ્મુર્ભાર્યયા સહ

શ્રીકૃષ્ણેન સમાહૂતાઃ પ્રેષયિત્વા ચ નારદમ્ ॥
શક્રાદયોઽષ્ટૌ દિક્પાલા વસવો રવયસ્તથા

યજ્ઞે સનત્કુમારાદ્યા રુદ્રાશ્ચૈકાદશાપિ હિ ॥
મરુદ્‌ગણાશ્ચ વેતાલા ગંધર્વાઃ કિન્નરાસ્તથા

વિશ્વેદેવાશ્ચ સાધ્યાશ્ચ સર્વે વિદ્યાધરાસ્તથા ॥
દેવાશ્ચ દેવપત્‍ન્યશ્ચ ગન્ધર્વ્યોઽપ્સરસસ્તથા

આજગ્મુર્દ્વારકાં રાજન્કૃષ્ણદર્શનકાંક્ષયા ॥
કૈલાસશ્ચ સમાહૂતઃ સર્વમંગલયા શિવઃ

સુતલાદ્દૈત્યવૃન્દૈશ્ચ પ્રહ્લાદો બલિરેવ ચ ॥
વિભીષણો ભીષણશ્ચ મયો બલ્વલ એવ ચ

જાંબવાન્દંષ્ટ્રિભિઃ સાર્દ્ધં હનૂમાન્વાનરૈર્યુતઃ ॥
પક્ષિભિઃ પક્ષિરાટ્ તત્ર તથા સર્પૈશ્ચ વાસુકિઃ

ધેનુભિઃ સહિતા રાજન્ધેનુરૂપધરા ધરા ॥
મેરુઃ શૈલૈર્હિમગિરિર્વટઃ સાક્ષાદ્‌દ્રુમૈર્વૃતઃ

રત્‍નાકરા રત્‍નયુતા નદીભિઃ સ્વર્ધુની તથા ॥
તીર્થૈઃ સર્વૈશ્ચ રાજેંદ્ર તીર્થરાજશ્ચ પુષ્કરઃ

એતે સર્વે સમાહૂતા આજગ્મુર્મુદિતાઃ ક્રતૌ ॥
તતઃ કૃષ્ણેન ચાહૂતા વ્રજભૂમિઃ સમાગતા

કૃષ્ણયજ્ઞોત્સવં દ્ર્ષ્ટું યમુના શમનસ્વસા ॥
સર્વાન્દૃષ્ટ્વાઽઽગતાન્પ્રીતો વાસયામાસ ચાહુકઃ

શિબિરેષુ મંદિરેષુ વિમાનેષુ વનેષુ ચ ॥
અથાચાર્યઃ કૃતો વ્યાસો બકદાલ્ભ્યો વિધિર્મયા

ઋત્વિજશ્ચ કૃતા દિવ્યા યે વૈ પૂર્વં નિમંત્રિતાઃ ॥
અથ યજ્ઞેઽનિરુદ્ધસ્તુ શ્રીકૃષ્ણસ્યેચ્છયા નૃપ

વિધેર્વિધોશ્ચ સ્વસ્યાપિ કૃત્વા રૂપત્રયં બભૌ ॥
દૃષ્ટ્વા લીલાં કાર્ષ્ણિજસ્ય દેવાશ્ચ યદવો નૃપાઃ

વિસ્મિતાઃ કથયામાસુઃ કર્ણે કર્ણે પરસ્પરમ્ ॥
વ્યાસઃ પ્રત્યાહ રાજાનં શૃણુ યાદવસત્તમ

ઉપવિષ્ટા નૃપા વિપ્રા યથાસ્થાને વિભાગશઃ ॥
ચતુષ્ષષ્ટિર્દમ્પતીનાં યાંતુ વૈ ગોમતીતટે

આહર્તું સલિલં તસ્યા મયાઽઽદિષ્ટં યથોચિતમ્ ॥
અદિત્યાઃ કશ્યપશ્ચૈવ વસિષ્ઠોઽરુંધતીયુતઃ

દ્રોણાચાર્યસ્તુ કૃપ્યા ચ હ્યત્રિશ્ચૈવાનસૂયયા ॥
રુક્મિણ્યા કૃષ્ણચન્દ્રસ્તુ રેવત્યા રામ એવ ચ

માયાવત્યા ચ પ્રદ્યુમ્ન ઉષયા કાર્ષ્ણિજસ્તથા ॥
સુભદ્રયાર્જુનશ્ચૈવ સાંબો લક્ષ્મણયા તથા

તથા હેમાંગદાદ્યાશ્ચ યાંતુ વૈ સ્વસ્વભાર્યયા ॥
શ્રીગર્ગ ઉવાચ -
એવં તે વ્યાસવચનાત્સપત્‍નીકા દ્વિજા નૃપાઃ

આનેતું ગોમતીતોયં પ્રયયુર્બદ્ધપલ્લવાઃ ॥
દેવકીં રોહિણીં કુન્તીં ગાંધારીં ચ યશોમતીમ્

પુરસ્કૃત્ય તુ જગ્રાહ કુંભો ભૈષ્મ્યા યુતો હરિઃ ॥
તથા રામસ્તુ રેવત્યા સસ્ત્રીકા યેઽપિ ભૂમિપાઃ

સુવર્ણરૌપ્યકલશૈઃ સપુષ્પૈશ્ચ સપલ્લવૈઃ ॥
રુક્મિણ્યા સહિતં યાંતં કૃષ્ણં દૃષ્ટ્વા સમાગમે

નારદઃ કલહં કર્તું સત્યભામાગૃહં યયૌ ॥
દૃષ્ટ્વા ચૈકાં હરેર્ભાર્યાં સંપૃષ્ટઃ સ તયાબ્રવીત્

નારદ ઉવાચ -
આદરં સદને નાસ્તિ સત્રાજિતસુતે તવ ॥
ગતઃ કૃષ્ણસ્તુ રુક્મિણ્યા ચાહર્તું ગોમતીજલમ્

બહુભિર્યાચિતા ત્વં તુ પારિજાતકહારિણી ॥
કૃષ્ણસંકલ્પકરણી મણિયુક્તા ચ માનિની

ઈદૃશીં ત્વાં વરારોહાં ગરુડોપરિ ગામિનીમ્ ॥
વિહાય ભૈષ્મ્યા શ્રીકૃષ્ણઃ શોભાં દ્રષ્ટું જગામ હ

યસ્યાઃ પુત્રશ્ચ પ્રદ્યુમ્નો યસ્યાઃ પૌત્રોઽનિરુદ્ધકઃ ॥
સા દર્શયતિ ભો માતર્વાર્તાં માનં ચ ગૌરવમ્

ગર્ગ ઉવાચ -
ઇતિ શ્રુત્વા પ્રાણનાથં રુક્મિણ્યા સહિતં ગતમ્

રુરોદ દુઃખિતા રાજન્સત્યભામા રુષાન્વિતા ॥
તદૈવ કૃષ્ણો ભગવાઞ્જ્ઞાત્વા નારદચેષ્ટિતમ્

સત્યભામાગૃહં શીઘ્રં રુપેણૈકેન ચાગતમ્ ॥
ગત્વા પ્રત્યાહ વચનં સર્વજ્ઞાતા રમેશ્વરઃ

ન ગતોઽહં સમાજે વૈ રુક્મિણ્યા સહિતઃ પ્રિયે ॥
આગતો ભોજનં કર્તું ગતો રામશ્ચ ભાર્યયા

ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય સત્યભામા મુદં ગતા ॥
ભીતો નારદ ઉત્થાય ગેહં ચાન્યં જગામ હ

ગત્વા જાંબવતીગેહં તસ્યાગ્રે સર્વમબ્રવીત્ ॥
શ્રુત્વા હસંતી સા પ્રાહ મૃષા મા વદ હે મુને

કરોતિ શયનં ગેહે શ્રીનાથો ભોજનાંતરે ॥
ઇતિ શ્રુત્વા શંકિતસ્તુ ત્વરં નિર્ગત્ય નારદઃ

મિત્રવિંદાગૃહે ગત્વા પ્રત્યુવાચ વિલોકયન્ ॥
નારદ ઉવાચ -
ન ગતાસિ નૃપસ્થાનં માતર્ગેહે સ્થિતાસિ કિમ્

આહર્તું ગોમતીતોયં પ્રયાતિ યત્ર માધવઃ ॥
ભૈષ્મીં સત્યાં જાંબવતીં સહ નેષ્યતિ તત્ર વૈ

મિત્રવિંદોવાચ -
કેશવસ્ય પ્રિયાઃ સર્વા ગંતાસૌ યાં વિહાય ચ ॥
સા ન જીવતિ કૃષ્ણસ્તુ પૌત્રં લાલયતિ ગૃહે

તતો મુનિઃ સમુત્થાય સર્વાણિ મંદિરાણિ ચ ॥
બભ્રામ કૃષ્ણભાર્યાણાં સકૃષ્ણાનીત્યમન્યત

પુનર્વિચાર્ય દેવર્ષિર્ગોપીનાં મંદિરાણિ ચ ॥
પ્રયયૌ કથિતું વાર્તાં રાધિકાયૈ ચ માનદ

તત્ર દીવ્યંતમક્ષૈશ્ચ રાધયા નંદનન્દનમ્ ॥
ગોપીભિઃ સહિતં વીક્ષ્ય ઋષિર્ગંતું મનો દધે

તદૈવ કૃષ્ણ ઉત્થાય ગૃહીત્વા પાણિના મુનિમ્ ॥
તત્રૈવ સ્થાપયામાસ પૂજયિત્વા યથાવિધિ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ -
કિં કરિષ્યસિ વિપ્રેંદ્ર વૃથા ભ્રમસિ મોહિતઃ ॥
ગેહે ગેહે સ્વપત્‍નીનાં મયા ત્વં તુ વિલોકિતઃ

મયા ધૃતાનિ રૂપાણિ ત્વદ્‌ભયાદૃષિસત્તમ ॥
નાહં દાસ્યે દમં તુભ્યં વિપ્રત્વાત્પ્રાર્થયામ્યહમ્

સર્વેષાં ચૈવ દેવોઽહં મમ દેવાશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ ॥
યે દ્રુહ્યન્તિ દ્વિજાન્મૂઢાઃ સંતિ તે મમ શત્રવઃ

યે પૂજયંતિ વિપ્રાંશ્ચ મમ ભાવેન ભૂજનાઃ ॥
તે ભુઞ્જંતિ સુખં ચાત્ર હ્યન્તે યાસ્યંતિ તત્પદમ્

માયયા મમ પુર્યાં ત્વં મોહિતશ્ચાપિ મા ખિદઃ ॥
સર્વે મુહ્યંતિ દેવર્ષે બ્રહ્મરુદ્રાદયઃ સુરાઃ

ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય સંસ્તુતઃ સ મહામુનિઃ ॥
આયયૌ મણ્ડપે તૂષ્ણીં ભૂત્વા ઋત્વિગ્જનૈર્વૃતે

અથ તે ગોમતીતીરં જગ્મુઃ કૃષ્ણાદયો નૃપાઃ ॥
રુક્મિણ્યાદ્યાઃ સ્ત્રિયશ્ચૈવ વાદિત્રૈર્વિવિધૈરપિ

નારીણાં ચૈવ વૃન્દેન ગાયંતીનાં હરેર્યશઃ ॥
વલયાનાં નૂપુરાણાં શબ્દોઽભૂન્મધુરધ્વનિઃ

પૂજયિત્વા જલસુરાન્વ્યાસઃ સાર્દ્ધં મયા મુનિઃ ॥
કલશં તોયસંયુક્તમનસૂયાકરે દદૌ

તતશ્ચ જગૃહુઃ કુમ્ભાન્ રેવત્યાદ્યાશ્ચ યોષિતઃ ॥
નોત્થિતાઃ કલશાઃ સર્વે કોમલૈશ્ચ કરૈરપિ

ધારયંતિ કથં કુમ્ભં પુષ્પભારેણ પીડિતાઃ ॥
તતશ્ચ જહસૂ રાજ્ઞો નૃપાણાં ચ પરસ્પરમ્

કથં યામો યજ્ઞવાટમિત્યૂચુઃ કલશૈર્વિના ॥
રુક્મિણ્યાદ્યાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાસ્તા ઊચુર્મનસા હરિમ્

હે શ્રીકૃષ્ણ જગન્નાથ ભક્તકષ્ટવિનાશન ॥
સબલસ્ત્વં ચક્રધારી હ્યસ્માન્પાલય સંકટે

એવં બ્રુવંત્યો જગૃહુઃ સકલાન્ભારવર્જિતાન્ ॥
સ્વે સ્વે શિરસિ સંધાય સંયુક્તૈર્મણિમૌક્તિકૈઃ

યજ્ઞવાટં સમાજગ્મુર્નાર્ય્યઃ શીઘ્રં સભર્તૃકાઃ ॥
યત્ર ભેર્યશ્ચ શંખાદ્યા વાદ્યંતે પણવાદયઃ

આનીય ગોમતીતોયં પ્રાપિતાસ્તત્ર તે નૃપ ॥
શ્યામકર્ણેન સહિતા યત્ર વૈ યાદવેશ્વરઃ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
ગોમતીજલાનયનં નામ પંચપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા