ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.33

અશ્વમેધખણ્ડઃ - ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
મૃતસ્ય બલ્વલપુત્રસ્ય યૌવનપ્રાપ્તિઃ -
સૈન્યપાલ ઉવાચ -
અત્રાગતાશ્ચ સર્વેઽપિ ધન્વિનો યુદ્ધદુર્મદાઃ ॥
યુવરાજો નૃપસુતો રણે ચાત્ર ન દૃશ્યતે

સ કિં કરિષ્યતિ ગૃહે મારયિત્વા ચ મત્સુતમ્ ॥
સ ભુશુણ્ડીમુખેનાપિ તન્માર્ગં કિં ન યાસ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા રોષતામ્રાક્ષો ગ્રહીતું નૃપનન્દનમ્ ॥
જગામ નગરીં શીઘ્રં સૈન્યપાલઃ પ્રહર્ષિતઃ

સ રાજપુત્રો મદિરાં પીત્વા વૈ ભોજનાંતરે ॥
ચકાર શયનં રાત્રૌ વિસ્મૃતો મદવિહ્વલઃ

તત્પત્‍ની બોધયામાસ ભર્તારં નૃપનન્દનમ્ ॥
શ્રુત્વા પટહનિર્ઘોષં રુદતી ભયવિહ્વલા

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ હે વીર પ્રાતઃકાલો બભૂવ હ ॥
ત્વત્પિતુઃ શાસનં પુર્ય્યાં ભેરીઘોષેણ શ્રૂયતે

યે ન યાસ્યંતિ યુદ્ધાર્થં તે વધાર્હાઃ સુતાદયઃ ॥
તસ્માત્પ્રયાહિ શીઘ્રં ત્વં ગત્વા તાત વિલોકય

પ્રિયયા બોધિતઃ સોઽપિ ચૈતન્યો ન બભૂવ હ ॥
પુનઃ સા બોધયામાસ સસૈન્યે બલ્વલે ગતે

તતઃ સ નિદ્રાં ચ વિહાય ચોત્થિતઃ
સદ્યો ગૃહીત્વા સશરં ધનુઃ કિલ ॥
શિવં ગણેશં મનસા ચ સંસ્મર-
ઞ્જગામ યુદ્ધાય રથેન ભૂપજઃ

તમાગતં વીક્ષ્ય નૃપસ્ય નન્દન-
મુવાચ રોષેણ તુ સૈન્યપાલકઃ ॥
કથં ત્વયા દૈત્યવરસ્ય શાસનં
વિલોપિતં કેન બલેન માં વદ

મત્સુતસ્ત્વાદૃશો ભૂત્વા શીઘ્રં નાગતવાન્મૃધે ॥
સ મારિતો બલ્વલેન શતઘ્નીપ્રમુખેન ચ

તસ્માદ્‌ગચ્છ પિતુઃ પાર્શ્વં સત્યવાદી પિતા તવ ॥
મારયિષ્યતિ શીઘ્રં વૈ નેતું ત્વાં પ્રેષિતોઽસ્મ્યહમ્

વચસ્તીક્ષ્ણં સમાકર્ણ્ય ભયાચ્છુષ્કમુખસ્તુ સઃ ॥
પિતુઃ સકાશાત્સ યયૌ સુધન્વા દુઃખિતો યથા

દદર્શ પિતરં ગત્વા દૈત્યવૃંદૈઃ સમાવૃતમ્ ॥
રથસ્થં કુપિતં તત્ર હ્યનિરુદ્ધજયોત્સુકમ્

દૃષ્ટ્વા તાતં નમસ્કૃત્ય વ્રીડિતો ભયવિહ્વલઃ ॥
અધોમુખઃ સ્થિતો ભૂમૌ દાનવેંદ્રસ્ય પશ્યતઃ

બલ્વલઃ કુપિતઃ પ્રાહ દંતાન્દંતૈર્વિનિષ્પિષન્ ॥
આજ્ઞાભંગસ્ત્વયા કેન કૃતઃ સ્વાત્મવિઘાતને

તસ્માદ્વિભીતં કિલ યુદ્ધમણ્ડલાદ્‌-
ગૃહે ગતં પ્રાણપરીપ્સયા સુતમ્ ॥
કુનન્દનં શત્રુસમં મલીમસં
હિત્વા શતઘ્નીવદનેન હન્મ્યહમ્

ઇત્યુક્ત્વા સ્વસુતં વીરો દુઃખાદશ્રુપરિપ્લુતઃ ॥
ખિન્નઃ પ્રત્યાહ મનસિ પ્રતિજ્ઞા કિં કૃતા મયા

અહો વિનાપરાધેન સૈન્યપાલસુતો હતઃ ॥
તેન પાપેન મત્પુત્રો મરિષ્યતિ ન સંશયઃ

મોચયિષ્યે યદિ સુતં વીરં મૃત્યુમુખાદ્બલાત્ ॥
તદા મત્સૈનિકાઃ સર્વે માં શપંતિ હસંતિ ચ

શોચંતમિત્થં નૃપતિં ચ દુઃખિતં
સ્વપુત્રશોકેન તુ ખિન્નમાનસમ્ ॥
વિલોક્ય રોષેણ હસન્નમર્ષિતો
હ્યુવાચ વાક્યં કિલ સૈન્યપાલકઃ

સૈન્યપાલ ઉવાચ -
એનં મારય શીઘ્રં ત્વં સ્વપુત્રં ચ કુનન્દનમ્ ॥
પશ્ચાદ્‌ભવતિ સંગ્રામો યાદવાનાં ચ દાનવૈઃ

ત્વં સત્યવાદી દૈત્યેંદ્ર ઇદં કર્મ ચ દારુણમ્ ॥
ન કરિષ્યસિ દુઃખેન નિરયસ્તે ભવિષ્યતિ

સત્યાદ્‌રામસમં પુત્રં તત્યાજ કોસલેશ્વરઃ ॥
હરિશ્ચંદ્રઃ પ્રિયાં પુત્રં સ્વાત્માનં ચૈવ ભૂપતે

બલિશ્ચૈવ મહીં સર્વાં જીવનં ચ વિરોચનઃ ॥
સ્વકીર્તિં ચ શિબિશ્ચૈવ દધીચિઃ સ્વતનું તથા

પૃષધ્રં તુ ગુરુશ્ચૈવ રંતિદેવશ્ચ ભોજનમ્ ॥
આજ્ઞાભંગકરં પુત્રં તથા મારય ત્વં નૃપ

ત્વયા પૂર્વં ચ યત્પ્રોક્તં સ્વપુત્રમપિ ભ્રાતરમ્ ॥
આજ્ઞાભંગકરં હન્મિ શીઘ્રમન્યસ્ય કા કથા

તસ્મિન્દેશે ચ વસ્તવ્યં યસ્મિન્ભૂપશ્ચ સત્યવાક્ ॥
તસ્મિન્દેશે ન વસ્તવ્યં યસ્મિન્ભૂપો હ્યસત્યવાક્

ગર્ગ ઉવાચ -
ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય બલ્વલઃ ખિન્નમાનસઃ ॥
મારણાર્થં તુ તસ્યાપિ તસ્મૈ ચાજ્ઞાં ચકાર હ

તતો જગામ દુઃખાઢ્યો યદૂનાં સંમુખે તુ સઃ ॥
સૈન્યપાલસ્તુ તસ્યાજ્ઞાં તત્પુત્રાગ્રે ન્યવેદયત્

શ્રુત્વા પ્રત્યાહ વચનં શીઘ્રં તસ્મૈ કુનંદનઃ ॥
રાજપુત્ર ઉવાચ -
કર્તવ્યા ચ નૃપસ્યાજ્ઞા ત્વયા પરવશેન વૈ

રામેણ તુ હૃતં શીર્ષં સ્વમાતુઃ પિતુરાજ્ઞયા ॥
સૈન્યપાલ પ્રતીતોઽહં કૃતાધર્મક્રિયા મયા

મરણાન્ન ભયં મહ્યં શતઘ્ન્યાં ચ નિવેશય ॥
ઇત્યુક્ત્વા રાજપુત્રસ્તુ સ્વકિરીટં તથાંગદમ્

મુક્તાહારં સ્વર્ણહારં કુણ્ડલે કટકાનિ ચ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ સર્વં તે દુઃખાદાશિષં દદુઃ

તતઃ સ્નાત્વા સ તીર્થસ્ય લેપયિત્વા ચ મૃત્તિકામ્ ॥
તુલસીપલ્લવં માલાં મુખે કણ્ઠે નિધાય ચ

બ્રુવઞ્છ્રીકૃષ્ણ રામેતિ ચકાર સ્મરણં હરેઃ ॥
સૈન્યપાલસ્તુ તં શીઘ્રં ગૃહીત્વા ભુજયોર્બલાત્

કારયામાસ રાજેંદ્ર શતઘ્નીવદને રુષા ॥
હાહાકારસ્તદૈવાસીત્સૈનિકા રુરુદુર્ભૃશમ્

રુરોદ બલ્વલસ્તત્ર રુરુદુસ્તે દ્વિજાતયઃ ॥
દૃષ્ટ્વા શતઘ્નીં તત્રાપિ પ્રતપ્તાં મદપૂરિતામ્

તામ્રગોલકસંયુક્તામગ્નિયુક્તાં ભયંકરામ્ ॥
સ રાજપુત્રઃ શ્રીકૃષ્ણં સર્વવ્યાપિનમીશ્વરમ્

અશ્રુપૂર્ણમુખો ભૂત્વા પ્રત્યાહ વિમલં વચઃ

કૃષ્ણં મુકુન્દમરવિંદદલાયતાક્ષં
શંખેન્દુકુંદદશનં નરનાથવેષમ્ ॥
ઇંદ્રાદિદેવગણવંદિતપાદપદ્મં
પ્રાણપ્રયાણસમયે ચ હરિં સ્મરામિ

શ્રીકૃષ્ણ ગોવિંદ હરે મુરારે
શ્રીકૃષ્ણ ગોવિંદ કુશસ્થલીશ ॥
શ્રીકૃષ્ણ ગોવિંદ વ્રજેશ ભૂપ
શ્રીકૃષ્ણ ગોવિંદ ભયાત્પ્રપાહિ

સ્મરણાત્તવ ગોવિન્દ ગ્રાહાન્મુક્તો મતંગજઃ ॥
સ્વાયંભુવશ્ચ પ્રહ્લાદો હ્યંબરીષો ધ્રુવસ્તથા

આનર્ત્તશ્ચૈવ કક્ષીવાન્મૃગેંદ્રાદ્બહુલા તથા ॥
રૈવતશ્ચંદ્રહાસશ્ચ તથાહં શરણં ગતઃ

પૂર્વં ભવતિ મે મૃત્યુઃ સંગ્રામં ચ વિના હ્યહો ॥
ન તોષિતશ્ચ પ્રધનેઽનિરુદ્ધો વિશિખૈર્મયા

ન તોષિતા યાદવાશ્ચ ન દૃષ્ટાઃ કૃષ્ણનંદનાઃ ॥
શાર્ઙ્ગમુક્તૈશ્ચ વિશિખૈર્ન દેહઃ શકલીકૃતઃ

કુનન્દનસ્ય શૂરસ્ય સ્તેનસ્યેવાભવદ્‌ગતિઃ ॥
ત્વદ્‌ભક્તં માં ચ પાપિષ્ઠાસ્તસ્માત્સર્વે હસંતિ હિ

યં વીક્ષ્ય ભૂમૌ ચ પલાયતે વૈ
યમો મરિષ્યંતિ વિનાયકાશ્ચ ॥
નિરંકુશં કૃષ્ણજનં ચ પૂજ્યં
કથં શતઘ્ની કિલ માં હનિષ્યતિ

ગર્ગ ઉવાચ -
ઇત્થં વદતિ શૂરે વૈ સૈન્યપાલસ્ય ચાજ્ઞયા ॥
શતઘ્નીં મુમુચે કશ્ચિદ્ધાહાશબ્દસ્તદાભવત્

સ્મરણાત્કૃષ્ણચંદ્રસ્ય ચિત્રમેકં બભૂવ હ ॥
શતઘ્ની શીતલા જાતા જ્વાલા શાંતિં ગતા નૃપ

દૃષ્ટ્વાઽઽશ્ચર્યં ચ તત્રાપિ જનાઃ સર્વે નૃપાદયઃ ॥
વિસિષ્મૂ રાજશાર્દૂલ સૈન્યપાલસ્તદાબ્રવીત્

શતઘ્ન્યાં શુષ્કમદિરા ગોલકેન સમન્વિતા ॥
ન વિદ્યતે ત્વસૌ તસ્માન્ન મૃતો રણમણ્ડલે

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રોચુર્વીરા રુષાન્વિતાઃ ॥
અયં નિષ્કિલ્બિષઃ શૂરઃ કૃષ્ણભક્તો મહામતિઃ

રક્ષિતસ્તેન દુઃખાદ્વૈ પુનર્હંતું ચ નાર્હસિ ॥
તેષાં વાક્યં સમાકર્ણ્ય સૈન્યપાલો રુષાન્વિતઃ

દદર્શ રાજપુત્રં વૈ શતઘ્નીવદને સ્થિતમ્ ॥
જપંતં કૃષ્ણ કૃષ્ણેતિ સ્રજા મીલિતલોચનમ્

દૃષ્ટ્વા તં ચ પુનર્હંતું શતઘ્નીં મુમુચે ખલઃ ॥
સા શતઘ્ની તદા ભિન્ના શબ્દો વજ્રનિપાતવત્

બભૂવ સૈન્યપાલસ્તુ ગોલકેન મૃતોઽભવત્ ॥
તથા તદનુગાસ્તસ્ય જ્વાલયા જ્વલિતાઃ કિલ

હાહાશબ્દં પ્રકુર્વંતો દુદ્રુવુઃ કેચિદેવ હિ ॥
કેચિદ્વૈ બધિરીભૂતાઃ કેચિદ્‍ધૂમેન વિહ્વલાઃ

તતશ્ચ દદૃશુઃ સર્વે નૃપપુત્રં ચ નિર્ભયમ્ ॥
ચક્રુર્જયજયારાવં બલ્વલાદ્યા નૃપેશ્વર

દૈત્યા ઊચુઃ
યં ચ રક્ષતિ શ્રીકૃષ્ણસ્તં કો ભક્ષતિ માનવઃ ॥
ભક્તં હંતું ચાગતો યઃ સ વિનશ્યતિ દૈવતઃ

તસ્માત્કૃષ્ણસમો નાસ્તિ યેનાયં રક્ષિતો ભયાત્ ॥
સર્વે વયં નમસ્યામસ્તં કૃષ્ણં ભક્તવત્સલમ્

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
રાજપુત્રજીવનં નામ ત્રયત્રિંશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા