ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.35

અશ્વમેધખણ્ડઃ - પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ
દાનવૈઃ સહ યુદ્ધે યાદવાનાં જયમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
અથ વૈ તત્ર સંગ્રામેઽનુશાલ્વો દુર્મુખેન ચ ॥
યુયુધે ચેન્દ્રનીલસ્તુ દુર્નેત્રેણ દુરાત્મના

હેમાંગદો દુર્મદેન દુઃસ્વભાવેન સારણઃ ॥
એવં પરસ્પરં યુદ્ધં બભૂવ રણમણ્ડલે

સારણો ગદયા દૈત્યં મારયામાસ વેગતઃ ॥
હેમાંગદસ્ત્રિભિર્બાણૈસ્તતાડ દુર્મદં મૃધે

સ સ્વબાણૈર્મૃધે તં તુ સોઽપિ શક્ત્યા જઘાન તમ્ ॥
ઇન્દ્રનીલશ્ચ દુર્નેત્રં જઘાન લીલયા શૈરૈઃ

દુર્મુખં ચાનુશાલ્વો વૈ ચકાર વિરથં શરૈઃ ॥
સ ચાન્યં રથામારુહ્ય ચક્રે તં વિરથં શરૈઃ

પરિઘેણાનુશાલ્વસ્તુ જઘાન દુર્મુખં મૃધે ॥
દુર્નેત્રે દુઃસ્વભાવે ચ દુર્મુખે દુર્મદે હતે

અવશેષા દુદ્રુવુર્વૈ દૈત્યાઃ પ્રાણપરીપ્સયા ॥
તતઃ પપાત ચાકાશાદ્‌રાજપુત્રશ્ચ વિભ્રમન્

મૂર્ચ્છિતોઽભૂદ્‌રણે રાજન્નુદ્વમન્ રુધિરં મુખાત્ ॥
રથશ્ચાંગારવત્તસ્ય ભગ્નોઽભૂત્તુરગા હતાઃ

તતશ્ચ બલ્વલઃ ક્રુદ્ધઃ પુત્રં દૃષ્ટ્વા ચ મૂર્ચ્છિતમ્ ॥
મુમોચ ધનુષા બાણાનનિરુદ્ધાય વેગતઃ

તાનાગતાન્દશ શરાન્દૃષ્ટ્વા રુક્મવતીસુતઃ ॥
સ્વબાણૈસ્તીક્ષ્ણધારૈશ્ચ ચિચ્છેદ સ્વર્ણભૂષિતૈઃ

તતો દૈત્યો રુષાવિષ્ટશ્ચાપે ધૃત્વા પુનઃ શરમ્ ॥
ઉવાચ માધવં યુદ્ધે પ્રદ્યુમ્નં શકુનિર્યથા

બલ્વલ ઉવાચ -
અનેન બાણેન યદુપ્રવીર
ધનુર્ધરં ત્વાં રણમાનિનં ચ ॥
મૃધે હનિષ્યે ન વદામ્યસત્યં
રક્ષસ્વ પ્રાણાન્યદિ જીવિતેચ્છા

સોઽપિ શ્રુત્વા સ્વકોદંડે શરમેકં નિધાય ચ ॥
પ્રત્યાહ પ્રહસન્વાક્યં પ્રદ્યુમ્નઃ શકુનિં યથા

અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
કઃ કેન હન્યતે જંતુસ્તથા કઃ કેન રક્ષ્યતે ॥
હનિષ્યતિ સદા કાલસ્તથા રક્ષતિ દુઃખતઃ

અહં કરોમિ કર્તાહં હર્તાહં પાલકોઽપ્યહમ્ ॥
યો વદેચ્ચેદૃશં વાક્યં સ વિનશ્યતિ કાલતઃ

નાહં ત્વાં તુ વિજેષ્યામિ ન વિજેષ્યસિ ત્વં તુ મામ્ ॥
ત્વાં માં જેષ્યતિ વિશ્વાત્મા કાલોરૂપો જગત્પતિઃ

ન જાને કસ્ય કુરુતે જયં વા ચ પરાજયમ્ ॥
કાલસ્તં મનસા વંદે વિજયાર્થે ચ દાનવ

તસ્માદેવ હિ મનસા કાલં હિ બલિનાં વરમ્ ॥
મદ્વાક્યાચ્ચ મહાઽજ્ઞાનં વિહાય ત્વં રણં કુરુ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બલ્વલો વિસ્મયાન્વિતઃ ॥
તમાહ તોષિતઃ પ્રીતો યથા ત્વાષ્ટ્રો મરુત્પતિમ્

બલ્વલ ઉવાચ -
કર્મ પ્રધાનં ભૂમધ્યે કર્મૈવ ગુરુરીશ્વરઃ ॥
ઉચ્ચાવચત્વં ભવતિ કર્મણા વૈ યદૂત્તમ

સહસ્રેષુ ગવાં વત્સઃ યથા વિંદતિ માતરમ્ ॥
તથા શુભાશુભં યેન કૃતં તિષ્ઠત્સુ પશ્યતિ

તતો જેષ્યામિ સંગ્રામે ભવંતં દૃઢકર્મણા ॥
મયા કૃતશ્ચ શપથઃ પ્રતીકારં કુરુ ત્વરમ્

અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
પ્રધાનં મન્યસે કર્મ વિના કાલેન તત્ફલમ્ ॥
ન વિદ્યતે યથા પાકે કૃતે સ્યાદ્વિઘ્નતા ક્વચિત્

પાકપ્રકારે પાકશ્ચ વિના કર્ત્રા ન જાયતે ॥
તસ્માદ્વદંતિ કર્તારં કર્મકાલાત્પરં વરમ્

સ કર્તા કૃષ્ણચંદ્રસ્તુ ગોલોકેશઃ પરાત્પરઃ ॥
યેન વૈ નિર્મિતાઃ સર્વે બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ

બલ્વલ ઉવાચ -
શ્રીકૃષ્ણપૌત્ર ધન્યસ્ત્વમૃષીન્ વાક્યૈર્વિડંબયન્ ॥
ત્રિભિર્ગુણૈઃ પૃથગ્ભૂતઃ સ્વભાવો દુસ્ત્યજો નૃણામ્

સાવધાનતયા ચાદ્ય પશ્ય પ્રાણહરં શરમ્ ॥
સંપ્રાપ્તં યાદવશ્રેષ્ઠ કૃત્વા યુદ્ધે મનઃ સ્વકમ્

ઇત્યુક્ત્વા વ્યસૃજન્માયાં સ્વબાણેન મયસ્ય ચ ॥
તદાભવત્તમસ્તીવ્રં તત્ર કોઽપિ ન લક્ષ્યતે

ન ચ સ્વીયો ન પારક્યો વિદામાસ જનાન્બહૂન્ ॥
શિલાઃ પર્વતતુંગાભાઃ પતંતિ સુભટોપરિ

વાર્ભિર્હતાશ્ચ સર્વેઽપિ વ્યાકુલાશ્ચ સમંતતઃ ॥
વિદ્યુતો વિલસંત્યત્ર ગર્જન્તિ વારિદા ભૃશમ્

વર્ષંતિ રુધિરં ચોષ્ણં મુંચંતિ સશકૃઞ્જલમ્ ॥
ગગનાત્પતમાનાનિ કબંધાનિ શિરાંસિ ચ

તદા વ્યાકુલિતાઃ સર્વે પરસ્પરભયાતુરાઃ ॥
પલાયનપરા જાતાઃ સંગ્રામે ચ યદૂત્તમાઃ

તદાનિરુદ્ધઃ પ્રધને સ્મૃત્વા કૃષ્ણપદદ્વયમ્ ॥
માયાં તાં સ વિધૂયાથ મોહનાસ્ત્રેણ લીલયા

તદા દિશઃ પ્રસેદુસ્તાઃ સૂર્યસ્ત્વપરિવેષવાન્ ॥
મેઘા યથાગતં યાતાશ્ચપલાઃ શાંતિમાગતાઃ

તદા દૈત્યશ્ચ પુરતો દૃશ્યતે દાનવૈર્યુતઃ ॥
નાનાયુધધરો રાજન્માયાવી ચણ્ડવિક્રમઃ

બ્રહ્માસ્ત્રં સંદધે ક્રુદ્ધો યાદવાનાં વધાય ચ ॥
બ્રહ્માસ્ત્રેણ તુ બ્રહ્માસ્ત્રં જહાર માધવઃ પુનઃ

તતશ્ચ બલ્વલઃ ક્રુદ્ધો ગાંધર્વીં મોહિનીં પરામ્ ॥
વિજયાર્થે ચ સંગ્રામે માયાં સોઽપિ ચકાર હ

ગંધર્વનગરં યત્ર દૃશ્યતે નૃપસત્તમ ॥
ન દૃશ્યતે ચ સંગ્રામઃ સ્વર્ણસૌધાનિ કોટિશઃ

બભૂવુસ્તત્ર ગંધર્વ્યો નૃત્યંત્યો ગાનતત્પરાઃ ॥
વીણાતાલમૃદંગૈશ્ચ કલકંઠૈશ્ચ કંદુકૈઃ

હાવભાવકટાક્ષૈશ્ચ કટિવેણીનિદર્શનૈઃ ॥
તોષયન્ત્યો જનાન્સર્વાન્સુન્દર્યઃ કઞ્જલોચના:

તાસાં દૃષ્ટ્વા ચ સૌંદર્યં યાદવાઃ સ્મરવિહ્વલાઃ ॥
ઊચુઃ પરસ્પરં સર્વે ધૃત્વા શસ્ત્રાણિ ભૂતલે

વયં કુત્રાગતાઃ સર્વે સ્વર્લોકે કિં તુ દૈવતઃ ॥
યત્ર નૃત્યંતિ સુન્દર્યઃ કલકણ્ઠ્યો મનોહરાઃ

આસાં લાવણ્યજલધૌ વયં મગ્નાઃ સ્મરાતુરાઃ ॥
કથં ભવિષ્યતિ જયો રણં ચાત્ર ન દૃશ્યતે

ઇતિ બ્રુવત્સુ સર્વેષુ બલ્વલઃ ક્રોધપૂરિતઃ ॥
શીઘ્રં નિસ્ત્રિંશમાદય હંતું સર્વાન્સમાયયૌ

આગત્ય ખડ્ગેન યદુપ્રવીરા-
ન્વિમોહિતાન્સોઽપિ સહસ્રશશ્ચ ॥
જઘાન યુદ્ધે યદિ તે નિપેતુ-
ર્દૃષ્ટ્વાનિરુદ્ધસ્તુ રુષા તમૂચે

કિં કરિષ્યસિ સંગ્રામેઽધર્મં સદ્‌ભિર્વિગર્હિતમ્ ॥
મોહિતાનાં મારણે ચ ન શ્લાઘા તે ભવિષ્યતિ

યદિ શક્તિઃ શરીરેઽસ્તિ મયા સાર્ધં રણં કુરુ ॥
ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય બલ્વલો બલદર્પિતઃ ॥
આજગામ પદાતિર્વૈ ખડ્ગચર્મધરો નદન્

તમાપતંતં સ નિરીક્ષ્ય રોષાદ્‌-
રથાદવપ્લુત્ય મનોજપુત્રઃ ॥
કૃતાંતદણ્ડેન જઘાન દૈત્યં
યથા મહેન્દ્રો ભિદુરેણ શૈલમ્

નિર્ભિન્નહૃદયો દૈત્યઃ પપાત ચાલયન્મહીમ્ ॥
ચતુર્વાસરપર્યંન્તં મૂર્ચ્છિતોઽભૂદ્‌રણાંગણે

તદા નિપતિતે દૈત્યે માયા શાંતિં ગતા સ્વતઃ ॥
યુદ્ધં પ્રદૃશ્યતે તત્ર યાદવા વિસ્મયં ગતાઃ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
ઽનિરુદ્ધજયો નામ પંચત્રિંશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા