ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.34

અશ્વમેધખણ્ડઃ - ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
દૈત્ય-યાદવ-યુદ્ધવર્ણનમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
અથ વૈ બલ્વલઃ પુત્રં રોહયિત્વા રથે મુદા ॥
તેન સાર્દ્ધં સસૈન્યસ્તુ યુદ્ધાર્થં પ્રયયૌ ત્વરમ્

નાનાશસ્ત્રધરાઃ સર્વે નાનાવાહનસંસ્થિતાઃ ॥
નાના કઞ્ચુકસંયુક્તા નાનારુપા ભયંકરાઃ

ગજેંદ્રસદૃશાઃ પુષ્ટા મૃગેંદ્રસમવિક્રમાઃ ॥
કંપયતશ્ચ પૃથિવીં વૃષ્ણીનાં સંમુખે યયુઃ

તાનાગતાન્બહૂન્દૈત્યાનનિરુદ્ધસ્તુ શંકિતઃ ॥
રક્ષણાર્થં ચ સર્વેષાં ચક્રવ્યૂહમકલ્પયત્

સર્વતો યાદવાઃ શૂરાઃ સર્વશસ્ત્રધરાઃ કિલ ॥
ગજૈ રથૈસ્તુરંગૈશ્ચ બભૂવુઃ પરિમંડિતાઃ

તેષાં મધ્યે સ્થિતા રાજન્નિંદ્રનીલાદયો નૃપાઃ ॥
અક્રૂરકૃતવર્માદ્યાસ્તેષાં મધ્યે સ્થિતાઃ શુભાઃ

તેષાં મધ્યે ચ રાજેંદ્ર ગદાદ્યાઃ કૃષ્ણભ્રાતરઃ ॥
તેષાં મધ્યે મહાવીરાઃ સાંબાદીપ્તિમદાદયઃ

ચક્રવ્યૂહં વિનિર્માય ચેદૃશં તત્ર ભૂપતે ॥
તન્મધ્યે કાર્ષ્ણિપુત્રસ્તુ દંશિતઃ સંસ્થિતોઽભવત્

બભૂવ તુમુલં યુદ્ધં તત્ર સિંધુતટે નૃપ ॥
યદુભિર્દાનવાનાં ચ હ્યબ્ધીનામબ્ધિભિર્યથા

રથિનો રથિભિસ્તત્ર ગજવાહા ગજૈઃ સહ ॥
અશ્વવાહૈરશ્વવાહા વીરા વીરૈઃ પરસ્પરમ્

યુયુધુસ્તીક્ષ્ણબાણૈશ્ચ ખડ્ગચર્મગદર્ષ્ટિભિઃ ॥
પાશૈઃ પરશ્વધૈ રાજઞ્છતઘ્નીભિર્ભુશુણ્ડિભિઃ

હન્યમાનાશ્ચ યદુભિર્બલ્વલસ્ય ચ સૈનિકાઃ ॥
સર્વે સ્વં સ્વં રણં ત્યક્ત્વા દુદ્રુવુસ્તે ભયાન્વિતાઃ

રુરોધ ગગનં સૂર્યં સૈન્યપાદરજો ભૃશમ્ ॥
અંધકારે મહાદૈત્યા રણાત્સર્વે પરાઙ્‍મુખાઃ

કેચિન્નિપતિતાઃ કૂપે કેચિદ્‌ગર્તે હ્યધોમુખાઃ ॥
કેચિત્તડાગે વાપ્યાં વૈ યદૂનાં સાયકૈર્હતાઃ

તતો દૃષ્ટ્વા બલં ભગ્નં બલ્વલો રોષપૂરિતઃ ॥
ચતુર્ભિર્મંત્રિણાં પુત્રૈઃ સ્વપુત્રેણાજગામ હ

અનિરુદ્ધો બલ્વલેન તત્રાયુદ્ધ્યન્મહામૃધે ॥
દુર્નેત્રેણ બૃહદ્વાહુર્દુર્મુખેનારુણો બલી

ન્યગ્રોધો દુઃસ્વભાવેન દુર્મદેન કવિસ્તથા ॥
કુનન્દનેન સંગ્રામે કૃષ્ણપુત્રઃ સુનંદનઃ

એવં બભૂવ સંગ્રામો દેવવિસ્મયકારકઃ ॥
પ્રગતાસ્તત્ર રાજેંદ્ર સર્વે કાર્તિકવાસરાઃ

બલ્વલઃ કુપિતો રાજન્ધનુષ્ટંકારયન્મુહુઃ ॥
ઇંદ્રનીલં ત્રિભિર્બાણૈઃ ષડ્‌ભિર્હેમાંગદં મૃધે

અનુશાલ્વં ચ દશભિરક્રૂરં દશભિસ્તથા ॥
ગદં દ્વાદશભિર્બાણૈર્યુયુધાનં ચ પંચભિઃ

પંચભિઃ કૃતવર્માણમુદ્ધવં દશભિઃ શરૈઃ ॥
કાર્ષ્ણિજં શતબાણૈશ્ચ વિવ્યાધ સમરેઽસુરઃ

તચ્છરૈઃ સરથાઃ સર્વે બભ્રમુર્ઘટિકાદ્વયમ્ ॥
તુરગાઃ પંચતાં પ્રાપ્તાશ્ચૂર્ણીભૂતા રથા રણે

તદ્ધસ્તલાઘવં દૃષ્ટ્વા યાદવા વિસ્મયં ગતાઃ ॥
રથાનારુરુહુઃ સર્વેઽનિરુદ્ધાદ્યાશ્ચ માનદ

બલ્વલોઽપિ યયૌ રાજન્નન્યાન્વીરાન્વિલોકિતુમ્ ॥
અનિરુદ્ધસ્તતઃ પ્રાહ ક્રોધાદરુણલોચનઃ

તિષ્ઠ તિષ્ઠ મમાગ્રેઽદ્ય દર્શયિત્વા પરાક્રમમ્ ॥
કુત્ર યાસ્યસિ હે દૈત્ય પશ્ય મન્નિશિતાઞ્છરાન્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા યુવરાજઃ કુનન્દનઃ ॥
ઉવાચ વચનં શીઘ્રં બલ્વલસ્ય ચ પશ્યતઃ

રાજપુત્ર ઉવાચ -
દૈત્યેંદ્રં ચ રણે દ્રષ્ટું ત્વં ચ નાર્હસિ કાર્ષ્ણિજ ॥
તસ્માન્મદીયં ચ બલં પૂર્વં પશ્ય મૃધાંગણે

અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
ત્વં બાલોઽસિ દૈત્યપુત્ર યુદ્ધં કર્તું ચ નાર્હસિ ॥
તસ્માચ્ચ સ્વગૃહં ગત્વા ક્રીડનં કુરુ કૃત્રિમૈઃ

રાજપુત્ર ઉવાચ -
અત્ર પશ્ય મહાવીરૈર્બાલસ્ય મમ ક્રીડનમ્ ॥
ગૃહે યદિ કરિષ્યામિ તત્ર કોઽપિ ન પશ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા ચણ્ડકોદણ્ડે દધાર શતસાયકાન્ ॥
તતાડ કાર્ષ્ણીજં તૈશ્ચ રથસ્થં દર્શયન્બલમ્

તૈર્બાણૈઃ સરથઃ સોઽપિ સસૂતઃ સતુરંગમઃ ॥
વિભ્રમન્નભમાર્ગેણ પપાત કપિલાશ્રમે

હાહાકારસ્તદૈવાસીદનિરુદ્ધે ગતે સતિ ॥
તતઃ ક્રુદ્ધાશ્ચ તં હંતું સાંબાદ્યા આયયુર્મૃધે

આગતાંસ્તાન્બહૂન્દૃષ્ટ્વા યુવરાજઃ પ્રહર્ષિતઃ ॥
સાંબં ચ દશભિર્બાણૈઃ પંચભિશ્ચ મધું તથા

બૃહદ્બાહું ત્રિભિર્બાણૈશ્ચિત્રભાનું ચ પંચભિઃ ॥
વૃકં ચ દશભિર્યુદ્ધે સપ્તભિશ્ચારુણં શરૈઃ

પંચભિઃ સંગ્રામજિતં સુમિત્રં ચ ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥
દીપ્તિમંતં ત્રિભિર્બાણૈર્ભાનું ચ દશભિર્મૃધે

વેદબાહું પંચભિશ્ચ પુષ્કરં સપ્તભિઃ શરૈઃ ॥
અષ્ટભિઃ શ્રુતદેવં ચ સંમુખસ્થં સુનન્દનમ્

વિંશત્યા સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વિરૂપં દશભિસ્તથા ॥
ચિત્રબાહું ચ નવભિર્ન્યગ્રોધં દશભિઃ શરૈઃ

કવિં ચ નવભિર્બાણૈસ્તતાડ પ્રધને બલી ॥
શંખં દઘ્મૌ મુદાયુક્તો નન્દમાની કુનન્દનઃ

તદ્બાણૈર્વિભ્રમંતશ્ચ સરથાઃ સતુરંગમાઃ ॥
પેતુઃ કેચિદ્યોજને ચ પંચક્રોશે દ્વિયોજને

હાહાકારે તદા યાતે સેનાયાં નૃપસત્તમ ॥
રુરુદુર્યાદવાઃ સર્વે રામકૃષ્ણેતિ વાદિનઃ

તદા ગદાદયઃ સર્વે મુંચંતો નિશિતાઞ્છરાન્ ॥
ઇન્દ્રનીલાદયશ્ચૈવ હ્યાજગ્મુઃ ક્રોધપૂરિતાઃ

દૃષ્ટ્વા સમાગતાન્ વીરાન્‌રાજપુત્રો મહાબલઃ ॥
વિવ્યાધ સાયકૈઃ સર્વે હ્યભૂવન્મૂર્ચ્છિતા રણે

તત્પશ્ચાદ્યાદવાઞ્છૂરાન્બાણૌઘૈર્બલ્વલાત્મજઃ ॥
તતાડ તચ્છરૈ રાજન્બહવઃ પંચતાં ગતાઃ

સંગ્રામે તસ્ય બાણૌઘૈ રુધિરાણાં નદી હ્યભૂત્ ॥
હસ્તિનો યત્ર મગ્નાશ્ચ સજીવાસ્તે મ્રિયંતિ ચ

હાહાકારસ્તદૈવાસીત્સેનાયાં ચ નભસ્તલે ॥
મહેન્દ્રવરુણાદ્યાશ્ચ ભયં પ્રાપુશ્ચ વિસ્મિતાઃ

જયં દૃષ્ટ્વાસુરા સર્વે બભૂવુર્મુદિતાનનાઃ ॥
ગર્ગ ઉવાચ -
અથ વૈ મૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વાનિરુદ્ધં કપિલો મુનિઃ

હતયાનં નિપતિતં શરનિર્ભિન્નવક્ષસમ્ ॥
ચકાર તં તુ ચૈતન્યં હસ્તેન તપસા મુનિઃ

તતઃ સોઽપિ સમુત્થાય સિદ્ધં નત્વા યદૂત્તમઃ ॥
સેતુમાર્ગેણાજગામ યદૂન્સર્વાન્પ્રહર્ષયન્

અથાન્યં રથમારુહ્ય પ્રતિશાર્ઙ્ગધરો બલી ॥
નિચખાન શરં ચૈકં રાજપુત્રરથે રુષા

સ શરસ્તદ્‌રથં નીત્વા સસૂતં સતુરંગમમ્ ॥
ચતુર્મુહૂર્તપર્યંતં ભ્રામયામાસ ચામ્બરે

તતશ્ચ દદૃશુઃ સર્વે દાનવાશ્ચૈવ વૃષ્ણયઃ ॥
ગગને વિભ્રમંતં વૈ સરથં ચ કુનંદનમ્

અથ સાંબાદયો વીરા રથાનારુહ્ય વેગતઃ ॥
અનુશાલ્વાદયશ્ચૈવાજગ્મુઃ સર્વે ધનુર્ધરાઃ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
દૈત્યયાદવયુદ્ધવર્ણનં નામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા