ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.14

અશ્વમેધખણ્ડઃ - ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ
અનિરુદ્ધસ્ય દિગ્વિજયયાત્રા -
ગર્ગ ઉવાચ -
અથ તન્મિલનાર્થં વૈ ઉગ્રસેનાજ્ઞયા નૃપ ॥
વસુદેવઃ કામપાલઃ શ્રીકૃષ્ણઃ કાર્ષ્ણિરેવ ચ

અન્યેઽપિ યાદવા રાજન્‌ રથૈઃ સર્વે વિનિર્યયુઃ ॥
ગત્વાનિરુદ્ધં દદૃશુઃ સેનયા તુ પરીવૃતમ્

પ્રદ્યુમ્નાય રાજસૂયે યા નીતિઃ કથિતા પુરા ॥
તાં સર્વામનિરુદ્ધાય કથયામાસ માધવઃ

ઇતિ શ્રુત્વા ચ કૃષ્ણસ્ય શાસનં સર્વયાદવાઃ ॥
શિરસા જગૃહૂ રાજન્નનિરુદ્ધાદયો મુદા

અથ ગર્ગં મુનીંશ્ચૈવ વસુદેવં હલાયુધમ્ ॥
શ્રીકૃષ્ણચન્દ્રં કાર્ષ્ણિં ચ પ્રાદ્યુમ્નિઃ પ્રણનામ હ

વસુદેવરામકૃષ્ણપ્રદ્યુમ્નાદ્યાઃ શુભાશિષમ્ ॥
અનિરુદ્ધાય દત્વા ચ પ્રવિષ્ટાસ્તે પુરીં રથૈઃ

અથાનિરુદ્ધસ્ય હયો દેશે દેશે ગતો નૃપ ॥
ન કેઽપિ જગૃહુસ્તં વૈ ભયાત્કૃષ્ણસ્ય ભૂમિપાઃ

યત્ર યત્ર ગતો વાજી તત્ર તત્ર સસૈનિકઃ ॥
કાર્ષ્ણિજઃ પૃષ્ઠતસ્તસ્ય જેતું શત્રૂન્ગતઃ કિલ

ઇત્થં વિલોકયન્‌રાજ્યાનનિરુદ્ધતુરંગમઃ ॥
રાજિતાં નર્મદાતીરે યયૌ માહિષ્મતીં પુરીમ્

ચાતુર્વર્ણ્યસમાકીર્ણામશ્મદુર્ગેણ મંડિતામ્ ॥
સદનૈર્ગગનસ્પર્શૈર્મહેશસ્યાલયૈર્વૃતામ્

ઇન્દ્રનીલેન રાજ્ઞાપિ પાલિતાં પઞ્ચયોજનમ્ ॥
શાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ વટૈર્બિલ્વૈશ્ચ પિપ્પલૈઃ

તડાગૈશ્ચૈવ વાપીભિર્ઘુષ્ટાં પક્ષિગણૈસ્તથા ॥
ઈદૃશીં નગરીમશ્વો દદર્શોપવને ગતઃ

ઇંદ્રનીલસ્ય તનયો નામ્ના નીલધ્વજો બલી ॥
પુર્યાઃ સહસ્રવીરૈશ્ચ મૃગયાર્થી વિનિર્ગતઃ

તતો દદર્શ તુરગં સપત્રં નૃપનંદનઃ ॥
પ્રફુલ્લિતે ચોપવને કદંબસ્ય તલે સ્થિતમ્

ચરંતં ચામરૈર્યુક્તં સૌરભેયીપયઃપ્રભમ્ ॥
સ્ત્રીણાં કુંકુમહસ્તૈશ્ચ મુક્તાહારૈરલંકૃતમ્

હયં દૃષ્ટ્વા રાજસુતા સ્વવાહાદવતીર્ય ચ ॥
કેશેષુ તં નિજગ્રાહ હર્ષેણ નૃપ લીલયા

તત્પત્રં વાચયામાસ યાદવેંદ્રેણ યત્કૃતમ્ ॥
દ્વારકાધિપતી રાજા સર્વશૂરશિરોમણિઃ

નાન્યોઽસ્તિ તત્સમઃકોઽપિ ચક્રવર્તીબૃહચ્છ્રવાઃ ॥
વિમોચિતસ્તુરગરાટ્ તેનાસૌ પત્રસંયુતઃ

પાલ્યમાનોઽનિરુદ્ધેન ગૃહ્ણંતુ સબલા નૃપાઃ ॥
તસ્યાન્યથા પ્રપદયોઃ પતિત્વા યાંતુ ક્ષત્રિયાઃ

ઇત્યભિપ્રાયમાલોક્ય કોપેનાહ નૃપાત્મજઃ ॥
અનિરુદ્ધો ધનુર્દ્ધારી ધન્વિનો ન વયં સ્મૃતાઃ

મત્પિતરિ સ્થિતે મહ્યાં કસ્તુ ગર્વં સમાચરેત્ ॥
શ્રીગર્ગ ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વા સ હયં નીત્વા પ્રયયૌ નૃપસન્નિધૌ

કથયામાસ વૃત્તાંતં પિતુરગ્રે હયસ્ય ચ ॥
શ્રુત્વા પુત્રસ્ય વચનમિંદ્રનીલો મહીશ્વરઃ

શિવભક્તો મહામાની પુત્રં પ્રાહ મહાબલઃ ॥
ઇંદ્રનીલ ઉવાચ -
સમર્થેન પુરા દત્તં રાજસૂયે ક્રતૂત્તમે

પ્રદ્યુમ્નાય બલિં કિંચિત્કુમંત્રિવચનાન્મયા ॥
અદ્યાનિરુદ્ધસ્તુ હયં પાલયન્પુનરાગતઃ

અહો દૈવબલં યેન કિન્ન ભૂયાદ્વિપર્ય્યયઃ ॥
ગતા વૃદ્ધિં દ્વારકાયામલ્પકાલેન વૃષ્ણયઃ

તસ્માત્સર્વાન્વિજેષ્યામિ કાર્ષ્ણિજપ્રમુખાન્યદૂન્ ॥
શ્યામકર્ણં ન દાસ્યામિ તસ્મૈ માનવૃતાય ચ

પાલયિષ્યતિ માં યુદ્ધે ભક્ત્યા સંતોષિતઃ શિવઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા સેનયા યુક્તો વીરો માહિષ્મતીપતિઃ

સ્વર્ણદામ્ના હયં બદ્ધ્વા યુદ્ધં કર્તું મનો દધે ॥
તતોઽનિરુદ્ધઃ સંપ્રાપ્તો તુરગં ચ વિલોકયન્

અક્ષૌહિણીશતયુતો નર્મદાયાસ્તટે નૃપ ॥
સાંબો મધુબૃહદ્બાહુશ્ચિત્રભાનુર્વૃકોઽરુણઃ

સંગ્રામજિત્સુમિત્રશ્ચ દીપ્તિમાન્ભાનુરેવ ચ ॥
વેદબાહુઃ પુષ્કરશ્ચ શ્રુતદેવઃ સુનંદનઃ

વિરૂપશ્ચિત્રબાહુશ્ચ ન્યગ્રોધશ્ચ કવિસ્તથા ॥
એતે સમાયયૂ રાજન્નનિરુદ્ધસહાયિનઃ

ગદશ્ચ સારણોઽક્રૂરઃ કૃતવર્મા હિ ચોદ્ધવઃ ॥
યુયુધાનો સાત્યકિશ્ચ શૂરા એતે ચ વૃષ્ણયઃ

સહાયમનિરુદ્ધસ્ય કર્તું સર્વે સમાગતાઃ ॥
સ્થિત્વા તે નર્મદતીરે ભોજવૃષ્ણ્યંધકાદયઃ

શ્યામકર્ણમપશ્યંતસ્ત્વબ્રુવન્ વિસ્મયાન્વિતાઃ ॥
કેન નીતાઃ સપત્રાશ્ચ ઉગ્રસેનસ્ય ભૂપતેઃ

તસ્માન્મિત્રાણિ સોઽપ્યત્ર શ્યામકર્ણો ન દૃશ્યતે ॥
રાજસૂયે પુરા યસ્મૈ નરદૈત્યસુરાદયઃ

નવખંડાધિપાશ્ચૈવ નિર્જિતશ્ચ બલિં દદુઃ ॥
યસ્ય વૈ શાસનં ચંડં તિરસ્કૃત્ય કુધીર્નૃપઃ

તુરગં હતવાન્માનાત્સ સ્તેનો દંડમર્હતિ ॥
સર્વેષામિતિ વાક્યં તુ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા પુરીં પુરઃ

ઉદ્ધવં મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠં પ્રાહ રુક્મવતીસુતઃ ॥
અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
નગરીયં નદિતીરે કસ્ય ભૂપસ્ય રાજતે

તુરંગમો ગતોઽસ્ત્યસ્યામિતિ મન્યે ત્વહં કિલ ॥
ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય પ્રાહ કૃષ્ણસખો મુદા

ઉદ્ધવ ઉવાચ -
ઇંદ્રનીલસ્ય નગરી નામ્ના માહિષ્મતી શુભા ॥
મહેશપૂજનરતા વર્ણા યસ્યાં વસંતિ હિ

નૃપેણાનેન વૃષ્ણીશ નર્મદાયાસ્તટે પુરા ॥
દ્વાદશવર્ષપર્યંતં પૂજિતો નર્મદેશ્વરઃ

તતઃ શિવઃ પ્રસન્નોઽભૂદુપચારૈશ્ચ ષોડશૈઃ ॥
તસ્મૈ સ્વદર્શનં દત્ત્વા વરાર્થં તમનોદયત્

મહેશસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નૃપો માહિષ્મતીપતિઃ ॥
ભૂત્વા કૃતાંજલી રુદ્રં પ્રાહ ગદ્‌ગદયા ગિરા

ઈશાન ત્વાં નમસ્યેઽહં નર્મદેશં જગદ્‍ગુરુમ્ ॥
પુરુષાણાં સકામાનાં કામરૂપસુરદ્રુમમ્

ત્વત્તઃ પ્રદાતુઃ કાંક્ષેઽહં વરમેતન્મહેશ્વર ॥
દેવદૈત્યનરેભ્યસ્ત્વં રક્ષ માં સર્વદા ભયાત્

ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય કૃત્તિવાસા મુદાન્વિતઃ ॥
તથાસ્તુ ચોક્ત્વા રાજેંદ્ર તતશ્ચાંતરધીયત

તસ્માદેષ નૃપઃ શૂરો હયં તુભ્યં ન દાસ્યતિ ॥
વિના યુદ્ધેન રુદ્રસ્ય વરાત્કંદર્પનંદન

ઇત્થમૌપગવેર્વાક્યમનિરુદ્ધો નિશમ્ય ચ ॥
બલી ધૈર્યેણ પ્રત્યાહ યાદવાનાં ચ શૃણ્વતામ્

નૃપસ્યૈતસ્ય રુદ્રસ્તુ સહાયસ્તે હ્યુદાહૃતઃ ॥
તથા કૃષ્ણસ્તુ ભગવાઞ્છૃણુ મંત્રિન્મમોપરિ

ઇત્યુક્ત્વા યાદવૈઃ સાર્દ્ધં વીરો રુક્મવતીસુતઃ ॥
હયસ્ય મોચનાર્થં વૈ નૃપં જેતું મનો દધે

તતઃ પરિઘનિસ્ત્રિંશગદાચાપપરશ્વધૈઃ ॥
બભૂવુર્યાદવાઃ સજ્જાઃ પ્રાદ્યુમ્નૌ દંશિતે સ્થિતે

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
અનિરુદ્ધપ્રયાણં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા