ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.51

અશ્વમેધખણ્ડઃ - એકપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
યાદવગણાનાં કૌન્તલપુરગમનમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
અથ કૃષ્ણસ્તુ ભગવાન્યાદવાનાં ચ પાલનમ્ ॥
કૃત્વા મિલિત્વા પ્રયયૌ રથેનાપિ કુશસ્થલીમ્

કૃષ્ણે ગતેઽનિરુદ્ધસ્તુ હયં સંપૂજ્ય યત્‍નતઃ ॥
બંધનાન્મોચયામાસ વિજયાર્થે નૃપેશ્વર

મુક્તસ્તુરંગઃ પ્રયયૌ દેશાન્દેશાન્વિલોકયન્ ॥
પૃષ્ઠતસ્તસ્ય રાજેંદ્ર ત્વરં જગ્મુશ્ચ વૃષ્ણયઃ

દુર્યોધનં જિતં શ્રુત્વા ભૂપાસ્તુ તં તુરંગમમ્ ॥
પ્રાપ્તં ન જગૃહૂ રાષ્ટ્રે કૃષ્ણસ્ય બલિનો ભયાત્

અથાવ્રજત્તુરંગોઽયં શૃણ્વન્પશ્યન્નિતસ્તતઃ ॥
સંપ્રાપ્તોઽભૂદ્‌દ્વૈતવને યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ

ભ્રાતૃભિર્ભાર્યયા સાર્દ્ધં વનવાસં કરોતિ હિ ॥
તસ્મિન્વને ભીમસેનો વનદ્વીપગણૈઃ સહ

નિત્યં કરોતિ ક્રીડાં વૈ બાલઃ ક્રીડનકૈરિવ ॥
દદર્શ તુરગં તત્ર તં વનં ગહ્વરં મહત્

ન્યગ્રોધાશ્વત્થબિલ્વૈશ્ચ ખર્જૂરપનસૈસ્તથા ॥
બકુલૈઃ સપ્તપર્ણૈશ્ચ તિંદુકૈસ્તિલકૈરપિ

શાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ બદરીલોધ્રપાટલૈઃ ॥
બબ્બૂરશાલ્મલીવેણૂપલાશાદિભીરન્વિતમ્

આગતં ઘોટકં દૃષ્ટ્વા દુર્જરે નિર્જને વને ॥
વરાહમૃગશાર્દૂલવૃકસર્પગણૈર્યુતે

ઝિલ્લીઝંકારસંયુક્તે ગૃધ્રચિલ્લાદિભિર્યુતે ॥
વૃતે તથા ભુજંગૈશ્ચ વલ્મીકાદર્દ્ધનિઃસૃતૈઃ

શૃગાલમર્કમહિષગવયાદિભિરન્વિતે ॥
નીલગોગજભલ્લૂકમાર્જારૈર્વનમાનુષૈઃ

યુક્તે ભયંકરે રાજન્ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ॥
અશ્વં જગ્રાહ કેશેષુ સપત્રં નૃપ લીલયા

કેનોત્સૃષ્ટં વદન્વાક્યં સ્વાશ્રમં પ્રયયૌ શનૈઃ ॥
તદૈવ ચાનિરુદ્ધાદ્યા આજગ્મુઃ સર્વયાદવાઃ

પશ્યંતો યજ્ઞગન્ધર્વમરણ્યે નૃપ કૃચ્છ્રતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ગૃહીતં તુરગમૂચુસ્તે તુ પરસ્પરમ્

અહો વનચરો હ્યેષ દૃશ્યતે ભીમસેનવત્ ॥
બૃહદ્બાહુર્મહાપુષ્ટો મહોચ્ચો રક્તલોચનઃ

મહાગૌરઃ કૃચ્છ્રધરો ધૂલિલિપ્તો ગદાધરઃ ॥
ઇત્થં બ્રુવંતસ્તે સર્વે પુનરૂચુશ્ચ તં જનમ્

કસ્ત્વં શ્રીરાજરાજન્યહયં નીત્વા ક્વ યાસ્યસિ ॥
તસ્માન્મોચય શીઘ્રં ત્વાં ન ચેદ્ધન્મો શિલીમુખૈઃ

ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય હયં બદ્ધ્વા ચ ગહ્વરે ॥
જગામ સ્વગદાં ગુર્વીં ભારાયુતસમન્વિતામ્

તયા જઘાન સંગ્રામે યાદવાન્ભીમવિક્રમઃ ॥
નિપેતુર્વૃષ્ણયસ્તત્ર ભીમેન નિહતાશ્ચ યે

અનિરુદ્ધસ્તતઃ ક્રુદ્ધો દૃષ્ટ્વા તસ્ય પરાક્રમમ્ ॥
સહસ્રવારણાન્મત્તાન્નોદયામાસ શત્રવે

તતઃ સદિગ્ગજૈઃ સોઽપિ ભૂભૃચ્છિખરસન્નિભૈઃ ॥
પાતિતો ધરણીપૃષ્ઠે વિષાણૈરવપીડ્યતે

તતો ભીમઃ સમુત્થાય ક્રોધત્પ્રસ્ફુરિતાધરઃ ॥
મત્તાન્ગજાઞ્જઘાનાથ ગદયા વજ્રકલ્પયા

કાંશ્ચિચ્ચિક્ષેપ ગગને કાઁશ્ચિદ્‌ભૂમૌ વ્યપોથયત્ ॥
કાઁશ્ચિન્મમર્દ પાદાભ્યાં ગજાન્કાઁશ્ચિદ્‌ગજેષુ ચ

તતશ્ચ દુદ્રુવુઃ સર્વે વારણા ભયવિહ્વલા: ॥
તદાઽઽજગામ સંક્રુદ્ધો ગદસ્તત્ર ગદાધરઃ

ગત્વા તત્સન્નિધૌ સોઽપિ જ્ઞાત્વા ભીમં તુ શંકિતઃ ॥
ઉવાચ નત્વા હે વીર કસ્ત્વં વદ મમાગ્રતઃ

સોઽબ્રવીદ્‌ભીમસેનોઽહં જિત્વા દ્યૂતેન હે ગદ ॥
દુર્યોધનેન રિપુણા પુરાન્નિષ્કાસિતા વયમ્

અત્રસ્થાનાદ્યોજને તુ ભ્રાતૃભિશ્ચ યુધિષ્ઠિરઃ ॥
કરોતિ વનવાસં વૈ હ્યહો દૈવસ્ય માયયા

વને વર્ષા ગતાશ્ચાષ્ટૌ ચત્વારસ્ત્વવશેષિતાઃ ॥
વર્ષમાત્રં કરિષ્યામોઽજ્ઞાતવાસં વયં પુનઃ

અર્જુનસ્તુ ગતઃ સ્વર્ગમાહૂતો વાસવેન ચ ॥
અહં ન જાને તુ કદાઽઽગમિષ્યતિ મહીતલે

ગદ ત્વં તુ યદૂનાં ચ કુશલં કથયસ્વ નઃ ॥
તુરગઃ કસ્ય ભૂપસ્ય કિમર્થં યૂયમાગતાઃ

ઇત્યુક્ત્વા મીમસેનસ્તુ રુરોદાશ્રુપરિપ્લુતઃ ॥
દુર્યોધનકૃતાન્ક્લેશાન્સંસ્મરન્દુઃખપૂરિતઃ

ઇતિ શ્રુત્વા સ તદ્વાક્યં તં સમાશ્વાસ્ય દુઃખિતઃ ॥
ભીમાય કથયામાસ વાર્તાં સર્વાં ચ વિસ્તરાત્

શ્રુત્વા ભીમસ્તુ મુદિતોઽનિરુદ્ધાદ્યૈર્યદૂત્તમૈઃ ॥
સમન્વિતસ્તુ પ્રયયૌ ધર્મપુત્રસ્ય સન્નિધૌ

આગતાન્યાદવાઞ્છ્રુત્વાજાતશત્રુઃ પ્રહર્ષિતઃ ॥
આનેતું નિર્યયૌ રાજન્નકુલાદ્યૈઃ સમન્વિતઃ

નેમુસ્તં યાદવાઃ સર્વે સોઽપિ દત્વા વરાશિષમ્ ॥
નિવાસયામાસ મુદા સર્વાન્દ્વૈતવને નૃપ

આગતેભ્યશ્ચ સર્વેભ્યો યથાયોગ્યં યથારુચિ ॥
પ્રદદૌ ભોજનં રાજા સ્થાલ્યા ભાસ્કરદત્તયા

ઉષિત્વા રજનીમેકાં પ્રભાતે કાર્ષ્ણિનંદનઃ ॥
ક્રતોર્નિમંત્રણં દત્ત્વા પાડવેભ્યઃ પરંતપ

યાદવૈઃ સહિતઃ શીઘ્રં મોચયિત્વા તુરંગમમ્ ॥
યયૌ સારસ્વતાન્દેશાન્ તુરગસ્ય ચ પૃષ્ઠતઃ

અશૂરાઁશ્ચ બહૂન્દેશાંસ્ત્યક્ત્વા તુરગરાટ્ તતઃ ॥
સ્વેચ્છયા વિચરન્ રાજન્ યયૌ કૌંતલકં પુરમ્

તસ્મિન્પુરે મહારાજ ચન્દ્રહાસશ્ચ વૈષ્ણવઃ ॥
પાલિતો યઃ કુલિન્દેન કેરલાધિપતેઃ સુતઃ

કૃષ્ણદેવપ્રસાદેન રાજ્યં તત્ર કરોતિ હિ ॥
કથાસ્તસ્યાપિ ભક્તસ્ય રાજઞ્જૈમિનિભારતે

અર્જુનાગ્રે વિસ્તરાદ્વૈ નારદેન તુ વર્ણિતાઃ ॥
તસ્મિન્પુરે નરાઃ સર્વે કૃષ્ણભક્તા વસંતિ હિ

બ્રહ્મણ્યાઃ પુણ્યકર્ત્તારઃ પરદારપરાઙ્‌મુખાઃ ॥
સ્વદારનિરતાઃ સર્વે કૃષ્ણપૂજનતત્પરાઃ

ગોવિંદગાથાં શૃણ્વંતિ પુરાણાનિ તથૈવ ચ ॥
જપંતિ તત્ર નામાનિ રાધામાધવયોર્મુદા

તુલસીમાલિકાભિશ્ચ હ્યૂર્ધ્વપુંડ્રધરા દ્વિજાઃ ॥
ગોપીચન્દનકાશ્મીરૈર્હરિમંદિરચર્ચિતાઃ

શ્યામબિંદુધરાઃ સર્વે શ્રીધરાઃ કેચિદેવ હિ ॥
તિલકૈર્દ્વાદશૈર્યુક્તાશ્ચાષ્ટમુદ્રાધરાઃ પરાઃ

ગૃહસ્થાઃ શીતલાં મુદ્રાં ગોપીચન્દસંયુતામ્ ॥
નિત્યં વિપ્રાદયો વર્ણાઃ પ્રભાતે ધારયન્તિ હિ

અગ્નિસંસ્કારણાર્થં તુ વિરક્તાઃ કેચિદેવ હિ ॥
તપ્તમુદ્રાં ધારયંતિ કેચિત્સંન્યાસિનસ્તથા

તસ્મિન્પુરે હયઃ પશ્યન્પ્રાપ્તોઽભૂદ્‌રાજમંદિરે ॥
યત્ર રાજતિ રાજા તુ ચન્દ્રહાસશ્ચ ચન્દ્રવત્

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
કૌંતલપુરગમનં નામૈકપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા