ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.15

અશ્વમેધખણ્ડઃ - પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ
અનિરુદ્ધ-યુદ્ધસજ્જા -
શ્રીગર્ગ ઉવાચ -
અથેન્દ્રનીલસ્ય સુતો મહાબલો
હ્યક્ષૌહિણીભિસ્ત્રિભિરેવ સંયુતઃ ॥
યદૂન્વિજેતું સ્વપુરાદ્વિનિર્ગતો
પિતુશ્ચ વાક્યાદ્‌બહુરોષપૂરિતઃ

તમાગતં વીક્ષ્ય નૃપસ્ય પુત્રં
શ્રીકૃષ્ણપૌત્રસ્તુ ધનુર્ગૃહીત્વા ॥
યુદ્ધં પ્રકર્તું પ્રયયૌ સ એકો
વૃત્રં વિજેતું ચ યથા વિડૌજાઃ

ગત્વાનિરુદ્ધઃ સંગ્રામે શત્રૂણામુપરિ ત્વરમ્ ॥
મુમોચ બાણપટલાન્સર્વેષાં ત્રાસયન્મનઃ

તતશ્ચ દુદ્રુવુઃ સર્વે નીલકેતોશ્ચ સૈનિકાઃ ॥
રણાદ્‌ભીતાઃ સ્વશંખં ચ દઘ્મૌ પ્રદ્યુમ્નનંદનઃ

પલાયમાનાં સ્વાં સેનાં દૃષ્ટ્વા નીલધ્વજો બલી ॥
ચાપં ટંકારયઞ્છીઘ્રમાયયૌ રણમંડલે

સેનાં સ્વાં નોદયામાસ પુનઃ સોઽપિ ધનુર્જ્યયા ॥
દ્વિષાં મધ્યેઽનિરુદ્ધં તં દૃષ્ટ્વા નીલધ્વજો બલી

ધનુષ્ટંકારયન્પ્રાપ્તો હ્યક્ષૌહિણ્યાવૃતો રુષા ॥
વિંશદ્બાણૈર્નીલકેતું પંચભિઃ પંચભી રથાન્

અતાડયદ્‌ગજાંશ્ચૈવ તથા સતુરગાન્નરાન્ ॥
ભૂમ્યાં નિપેતુસ્તે સર્વે સાંબબાણૈઃ પ્રતાડિતાઃ

ગજોપરિ ગજાઃ કેચિદ્‌રથોપરિ રથાસ્તથા ॥
હયોપરિ હયાશ્ચૈવ નરોપરિ નરાશ્ચ વૈ

તત્ક્ષણેનાપ્યભૂદ્‍ભૂમી રુધિરૌઘપરિપ્લુતા ॥
પતિતૈશ્છિન્નભિન્નૈશ્ચ દ્વિપાશ્ચ રથપત્તિભિઃ

તતઃ પ્રભગ્નં સ્વબલં વિલોક્ય
નીલધ્વજો ભૂપધનુર્ગૃહીત્વા ॥
બાણાન્વિમુંચન્કિલ યાદવાનાં
જેતું મનો યસ્ય સ ચાગમદ્વૈ

સ ગત્વા પ્રધને રાજન્દશબાણૈ રુષાન્વિતઃ ॥
ચાપં સાંબસ્ય ચિચ્છેદ પ્રેમ દુર્વચનૈરિવ

ચતુર્ભિશ્ચતુરો વાહાન્દ્વાભ્યાં કેતું રથં શતૈઃ ॥
એકેન જઘ્ને સૂતં સ ઇન્દ્રનીલસુતો બલી

એવં કૃત્વા ચ વિરથં સાંબં વૈ નૃપનંદનઃ ॥
પુનઃ સમાગતાં તસ્ય સેનાં બાણૈર્જઘાન હ

અથ નીલધ્વજસ્યાપિ સેના સર્વા સમાગતા ।
યાદવાનાં બલં સંખ્યે જઘાન નિશિતૈઃ શરૈઃ

તતઃ સમભવદ્યુદ્ધમુભયોઃ સેનયોર્મૃધે ॥
નિસ્ત્રિંશૈઃ પરિઘૈર્બાણૈર્ગદાપરુષશક્તિભિઃ

સાંબોઽન્યં રથમારુહ્ય સજ્જં કૃત્વા ધનુર્દૃઢમ્ ॥
તદ્‌રથં ચૂર્ણયામાસ શતબાણૈ રણે બલી

સ ચ્છિન્નધન્વા વિરથો ગદામુદ્યમ્ય વેગવાન્ ॥
અભ્યધાવદ્‌રણે ક્રુદ્ધો સાંબસ્યોપરિ માનદ

તદૈવ સાંબં સહસાવતીર્યાથ રથાદ્‌ગદામ્ ॥
નીત્વા નીલધ્વજસ્યાપિ સંમુખે ગતવાન્ રુષા

તતાડ ગદયા સાંબમાગતં વીક્ષ્ય ભૂપજઃ ॥
ન ચચાલ પ્રહારેણ માલાહતગજો યથા

તતઃ સાંબસ્તુ ગદયા તતાડ નૃપનન્દનમ્ ॥
તત્પ્રહારેણ પતિતો મૂર્છાં પ્રાપ્તો રણે તુ સઃ

સૈનિકા દુદ્રુવુસ્તસ્ય હાહાકારં સમુચ્ચરન્ ॥
તતો યુદ્ધાય સંક્રુદ્ધ ઇન્દ્રનીલઃ સમાગતઃ

સાકમક્ષૌહિણીભ્યાં ચ વિમુંચન્ધનુષા શરાન્ ॥
તમાગતં વિલોક્યાથ મધુઃ કૃષ્ણસુતો બલો

ધાનુષ્કો વિરથં ચક્ર ઇન્દ્રનીલં શિલીમુખૈઃ ॥
સેનાં સમાગતાં તસ્ય યુયુધાનોઽર્જુનપ્રિયઃ

શરૈર્વિવ્યાધ સમરે મૈત્રીં દુર્વચનૈરિવ ॥
તતશ્ચ યાદવૈર્મુક્તો નૃપો માહિષ્મતીં યયૌ

ગત્વા પુર્યાં ચ દુઃખાર્તઃ સસ્માર સ્વપતિં શિવમ્ ॥
અથ તસ્મૈ શિવઃ સાક્ષાદ્દત્વા દર્શનમુત્તમમ્

પપ્રચ્છ સર્વવૃત્તાંતં શ્રુત્વા સ તુ ન્યવેદયત્ ॥
ઇત્થં નિશમ્ય વચનં પ્રત્યાહ પ્રમથેશ્વરઃ

શિવ ઉવાચ -
શોકં મા કુરુ રાજેંદ્ર મદ્વરોઽપિ મૃષા ન હિ ॥
દૈવદૈત્યનરાઃ સર્વે ત્વા વિજેતું ન ચ ક્ષમાઃ

એતે કૃષ્ણસુતા રાજઞ્છ્રીકૃષ્ણસ્યાંશસંભવાઃ ॥
ન દેવા યે મહારાજ ન દૈત્યા ન ચ માનુષાઃ

એતૈર્વિનિર્જિતસ્ત્વં તુ દુર્મના ભવ મા નૃપ ॥
અપરાધં તુ કૃષ્ણસ્ય કર્તું નાર્હસિ ભૂપતે

સમાગતેભ્ય એતેભ્યસ્તસ્માત્ત્વં વિધિના નૃપ ॥
શીઘ્રં પ્રયચ્છ ભદ્રં તે હયમેધતુરંગમમ્

ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે રુદ્રો નૃપો જ્ઞાત્વા જગત્પતેઃ ॥
માહાત્મ્યં ચ મુદા યુક્તો ગૃહીત્વા ક્રતુવાહનમ્

નીલધ્વજેન સહિતો રત્‍નાન્યાદાય ભૂરિશઃ ॥
સ્વર્ણભારશતં ચૈવ મતંગજસહસ્રકમ્

નિયુતં ઘોટકાનાં ચ હ્યાદાય સ્યંદનાયુતમ્ ॥
યત્રાનિરુદ્ધઃ પ્રયયૌ નમસ્કર્તું જનૈર્વૃતઃ

અનિરુદ્ધસ્ય નિકટે ગત્વા રાજા વિધાનતઃ ॥
સર્વં નિવેદયામાસ નત્વા વચનમબ્રવીત્

ઇન્દ્રનીલ ઉવાચ -
નમઃ કૃષ્ણાય રામાય પ્રદ્યુમ્નાય મહાત્મને ॥
નમો નમોઽનિરુદ્ધાય સાત્વતાં પ્રવરાય ચ

આદેશો દીયતાં મહ્યં કિં કરોમ્યસુરાર્દન ॥
અનિરુદ્ધસ્તુ તં પ્રાહ મયા સહ નૃપોત્તમ

શત્રુભ્યશ્ચ મિત્રહયં પાલય ત્વં હિ મામકમ્ ॥
ગર્ગ ઉવાચ -
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તથેત્યુક્ત્વા નૃપો નૃપ

નીલધ્વજાય રાજ્યં તુ દત્વા ગંતું મનો દધે

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે અનિરુદ્ધવિજયવર્ણનં નામ પંચદશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા