ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.24

અશ્વમેધખણ્ડઃ - ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ
અનિરુદ્ધસ્ય રાજપુરવિજયમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
ઇતીદં વચનં શ્રુત્વાનિરુદ્ધસ્તુ મુદાન્વિતઃ ॥
નિવેશ્ય કૃષ્ણપદયોઃ સ્વમનઃ પ્રાહ તં મુનિમ્

ગતઃ શત્રુશ્ચ મે મોહસ્ત્વદ્વાક્યેનાસિના વિભો ॥
અદ્ય ત્વં ગચ્છ કૃષ્ણસ્ય પુરીં પુત્રેણ સંયુતઃ

તસ્ય વાક્યં સમાકર્ણ્ય મુદા સાંદીપનિર્મુનિઃ ॥
કૃષ્ણદત્તેન પુત્રેણ રથસ્થો દ્વારકાં યયૌ

સ પુર્યાં રામકૃષ્ણાભ્યામાદરેણ નિવાસિતઃ ॥
પૂજિતો યાદવૈઃ સર્વૈર્ભોજેંદ્રેણ વિધાનતઃ

અથ પ્રદ્યુમ્નતનયઃ શ્યામકર્ણં મહોજ્જ્વલમ્ ॥
સ્વર્ણશૃઙ્ખલયા બદ્ધે મુમોચ વિજયાય ચ

હયશ્ચ શીઘ્રં પ્રવ્રજન્નૃપેન્દ્ર
યશો બ્રુવાન્‌ રાજપુરે ગતઃ સઃ ॥
યત્રાનુશાલ્વો નૃપતિશ્ચ રાજ્યં
શાલ્વસ્ય ભ્રાતા કુરુતે ચ નિત્યમ્

તત્ર વૈ તુરગં પ્રાપ્તમનુશાલ્વો યદૃચ્છયા ॥
ગૃહીત્વા વાચયામાસ તત્પત્રં ચ પ્રહર્ષિતઃ

આભિપ્રાયં નિરીક્ષ્યૈવ તિરશ્ચીનેન ચક્ષુષા ॥
સ્વસૈનિકાન્પ્રત્યુવાચ રુષા પ્રસ્ફુરિતાધરઃ

દિષ્ટ્યા દિષ્ટ્યા શત્રવો મે સર્વે ચાત્ર સમાગતાઃ ॥
ઘાતયિષ્યામિ તાન્સર્વાન્યૈર્મે ભ્રાતા ચ મારિતઃ

ઇત્યુક્ત્વા સેનયા યુક્તો નિશ્ચક્રામ પુરાદ્બહિઃ ॥
અક્ષૌહિણીભિર્દશભિસ્તૃણીકૃત્ય તુ યાદવાન્

તદૈવ વૃષ્ણયઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા સેનાં સમાગતામ્ ॥
બાણવર્ષાં પ્રમુંચંતીં મુમુચુસ્તે શરાંશ્ચ વૈ

ઉભયોઃ સેનયોર્યુદ્ધં તતઃ સમભવન્મૃધે ॥
ખડ્ગૈર્બાણૈર્ગદાભિશ્ચ શક્તિભિર્ભિંદિપાલકૈઃ

પલાયમાનાં સ્વાં સેનામનુશાલ્વો મહાબલઃ ॥
વારયિત્વા નદન્ યુદ્ધે ચાજગામ રથેન વૈ

તમાગતં વિલોક્યાથ દીપ્તિમાન્કૃષ્ણનન્દનઃ ॥
તેન સાર્દ્ધં રણં કર્ત્તું તદૈવ સંમુખોઽભવત્

દીપ્તિમંતં રણે વીક્ષ્ય ધનુષા દશભિઃ શરૈઃ ॥
તતાડામર્ષિતઃ સોઽપિ દ્વિપં દ્વીપી નખૈરિવ

તાડિતસ્તૈઃ શરૌઘૈસ્તુ રુધિરોક્ષિતબાહુના ॥
નીત્વા શરાસનં સદ્યો બાણાઞ્જગ્રાહ રોષતઃ

નિધાય કિલ કોદંડે દશ બાણાન્મુમોચ હ ॥
તે શરાસ્તચ્છરીરં વૈ ભિત્વા રાજન્બહિર્ગતાઃ

યથા તૃણગૃહં રાજન્સહસા પન્નગાશનાઃ ॥
તૈર્બાણૈર્નિહતો યુદ્ધેઽનુશાલ્વો મૂર્ચ્છિતોઽભવત્

તત્રાગત્ય હરેઃ પુત્રો ભાનુઃ સર્વાન્‌ રિપૂઞ્છરૈઃ ॥
નીહારાભ્રાન્ભાનુરિવ છિન્નભિન્નાંશ્ચકાર હ

તતશ્ચ દુદ્રુવુઃ સર્વેઽનુશાલ્વસ્ય તુ સૈનિકાઃ ॥
તદૈવ તસ્ય મંત્રી વૈ પ્રચણ્ડો તામ રોષતઃ

શક્ત્યા જઘાન સમરે સત્યભામાત્મજં નૃપ ॥
ભાનોશ્ચ હૃદયં ભિત્ત્વા સા વિવેશ મહીતલે

સ ચાપિ મૂર્ચ્છિતો ભૂત્ત્વા નિપપાત રથાદ્‌રણે ॥
સ એવં કૌતુકં વીક્ષ્ય સાંબસ્તત્ર રુષા જ્વલન્

શીઘ્રં ગૃહીત્વા કોદંડમાજગામ રથેન વૈ ॥
પ્રચણ્ડસ્ય રથં સાંબઃ સતુરંગં સસારથિમ્

સધ્વજં શતબાણૈશ્ચ સર્વં ચૂર્ણીચકાર હ ॥
રથે ભગ્ને ગદાં નીત્વા પ્રચણ્ડો રણદુર્મદઃ

આજગામ રિપું હંતું પતંગ ઇવ પાવકમ્ ॥
આગતં તં વિલોક્યાથ ચન્દ્રાર્કાકારવર્ચસા

શરેણૈકેન સાંબસ્તુ જહાર તચ્છિરો મૃધે ॥
હાહાકારસ્તદૈવાસીત્તત્સેનયાં નૃપેશ્વર

અથોત્થિતોઽનુશાલ્વસ્તુ મૂર્ચ્છાં ત્યક્ત્વા મુહૂર્તતઃ ॥
દદર્શ મંત્રિણં તત્ર સાંબેન નિહતં મૃધે

નિરીક્ષ્ય રથમારુહ્ય ધન્વી ખડ્ગી ચ દંશિતઃ ॥
શિલીમુખૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ સાંબસ્ય ચતુરો હયાન્

દ્વાભ્યાં કેતું ત્રિભિઃ સૂતં પંચભિશ્ચ શરાસનમ્ ॥
ત્રિંશદ્‌ભિશ્ચ શરૈર્યાનં જઘાન સમરે નૃપઃ

સ છિન્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ ॥
રથં ચાન્યં સમારુહ્ય રેજે જાંબવતીસુતઃ

તતો ગૃહીત્વા કોદંડં શતબાણૈરમર્ષિતઃ ॥
તતાડ સ રિપું યુદ્ધે સર્પં પક્ષૈર્યથા વિરાટ્

યાનસ્તસ્યાપિ ભગ્નોઽભૂત્તુરંગાઃ પંચતાં ગતાઃ ॥
સૂતો મૃત્યું ગતો યુદ્ધેઽનુશાલ્વો મૂર્ચ્છિતોઽભવત્

તતસ્તત્સૈનિકાઃ સર્વે ગૃધ્રપક્ષૈઃ સ્ફુરત્પ્રભૈઃ ॥
આશીવિષસમૈર્બાણૈઃ સાંબં જઘ્નૂ રુષાન્વિતાઃ

સાંબમેકં રણે વીક્ષ્ય મધુઃ કૃષ્ણસુતો રુષા ॥
પારાવતસમેનાપિ હયેનાગતવાન્મૃધે

સાકં સાંબેન તાન્સર્વાન્નિસ્ત્રિંશેન રિપૂન્ખલાન્ ॥
પ્રહરાર્દ્ધેન રાજેન્દ્ર મારયન્વિચચાર હ

તતોઽનુશાલ્વ ઉત્થાય દૃષ્ટ્વા સ્વસ્ય પરાજયમ્ ॥
સલિલેન શુચિર્ભૂત્વા હંતું સર્વાન્મનો દધે

બ્રહ્માસ્ત્રં સંદધે રોષાન્મયદૈત્યેન શિક્ષિતમ્ ॥
અજાનંસ્તસ્ય નાશં ચ સંપ્રાપ્તે પ્રાણસંકટે

તસ્યાપિ દારુણં તેજો ત્રીંલ્લોકાન્પ્રદહન્મહત્ ॥
ચચાર હ્યંતરિક્ષે ચ દ્વાદશાદિત્યસન્નિભમ્

તત્તેજસા દુર્વિષહેણ સર્વે
સંદહ્યમાના યદવશ્ચ ભીતાઃ ॥
પ્રાદ્યુમ્નિપાર્શ્વં પ્રયયુર્બ્રુવન્તો
રક્ષસ્વ દુઃખાન્નૃહરે મહાત્મન્

તતઃ કૃત્વાભયં રાજન્ વીરો રુક્માવતીસુતઃ ॥
બ્રહ્માસ્ત્રેણ તુ બ્રહ્મસ્ત્રં જહાર પ્રધને રુષા

વહ્ન્યસ્ત્રં સોઽપિ ચિક્ષેપ વહ્નિના પૂરિતં નભઃ ॥
દહ્યમાના ચ ભૂસ્તત્ર જ્વાલાભિરિવ ખાંડવમ્

તતોઽનિરુદ્ધો બલવાન્ વારુણાસ્ત્રં પુનર્દધે ॥
પ્રચંડમેઘધારાભિર્વહ્નિઃ શીતલતાં ગતઃ

મણ્ડૂકાઃ કોકિલાશ્ચૈવ મયૂરાઃ સારસાદયઃ ॥
પ્રત્યનંદન્મહામેઘૈર્વર્ષાં જ્ઞાત્વા પુનઃ પુનઃ

તતોઽનુશાલ્વો માયાવી પવનાસ્ત્રં સમાદધે ॥
દૃષ્ટ્વાનિરુદ્ધો યુયુધે પર્વતાસ્ત્રેણ સર્વતઃ

તતો ભારસહસ્રાઢ્યં નીત્વા સોઽપિ ગદાં મૃધે ॥
અનિરુદ્ધં શૂરમણીં ક્રુદ્ધો વચનમબ્રવીત્

ત્વત્સૈન્યે નાસ્તિ રાજેંદ્ર ગદાયુદ્ધવિશારદાઃ ॥
યદિ ચાસ્તિ તર્હિ મહ્યં તં તુ શીઘ્રં પ્રદર્શય

ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય ગદાધારી ગદો મહાન્ ॥
ઉવાચ ચાગ્રતો ભૂત્વાનિરુદ્ધસ્ય પ્રપશ્યતઃ

અત્ર વૈ બહવઃ સંતિ સર્વશસ્ત્રવિશારદાઃ ॥
માનં મા કુરુ દૈત્યેંદ્ર ત્વમેકાકી રણેઽસિ હિ

ન મન્યસે ત્વં મદ્વાક્યં મયા સાકં રણેઽસુર ॥
કુરુ પૂર્વં ગદાયુદ્ધં તતોઽન્યાન્દ્રષ્ટુમર્હસિ

ઇત્યુક્ત્વા સ ગદાં નીત્વા લક્ષભારમયીં દૃઢામ્ ॥
તથાનુશાલ્વં જઘ્ને તુ મૂર્ધ્નિ વક્ષસ્થલે નૃપ

અનુશાલ્વસ્તુ ગદયા જઘાન સમરે ગદમ્ ॥
તતોઽન્યોન્યં ગદાભ્યાં ચ જઘ્નતુઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતૌ

તતો ગદઃ સમુત્થાપ્યાનુશાલ્વં ગગનેઽક્ષિપત્ ॥
ભ્રામયિત્વા શતગુણં નિપપાત મહીતલે

તતોઽનુશાલ્વ ઉત્થાય ગૃહીત્વા રોહિણીસુતમ્ ॥
ભૂમૌ મમર્દ રાજેંદ્ર તદદ્‌ભુતમિવાભવત્

ગદો ગજં ગૃહીત્વૈકમનુશાલ્વોપરિ ચાક્ષિપત્ ॥
તમાયાંતં ગજં નીત્વા ચિક્ષેપ સ બલાનુજે

જાનુભિર્મુષ્ટિભિર્ઘોરૈઃ પ્રહારૈસ્તૌ ચ જઘ્નતુઃ ॥
મર્દિતૌ તાવુભૌ મહ્યાં પતિતૌ મૂર્ચ્છનાં ગતૌ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે રાજપુરવિજયો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા