ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.11

અશ્વમેધખણ્ડઃ - એકાદશોઽધ્યાયઃ
અશ્વમેધસ્ય અશ્વપૂજા -
શ્રીગર્ગ ઉવાચ -
અથ રાજા સુધર્માયાં વાસુદેવેન નોદિતઃ ॥
સંસ્થિતાનૃત્વિજો વવ્રે મૂર્ધ્નાઽઽનમ્ય પ્રસાદ્ય ચ

પરાશરશ્ચ વ્યાસશ્ચ દેવલશ્ચ્યવનોઽસિતઃ ॥
શતાનન્દો ગાલવશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યો બૃહસ્પતિઃ

અગસ્ત્યો વામદેવશ્ચ મૈત્રેયો લોમશઃ કવિઃ ॥
અહં ક્રતુર્જૈમિનિશ્ચ વૈશમ્પાયન એવ ચ

પૈલઃ સુમંતુઃ કણ્વશ્ચ ભૃગૂ રામોઽકૃતવ્રણઃ ॥
મધુચ્છંદા વીતહોત્રો કવષો ધૌમ્ય આસુરિઃ

જાબાલિર્વીરસેનશ્ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહસ્તથા ॥
દુર્વાસાશ્ચ મરીચિશ્ચ હ્યેકતશ્ચ દ્વિતસ્ત્રિતઃ

અંગિરા નારદશ્ચૈવ પર્વતઃ કપિલો મુનિઃ ॥
જાતૂકર્ણ્યો હ્યુતથ્યશ્ચ સંવર્તશ્ચ મૃગીસુતઃ

શાંડિલ્યઃ પ્રાડ્‌‍વિપાકાશ્ચ કહોડઃ સુરતો મનુઃ ॥
કચઃ સ્થૂલશિરાશ્ચૈવ સ્થૂલાક્ષઃ પ્રતિમર્દનઃ

બકદાલ્ભ્યશ્ચ કૌંડિન્યો રૈભ્યો દ્રોણઃ કૃપસ્તથા ॥
પ્રકટાક્ષો યવક્રીતો વસુધન્વા ચ મિત્રભૂઃ

અપાંતરતમો દત્તો માર્કંડેયો મહાનુનિઃ ॥
જમદગ્નિઃ કશ્યપશ્ચ ભરદ્વાજશ્ચ ગૌતમઃ

અત્રિર્મુનિર્વસિષ્ઠશ્ચ વિશ્વામિત્રઃ પતંજલિઃ ॥
કાત્યાયનિઃ પાણિનિશ્ચ વાલ્મીક્યાદ્યાશ્ચ ઋત્વિજઃ

પૂજિતા યાદવેંદ્રેણ પ્રસન્નાસ્તેઽભવન્નૃપ ॥
તતઃ સર્વે ઋત્વિજશ્ચ નૃપમૂચૂર્નિમંત્રિતાઃ

મુનય ઊચુઃ -
ઉગ્રસેન મહારાજ સુરાસુરનમસ્કૃત ॥
યજ્ઞં કૃષ્ણસ્ય કૃપયા કુરુ સોઽપિ ભવિષ્યતિ

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા પરિતુષ્ટાખિલેંદ્રિયઃ ॥
સર્વાન્વૈ ક્રતુસંભારાનાજહારાંધકેશ્વરઃ

તતઃ કૃષ્ટ્વા યજ્ઞભૂમિં વિપ્રાઃ કનકલાંગલૈઃ ॥
પિંડારકે યથાન્યાયં દીક્ષાયાં ચક્રિરે નૃપમ્

ચતુર્યોજનપર્યંતં વિલિખ્ય બહુશો મહીમ્ ॥
યજ્ઞસ્યાર્થે નૃપસ્તત્ર રચયામાસ મંડપાન્

યોનિમેખલયા યુક્તં મધ્યકુંડં વિધાય ચ ॥
તસ્મિન્વૈ સ્થાપયામસ વિધિના જાતવેદસમ્

રત્‍નાનેકૈર્વિરચિતાં પતાકાભિર્યુતાં સભામ્ ॥
મમ વાક્યાદ્વજ્રનાભે રચયામાસ ચાહુકઃ

અથ દૃષ્ટ્વા સભાં કૃષ્ણો નિજગૌ સ્વસુતં પ્રતિ ॥
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ -
પ્રદ્યુમ્ન શૃણુ મદ્વાક્યં તન્નિશમ્ય કુરુ ત્વરમ્

ગત્વા શસ્ત્રધરૈઃ શૂરૈર્યત્‍નેન હયમાનય ॥
શ્રીગર્ગ ઉવાચ -
ઇતિ શ્રુત્વા હરેર્વાક્યં પ્રદ્યુમ્નો ધન્વિનાં વરઃ

તથેત્યુક્ત્વા હયં નેતું વાજિશાલાં જગામ હ ॥
તતઃ કૃષ્ણેન રક્ષાર્થં સ્વપુત્રાશ્ચ હયસ્ય વૈ

પ્રેષિતા વાજિશાલાયાં ભાનુસાંબાદયો નૃપ ॥
સ ગત્વા વાજિશાલાયાં રુક્મિણીનન્દનો બલી

સ્વર્ણશૃંખલયા બદ્ધાઞ્છ્યામકર્ણાન્સહસ્રશઃ ॥
વિલોક્યૈકં સ્વહસ્તેન યજ્ઞયોગ્યં તુરંગમમ્

પ્રહસન્મોચયામાસ બંધનાન્નૃપ લીલયા ॥
સહયો નિર્યયૌ મુક્તો શાલાયાશ્ચ શનૈઃ શનૈ

રક્તાનનો પીતપુચ્છ: શ્યામકર્ણો મનોહરઃ ॥
સ્રગ્ભિર્મુક્તાફલાનાઞ્ચ શોભિતો દિવ્યદર્શનઃ

શ્વેતાતપત્રેણ યુતો ચામરૈઃ સમલંકૃતઃ ॥
અગ્રતો મધ્યતશ્ચૈવ પૃષ્ઠતશ્ચ હરેઃ સુતાઃ

સેવંતે હરિરાજં વૈ સુરાઃ સર્વે હરિં યથા ॥
તથાન્યૈ રક્ષમાણસ્તુ મણ્ડલેશૈસ્તુરંગમઃ

પ્રાપ્તોઽથ મંડપં કુર્વન્ખુરક્ષતતલાં મહીમ્ ॥
નૃપો વીક્ષ્યાગતં તત્ર શ્યામકર્ણં મુદાન્વિતઃ

પ્રેષયામાસ માં રાજન્ક્રિયાકર્તવ્યતાં પ્રતિ ॥
સોઽહં નૃપં ચ સંસ્થાપ્ય રુચિમત્યા સમન્વિતમ્

પિંડારકે પ્રયોગં વૈ કારયામાસ ધર્મતઃ ॥
નૃપશ્ચૈત્રે પૂર્ણિમાયાં દીક્ષિતોઽજિનસંવૃતઃ

અસિપત્રવ્રતં રાજન્સ ચકાર મદાજ્ઞયા ॥
અહં તુ યાદવેન્દ્રસ્ય કુલપૂર્વગુરુર્મુનિઃ

સર્વેષાં ચૈવ વિપ્રાણામાચાર્યો હ્યભવં નૃપ ॥
અથ વિપ્ર બ્રહ્મઘોષૈઃ શ્રીકૃષ્ણસ્યાજ્ઞયા સ્થિતાઃ

સર્વે પ્રપૂજયામાસુર્હેરંબાદીન્સુરાન્પૃથક્ ॥
તતઃ સર્વે મુનિગણાઃ સંસ્થાપ્ય તુરગં નૃપ ॥
કાશ્મીરચન્દનેનાપિ પુષ્પસ્રગ્ભિશ્ચ તંદુલૈઃ

નીરાજનાદિભિર્ધૂપૈઃ સુધાકુણ્ડલકાદિભિઃ ॥
પૂજયિત્વા હયં ભૂપં દાનાર્થે તુ હ્યનોદયન્

તતઃ શ્રુત્વાઽઽહુકઃ શીઘ્રં પૂર્વં મહ્યં દદૌ ધનમ્ ॥
એકલક્ષં તુરઙ્ગાણા સહસ્રં હસ્તિના તથા

દ્વિસહસ્રં રથાનાં ચ ધેનૂનાં લક્ષમેવ ચ ॥
શતભારં સુવર્ણાનામીદૃશીં દક્ષિણાં નૃપઃ

નિમંત્રિતેભ્યો વિપ્રેભ્ય ઉગ્રસેનો નૃપસ્તતઃ ॥
યથોક્તાં દક્ષિણાં રાજન્પ્રદદૌ તાં ચ ત્વં શૃણુ

ઘોટકાનાં સહસ્રં ચ દ્વિપાનાં શતમેવચ ॥
રથાનાં દ્વિશતં ચૈવ સહસ્રં ચ ગવાં તથા

વિંશદ્‌ભારં ચ હેમાનામીદૃશીં દક્ષિણાં પુનઃ ॥
અથાગતેભ્યો વિપ્રેભ્યો નત્વા રાજા વિધાનતઃ

ગજમેકં રથં ગાં ચ સ્વર્ણભારં ચ ઘોટકમ્ ॥
એકૈકસ્મૈ ચ વિપ્રાય દક્ષિણાં પ્રદદૌ નૃપઃ

એવં કૃત્વા તુ દાનં વૈ લલાટે તુરગસ્ય ચ ॥
કમનીયં કુંકુમાદ્યૈઃ સ્વર્ણપત્રં બબંધ હ

તત્રાહમુગ્રસેનસ્ય પ્રતાપં વીર્યમૂર્જિતમ્ ॥
તતોઽલિખં સભાયાં વૈ યાદવાનાં ચ પશ્યતામ્

ચન્દ્રવંશે યદુકુલે ઉગ્રસેનો વિરાજતે ॥
ઇન્દ્રાદયઃ સુરગણા યસ્યાદેશાનુવર્તિનઃ

સહાયો યસ્ય ભગવાઞ્શ્રીકૃષ્ણો ભક્તપાલકઃ ॥
અસ્તિ વૈ દ્વારકાપુર્યાં તદ્‌ભક્ત્યા નિવસન્હરિઃ

તદ્વાક્યાદ્ધયમેધં સ ઉગ્રસેનો નૃપેશ્વરઃ ॥
ચક્રવર્તી હઠાદ્યજ્ઞં સ્વયશોઽર્થે કરોતિ હિ

મોચિતસ્તેન તુરગો હયાનાં પ્રવરઃ શુભઃ ॥
તદ્‌રક્ષકઃ કૃષ્ણપૌત્રોઽનિરુદ્ધો વૃકદૈત્યહા

ગજાશ્વરથવીરાણાં સેનાસંઘસમન્વિતઃ ॥
રાજાનો યે કરિષ્યંતિ રાજ્યં કૌ શૂરમાનિનઃ

તે ગૃહ્ણંતુ યજ્ઞહયં સ્વબલાત્પત્રશોભિતમ્ ॥
તં મોચયતિ ધર્માત્મા ગૃહીતં ચ હયં નૃપૈઃ

સ્વબાહુબલવીર્યેણાનિરુદ્ધો લીલયા હઠાત્ ॥
તસ્યાન્યથા ચ પદયોઃ પતિત્વ યાંતુ ધન્વિનઃ

ઇતિ પત્રે ચ લિખિતે દઘ્મુઃ શંખાન્યદૂત્તમાઃ ॥
કાંસ્યતાલમૃદંગાદ્યા નેદુર્ભેર્યશ્ચ ગોમુખાઃ

મંગલાનિ ચરિત્રાણિ શ્રીકૃષ્ણબલદેવયોઃ ॥
ગંધર્વાસ્તત્ર ગાયંતિ નનૃતુરપ્સરસો મુદા

અથાનિરુદ્ધં તુરગસ્ય પાલને
ભૂત્વા પ્રસન્નઃ કિલ કાર્ષ્ણિનન્દનમ્ ॥
સમાદિદેશાચ્યુતમેવ સંસ્થિતં
યદૂત્તમાનામધિપસ્ય પશ્યતઃ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધચરિત્રે
સુમેરૌ હયપૂજનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા