ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.13

અશ્વમેધખણ્ડઃ - ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ
દિગ્વિજયાર્થં યદુસૈન્યસ્ય અભિયાનમ્ -
શ્રીગર્ગ ઉવાચ -
અથ નત્વા ગુરૂન્સોઽપિ પ્રાયાત્પ્રષ્ટું ચ દેવકીમ્ ॥
રોહિણીં રુક્મિણીં ભામામન્યાઃ સર્વા હરિપ્રિયાઃ

નત્વા રતિં રુક્મિવતીમહં ગચ્છામ્યુવાચ હ ॥
રાજ્ઞાઽઽદિષ્ટઃ પાલનાર્થં હયસ્ય સહ યાદવૈઃ

તાશ્ચ ગદ્‌ગદભાષિણ્યસ્તં પરિષ્વજ્ય કર્ષ્ણિજમ્ ॥
આશિષં પ્રદદૂ રાજંસ્તસ્મૈ ચ પ્રણતાય વૈ

નત્વા તાશ્ચ યયૌ સોઽપિ ભાર્યાણાં ભવનાનિ ચ ॥
તમાગતં સ્વભર્તારં તિસ્ત્રઃ પત્‍ન્યો વિલોક્ય ચ

આદરં તસ્ય તાશ્ચક્રુર્વિરહાત્ખિન્નમાનસાઃ ॥
આશ્વાસયિત્વા તાઃ સોઽપિ ચાજગામ સભાં કિલ

આથાધ્વરાર્થે રાજેંદ્ર મુનિભિઃ કૃતમંગલઃ ॥
સર્વાન્નૃષીન્ગુરૂંશ‍ચૈવ નૃપેન્દ્રં શૂરમેવ ચ

વસુદેવં ચ હલિનં કૃષ્ણં સ્વપિતરં તથા ॥
અન્યાંશ્ચ યાદવાન્પૂજ્યાનનિરુદ્ધઃ પ્રણમ્ય ચ

પૂજિતો નાગરૈઃ સર્વૈર્ધનુષ્યાણિઃ શરી નૃપ ॥
બદ્ધગોધાંગુલિત્રાણઃ કવચી કુણ્ડલાવૃતઃ

ઉપાનદ્‍ગૂઢપાદશ્ચ પંચાસ્યસમવિક્રમઃ ॥
કરવાલધરશ્ચર્મી કિરીટી શક્તિહસ્તકઃ

મહાવીરઃ સુવર્ણસ્ય હ્યલંકારૈરલંકૃતઃ ॥
પુરંદરરથેનાપિ નિર્યયૌ સ્વપુરાદ્બહિ:

ગીતવાદિત્રઘોષેણ બ્રહ્મઘોષેણ કાર્ષ્ણિજમ્ ॥
યાસ્યંતં ચામરૈર્યુક્તં દદૃશુઃ પુરવાસિનઃ

તતઃ શ્રીકૃષ્ણચંદ્રેણ પ્રેષિતા ઉદ્ધવાદયઃ ॥
ભોજવૃષ્ણ્યંધકમધુશૂરસેનદશાર્હકાઃ

અથ રાજા યદૂન્પ્રાહાનિરુદ્ધસ્ય ચ યાદવાઃ ॥
સહાયાર્થં તુ પ્રધને વદતાત્કઃ પ્રયાસ્યતિ

ઉગ્રસેનવચઃ શ્રુત્વા સાંબો જાંબવતીસુતઃ ॥
સર્વેષાં પશ્યતાં નત્વા નૃપં વચનમબ્રવીત્

સાંબ ઉવાચ -
અનિરુદ્ધસ્ય રાજેન્દ્ર સહાયમહમેવ ચ ॥
મહારણે ચ શત્રુભ્યઃ કરિષ્યે સર્વદા કિલ

યદ્યહં તસ્ય રક્ષાં વૈ ન કરિષ્યે રણાંગણે ॥
પ્રતિજ્ઞાં મમ રાજેંન્દ્ર શૃણુષ્વ સત્યવાદિનઃ

ત્યાજ્યાં તુ દશમીવિદ્ધાં યઃ કૃત્વૈકાદશીં નરઃ ॥
પ્રયાતિ યાં ગતિં રાજંસ્તામહં પ્રાપ્નુયાં ધ્રુવમ્

ગોહન્તૄણાં ગતિર્યા તુ યા ગતિર્બ્રહ્મઘાતિનામ્ ॥
સા ગતિર્મમ ભૂયાદ્વૈ ન કુર્યાં કર્મ ચેદિદિમ્

ગર્ગ ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વા વચનં સોઽપિ યયૌ ચાંતઃપુરં તતઃ ॥
નત્વા ચ માતરં સર્વમભિપ્રાયં ન્યવદેયત્

શ્રુત્વા સા તં પરિષ્વજ્ય વિરહાદાશિષં દદૌ ॥
તતો માતૄસ્તુ તાઃ સર્વા નત્વા પત્‍નીગૃહં ગતઃ

સા તમાયાંતમાલોક્ય લક્ષ્મણા વરલક્ષણા ॥
દત્ત્વાસનં બાષ્પકંઠી ન તુ કિંચિદુવાચ હ

આશ્વાસયિત્વા તાં સાંબો હ્યભિપ્રાયમવર્ણયત્ ॥
ઇતિ શ્રૃત્વા પતિં પ્રાહ વિરહાત્ખિન્નમાનસા

લક્ષ્મણોવાચ -
અનિરુદ્ધસ્ય તુરગો રક્ષણીયસ્ત્વયા પતે ॥
યુદ્ધં હિ સંમુખં કાર્યં વિમુખં ન કદાચન

ત્વદ્‍ભ્રાતૄણાં સ્ત્રિયઃ સંતિ માનવત્યઃ સહસ્રશઃ ॥
સંગ્રામે યદિ તે નાથ નિશમ્ય ચ પરાજયમ્

સ્મિતાનના ભવિષ્યંતિ દૃષ્ટ્વા માં ચ તવ પ્રિયામ્ ॥
તદા દુઃખતમેનાથ મરણં તુ ભવિષ્યતિ

શ્રુત્વૈતદ્વચનં સાંબો પ્રત્યુવાચ પ્રિયાં હસન્ ॥
સાંબ ઉવાચ -
પ્રધને મમ સંપ્રાપ્તં ત્રૈલોક્યં સંમુખં કિલ

શ્રોષ્યસે ત્વં મયા ભદ્રે સર્વં ચ વિદલીકૃતમ્ ॥
યદિ સાંબો રણાચ્છૂરો વિમુખો જાયતે શુભે

તદા સોઽસ્તુ સ્વપાપેન બ્રહ્મવિપ્રવિનિંદકઃ ॥
પુનસ્ત્વહં ન પશ્યામિ ચન્દ્રાકારં તવાનનમ્

ગર્ગ ઉવાચ -
ઇત્યાશ્વાસ્ય પ્રિયાં સાંબો દ્વિતીયાં ચ પ્રયત્‍નતઃ ॥
અભિમન્યું સુભદ્રાં ચ મિલિત્વા નિર્યયૌ ગૃહાત્

ચાપી નૈસ્ત્રિંશકઃ સજ્જો સ્યંદની યાદવૈર્વૃતઃ ॥
પ્રાપ્તશ્ચોપવને સાંબોઽનિરુદ્ધો યત્ર વર્તતે

તતઃ સ્વભ્રાતરઃ સર્વે શ્રીકૃષ્ણેન ગદાદયઃ ॥
પ્રેષિતા આત્મજાશ્ચૈવ ભાનુદીપ્તિમદાદયઃ

સર્વે હિ ધન્વિનઃ શૂરા દંશિતા યુદ્ધકોવિદાઃ ॥
ચતુરંગબલોપેતા નિર્જગ્મુઃ કોટિશઃ પુરાત્

તાલહંસમીનબર્હિમૃગરાજધ્વજૈ રથૈઃ ॥
દિવ્યૈશ્ચ કનકાંગૈશ્ચ ચતુર્વાજિસમન્વિતૈઃ

મહોચ્ચૈર્દેવધિષ્ણ્યાભૈશ્છત્રચામરસંયુતૈઃ ॥
સૂર્યાભૈશ્ચ સુવર્ણસ્ય કુમ્ભૈર્જાલકતોરણૈઃ

રેજુઃ સર્વે કૃષ્ણસુતાઃ કુશસ્થલ્યા વિનિર્ગતાઃ ॥
તતશ્ચ નિર્યયૂ રાજન્હેમનીડાશ્ચ હસ્તિનઃ

ગોમૂત્રચયસિંદૂરકસ્તૂરીપત્રભૃન્મુખાઃ ॥
અંજનાભા કજ્જલાભા ઘનશ્યામા મદચ્યુતાઃ

રાજીવમૂલસદૃશાઃ શુક્લદંતા મૃગદ્વિપાઃ ॥
મહોચ્ચાઃ પર્વતાકારા રણદ્‍ઘંટા મહોદ્‌ભટાઃ

ઐરાવતકુલેભાશ્ચ તિસ્રઃ શુણ્ડાશ્ચ પાણ્ડુરાઃ ॥
ચતુર્દંતાસ્તુ કૃષ્ણેન ભૌમાન્નીતાશ્ચ નિર્યયુઃ

ધ્વજયુક્તા લક્ષગજા લક્ષદુંદુભિસંયુતાઃ ॥
લક્ષાઃ શૂન્યા મહામાત્યૈઃ સ્વર્ણકંબલમંડિતાઃ

તતઃ શૂરૈશ્ચ સંયુક્તા ગજેંદ્રા એકકોટયઃ ॥
ઇતસ્તતો વિરેજુસ્તે બલેઽબ્ધૌ મકરા યથા

ઉત્પાટ્ય ગુલ્માઞ્છુંડૈશ્ચ ક્ષેપયંતો નભસ્તલે ॥
મહીં પાદૈઃ કપયંત આર્દ્રીકૃત્ય મદૈરપિ

પ્રાસાદદુર્ગશૈલાંગાન્પાતયંતઃ શિરઃસ્થલૈઃ ॥
રિપૂણાં ચ બલં સર્વં ખણ્ડયંતો મહબલાઃ

શ્યામપીતકૃષ્ણશુક્લરક્તવર્ણૈશ્ચ કંબલૈઃ ॥
સુવર્ણશૃઙ્ખલૈર્યુક્તા રેજુરેતાદૃશા ગજાઃ

તતસ્તુરંગમા યે વૈ નારદેન વિલોકિતાઃ ॥
તે સર્વે નિર્ગતા રાજન્સ્વર્ણહારૈશ્ચ સંયુતાઃ

કેચિદ્વૈ ચંચલાંગાશ્ચ ધૂમ્રવર્ણા મનોહરાઃ ॥
શ્યામવર્ણાઃ પદ્મવર્ણાઃ કૃષ્ણવર્ણાઃ સુકંધરાઃ

દુગ્ધાભા ઘોટકાઃ કેચિત્તથા કીલાલસન્નિભાઃ ॥
હરિદ્રાભાઃ કુંકુમાભાઃ પાલાશકુસુમપ્રભાઃ

કેચિચ્ચિત્રવિચિત્રાંગાઃ સ્ફટિકાંગા મનોજવાઃ ॥
હરિદ્વર્ણાસ્તામ્રવર્ણાઃ કૌસુંભાભાઃ શુકપ્રભાઃ

ઇન્દ્રગોપનિભા ગૌરા દિવ્યાઃ પૂર્ણેંદુસન્નિભાઃ ॥
સિન્દૂરાંગાશ્ચાગ્નિવર્ણા રવિબાલસમપ્રભાઃ

એતે તુરંગમા રાજન્સર્વદેશાત્સમાગતાઃ ॥
પુર્યાં કૃષ્ણપ્રતાપેન તે તુ સર્વે વિનિર્ગતાઃ

કૃષ્ણસ્ય વાજિશાલાસુ યે વર્તંતે ચ તે હયાઃ ॥
વૈકુણ્ઠવાસિનશ્ચૈવ શ્વેતદ્વીપનિવાસિનઃ

કેચિન્મયૂરવર્ણાશ્ચ નીલકણ્ઠનિભાસ્તથા ॥
વિદ્યુદ્વર્ણાસ્તાર્ક્ષ્યવર્ણાઃ સર્વે પક્ષૈરલંકૃતાઃ

શિખામણિધરાઃ શુક્લચામરૈઃ સમલંકૃતાઃ ॥
સ્રગ્ભિર્મુક્તાફલાનાં ચ રક્તવસ્ત્રૈર્વિભૂષિતાઃ

સ્વર્ણેન મંડિતાઃ પુચ્છમુખપટ્ટસ્ફુરત્પ્રભાઃ ॥
સર્વાંગસુન્દરા દિવ્યા નિર્ગતાસ્તે સહસ્રશઃ

ન સ્પૃશન્તઃ પદૈર્ભૂમિં હ્યેતે કૃષ્ણહયા નૃપ ॥
ચંચલા વાયુવેગાશ્ચ મનોવેગા મનોહરાઃ

બુદ્‍બુદેષ્વતિગાશ્ચૈવ પક્વસૂત્રેષુ ભૂપતે ॥
લૂતાજાલેષુ કેચિદ્વૈ ચલંતઃ પારદં હ્યનુ

સ્ફારા વારિષુ દૃશ્યંતે નિરાધારા નૃપેશ્વર ॥
અન્યેઽપિ નિર્ગતા રાજન્મ્લેચ્છદેશભવા હયાઃ

શતયોજનગાશ્ચૈવ કોટિશઃ કોટિશો નૃપ ॥
ગર્તદુર્ગનદીસૌધશૈલાદીંશ્ચ હરેર્હયાઃ ॥
ઉલ્લંઘયંતો નૃપતે સવીરાસ્તે તુરંગમાઃ

તતશ્ચ નિર્યયુઃ સર્વે દ્વારકાયાઃ પદાતિનઃ ॥
ધન્વિનો દંશિતાઃ શૂરા મહાબલપરાક્રમાઃ

ખડ્ગચર્મધરા ઉચ્ચા લૌહકંચુકમંડિતાઃ ॥
સંગ્રામે બહુશત્રૂણાં જેતારો ગજસન્નિભાઃ

ઇત્થં વિનિર્ગતં સૈન્યં યાદવાનાં નિરીક્ષ્ય ચ ॥
દેવદૈત્યનરાઃ સર્વે વિસ્મયં પરમં ગતાઃ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
યદુસૈન્યનિર્ગમનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા