ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.20

અશ્વમેધખણ્ડઃ - વિંશોઽધ્યાયઃ
ઉપલઙ્કાવિજયમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
અથાસુરાણાં મધ્યે વૈ સ્થિત્વા રાજન્ રુષાન્વિતઃ ॥
આભિપ્રાયં ભીષણં ચ બકઃ પપ્રચ્છ રાક્ષસઃ

કિમર્થં યાદવૈઃ સાર્દ્ધં યુદ્ધમાસીત્તૃણોપમૈઃ ॥
ત્વં ચ યત્ર ગતો મૂર્ચ્છાં રાક્ષસા નિહતા અહો

ઇત્યુક્તઃ સ બકેનાપિ ભૂત્વા રાજન્નવાઙ્‍મુખઃ ॥
હયમેધતુરંગસ્ય વાર્તાં સર્વામવર્ણયત્

શ્રુત્વા પુત્રસ્ય વચનં ગૃહીત્વા સ્વગદાં બકઃ ॥
વિવેશ યદુસૈન્યે વૈ જ્વલનસ્તુ યથા વને

પદ્‌ભ્યાં મમર્દ પાણિભ્યાં યાદવાન્સંમુખે ગતાન્ ॥
ભુજાભ્યાં ગદયો સિંહો પ્રસુપ્તાઁશ્ચ મૃગાન્યથા

હયાઁશ્ચિક્ષેપ ગગને ગજાઁશ્ચૈવ રથાઁસ્તથા ॥
નરાઁશ્ચ ભક્ષયન્ યુદ્ધે શબ્દં ચક્રે બકો બલી

નનાદ તેન લોકૈશ્ચ વિશ્વં શબ્દેન યાદવ ॥
જાતા ચ બધિરીભૂતા પૃથિવ્યાં જનમણ્ડલી

અથ તસ્યાપિ યુદ્ધેન વિપરીતેન યાદવાઃ ॥
હાહેતિવાદિનઃ સર્વે બભૂવુઃ ખિન્નમાનસાઃ

બાધ્યમાનાં ચ સ્વાં સેનાં રાક્ષસેન દુરાત્મના ॥
ભૃશં નિરીક્ષ્ય તપ્તોઽભૂત્સાંબો જાંબવતીસુતઃ

ગૃહીત્વા પંચ નારાચાન્કોદંડે ચણ્ડવિક્રમઃ ॥
નિધાયાશુ મુમોચાથ બકસ્યોપરિ માનદ

તે બાણાસ્તચ્છરીરં વૈ ભિત્વા રાજન્મહીતલમ્ ॥
વિવિશુસ્તે તુ ગત્વા વૈ પપુર્ભોગવતીજલમ્

સ હતસ્તુ શરૈ રાજન્પપાત ચાલયન્મહીમ્ ॥
પુનરુત્થાય ચ બકો નનાદ જલદસ્વનઃ

પુનર્જાંબવતીપુત્રો જઘ્ને તં પંચભિઃ શરૈઃ ॥
તૈર્બાણૈર્વિભ્રમન્સોઽપિ લંકાયાં નિપપાત હ

આગત્ય ત્રિશિખં રક્ષસ્ત્રિશૂલં જ્વલનપ્રભમ્ ॥
રાજન્સાંબાય ચિક્ષેપ પ્રસૂનમિવ હસ્તિને

ત્રિશૂલમાગતં દૃષ્ટ્વા સાંબો બાણેન લીલયા ॥
ચિચ્છેદ પ્રધને શીઘ્રં નાગં નાગાંતકો યથા

તતો નીત્વા ગદાં ગુર્વીં બકસ્તુ રણદુર્મદઃ ॥
સાંબસ્ય તુરગાન્‌ રાજઞ્જઘાન સારથિં તથા

રથં ચૈવ પતાકાં ચ હત્વા સાંબમુવાચ હ ॥
રથમન્યં સમારુહ્ય યુદ્ધં કુરુ મયા સહ

વિરથં ત્વામધર્મેણ ન હનિષ્યામ્યહં રણે ॥
ઇતીરિતોઽસૌ દૈત્યેન હસન્કિંચિદ્‌રુષાન્વિતઃ

શીઘ્રં જઘાન ગદયા હૃત્કપાટે બકસ્ય ચ ॥
ગદાહતો બકો યુદ્ધે કિંચિદ્વ્યાકુલમાનસઃ

અગણય્ય તતઃ સાંબં યદુસૈન્યે વિવેશ હ ॥
સ ગત્વા તત્ર ગદયા ગજવાજિરથાન્નરાન્

કૌણપઃ પોથયામસ મૃગેંદ્રસ્તુ યથા મૃગાન્ ॥
હાહાકારસ્તદૈવાસીદ્યદુસૈન્યે નૃપેશ્વર

તતો વિલોક્ય રોષેણ રાજન્ રુક્મવતીસુતઃ ॥
તત્રાગતોઽભયં કુર્વન્‌ રથેનાક્ષૌહિણીયુતઃ

અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
કિં કરિષ્યસિ હે મૂઢ ત્યક્ત્વા વીરસ્ય સંમુખમ્ ॥
ભીતાનાં મારણે શ્લાઘા ન ભવિષ્યતિ તેઽસુર

યદિ શક્તિશ્ચ ત્વદ્દેહે વિદ્યતે શૃણુ મદ્વચઃ ॥
મત્સંમુખે સમાગત્ય કુરુ યુદ્ધં પ્રયત્‍નતઃ

ઇતિ શ્રુત્વાનિરુદ્ધસ્ય વાક્યં રાજન્બકાસુરઃ ॥
રુષા સ્ફુરત્સર્પ ઇવ યુદ્ધાર્થં શીઘ્રમાયયૌ

આગતં તં વિલોક્યાથાનિરુદ્ધો ધન્વિનાં વરઃ ॥
નારાચૈર્દશભી રાજઞ્જઘાન પ્રધને રુષા

તે શરાસ્તચ્છરીરં વૈ શીઘ્રં ભિત્વા બહિર્ગતાઃ ॥
પુનસ્તે ભીષણં ભિત્વા વિવિશુર્વૈ મહીતલમ્

તતઃ પપાત સ બકો ભીષણેન સમન્વિતઃ ॥
પૃથિવ્યાં મૂર્ચ્છિતો ભૂત્વા યથા વજ્રહતો ગિરિઃ

તદા જયજયરાવો યદુસૈન્યે બભૂવ હ ॥
નેદુર્દુંદુભયશ્ચૈવ ભેર્ય્યઃ શંખાશ્ચ ગોમુખાઃ

તતશ્ચ રાક્ષસાઃ સર્વે ક્રોધપૂરિતમાનસાઃ ॥
સ્વનાથૌ પતિતૌ દૃષ્ટ્વા યદૂન્હંતું સમાયયુઃ

તતઃ સમભવદ્યુદ્ધમુભયોઃ સેનયોર્મૃધે ॥
બાણૈઃ ખડ્ગૈર્ગદાભિશ્ચ શક્તિભિર્ભિંદિપાલકૈઃ

રાક્ષસાનાં બલં તીવ્રં દૃષ્ટ્વા રાજન્હરેઃ સુતાઃ ॥
અષ્ટાદશ ચ સાંબાદ્યા નિજઘ્નુર્નિશિતૈઃ શરૈઃ

તત્ર તેષાં ચ બાણૌઘૈઃ કૌણપાઃ પતિતા મૃધે ॥
કેચિન્મૃત્યું ગતાઃ કેચિદ્‍દુદ્રુવુર્જીવિતૈષિણઃ

અથોત્થિતો મુહૂર્તેન બકો રાજન્ભયંકરઃ ॥
ત્વરં જગામ શત્રોશ્ચાનિરુદ્ધસ્ય તુ સંમુખે

તત્ર ગત્વા ગદાં ગુર્વીં ચિક્ષેપ તચ્છિરોપરિ ॥
બાહુના ચ બકો રાજન્હતોઽસીતિ બ્રુવન્ વચઃ

તામાગતાં વિલોક્યાથ યમદંડેન માધવઃ ॥
ચિચ્છેદ સહસા રાજન્કુવાક્યેનેવ મિત્રતામ્

તતઃ ક્રુદ્ધો બકો યુદ્ધે પ્રસાર્ય મુખમણ્ડલમ્ ॥
દુદ્રાવ તં ભક્ષયિતું રાહુશ્ચન્દ્રમિવ ક્વચિત્

આગતં તં નિરીક્ષ્યાથાનિરુદ્ધો ધન્વિનાં વરઃ ॥
યમદંડં પુનર્નીત્વા તાડયામાસ તેન તમ્

તતો ભગ્નશિરા ભૂત્વા હ્યુદ્વમન્‍રુધિરં મુખાત્ ॥
ચાલયન્વસુધાં રાજન્પતિતો મૂર્ચ્છિતોઽભવત્

તતશ્ચ ભીષણો રોષાત્પિતરં વીક્ષ્ય મૂર્ચ્છિતમ્ ॥
પરિઘેણ રણે રાજન્નિજઘાન તુ યાદવાન્

તતોઽનિરુદ્ધો બલવાન્નાગપાશેન રોષતઃ ॥
ચકર્ષ ભીષણં બદ્ધ્વા નાગં વિષ્ણુરથો યથા

તં બદ્ધં પાશિનઃ પાશૈર્ભગ્નમાનમધોમુખમ્ ॥
વિનિર્જિતં હીનબલં સાંબો વચનમબ્રવીત્

અસુરેન્દ્રાનિરુદ્ધસ્ય હયમેધતુરંગમમ્ ॥
શીઘ્રં પ્રયચ્છ ભદ્રં તે પુરીં ગત્વા વિધાનતઃ

અનિરુદ્ધં હરેઃ પૌત્રં શ્રીકૃષ્ણસ્ય મહાત્મનઃ ॥
નૄણાં પ્રદર્શયન્ રૂપં વિચરંતં મિષેણ ચ

યં નમંતિ સમાગત્ય દેવદૈત્યનરાઃ સુરાઃ ॥
તં વિદ્ધિ કૃષ્ણસદૃશં નૄણાં પાપપ્રણાશનમ્

તેન ત્વં નિર્જિતો યુદ્ધે દુઃખં મા કુરુ રાક્ષસ ॥
અસ્માભિઃ સહિતો ગચ્છ કર્તું કૃષ્ણસ્ય દર્શનમ્

ગર્ગ ઉવાચ -
બોધિતઃ સોઽપિ સાંબેન મુક્તઃ પાશૈશ્ચ વારુણૈઃ ॥
પુરીં ગત્વા દદૌ તસ્મૈ દ્રવ્યયુક્તં તુરંગમમ્

તતઃસોઽપ્યનિરુદ્ધેન તુરંગસ્ય તુ પાલને ॥
પ્રાર્થિતો ભીષણો રાજન્પ્રત્યુવાચ વિચાર્ય તમ્

ભીષણ ઉવાચ -
યદા ભવતિ ચૈતન્યો મત્પિતા સુરપાલક ॥
તદાહં તસ્ય વચનાદાગમિષ્યે ન સંશયઃ

ઇતીરિતોઽસૌ કિલ ભીષણેન
પ્રદ્યુમ્નપુત્રઃ ક્રતુવાહનં ચ ॥
કૃત્વા વિમાને યદુસેનયા વૈ
સ્વયં સમારુહ્ય જગામ ખં હિ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
ઉપલંકાવિજયો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા