ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 1.7

કંસ-જન્માદિવર્ણનં તથા દિગ્વિજય વર્ણનમ્
અથ કંસઃ પ્રલંબાદ્યૈરન્યૈઃ પૂર્વં જિતૈશ્ચ તૈઃ ।
શંબરસ્ય પુરં પ્રાગાત્સ્વાભિપ્રાયં ન્યવેદયત્

શંબરો હ્યતિવીર્યોઽપિ ન યુયોધ સ તેન વૈ ।
ચકાર સૌહૃદં કંસે સર્વૈરતિબલૈઃ સહ

ત્રિશૃઙ્ગશિખરે શેતે વ્યોમો નામાઽસુરો બલી ।
કંસપાદપ્રબુદ્ધોઽભૂત્ક્રોધસંરક્તલોચનઃ

કંસં જઘાન ચોત્થાય પ્રબલૈર્દૃઢમુષ્ટિભિઃ ।
તયોર્યુદ્ધમભૂદ્‌ઘોરમિતરેતરમુષ્ટિભિઃ

કંસસ્ય મુષ્ટિભિઃ સોઽપિ નિઃસત્ત્વોઽભૂદ્‌ભ્રમાતુરઃ ।
ભૃત્યં કૃત્વાથ તં કસઃ પ્રાપ્તં માં પ્રણનામ હ

હે દેવ યુદ્ધકાંક્ષોઽસ્મિ ક્વ યામિ ત્વં વદાશુ મે ।
પ્રોવાચ તં તદા ગચ્છ દૈત્ય બાણં મહાબલમ્

પ્રેરિતશ્ચેતિ કંસાખ્યો મયા યુદ્ધદિદૃક્ષુણા ।
ભુજવીર્યમદોન્નદ્ધઃ શોણિતાખ્યં પુરં યયૌ

બાણાસુરસ્તત્પ્રતિજ્ઞાં શ્રુત્વા ક્રુદ્ધો હ્યભૂન્મહાન્ ।
તતાડ લત્તાં ભૂમધ્યે જગર્જ ઘનવદ્‌બલી

આજાનુભૂમિગાં લત્તાં પાતાલાંતમુપાગતામ્ ।
કૃત્વા તમાહ બાણસ્તુ પૂર્વં ચૈનાં સમુદ્ધર

શ્રૃત્વા વચઃ કરાભ્યાં તામુજ્જહાર મદોત્કટઃ ।
પ્રચંડવિક્રમઃ કંસઃ ખરદણ્ડં ગજૌ યથા

તયા ચોદ્‌ધૃતયોત્ખાતા લોકાઃ સપ્તતલા દૃઢાઃ ।
નિપેતુર્ગિરયોઽનેકા વિચેલુર્દૃઢદિગ્ગજાઃ

યોદ્ધું તમુદ્યતં બાણં દૃષ્ટ્વાઽઽગત્ય વૃષધ્વજઃ ।
સર્વાન્સંબોધયામાસ પ્રોવાચ બલિનન્દનમ્

કૃષ્ણં વિનાપરં ચૈનં ભૂમૌ કોઽપિ ન જેષ્યતિ ।
ભાર્ગવેણ વરં દત્તં ધનુરસ્મૈ ચ વૈષ્ણવમ્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વા સૌહૃદં હૃદ્યં સદ્યો વૈ કંસબાણયોઃ ।
ચકાર પરયા શાન્ત્યા શિવઃ સાક્ષાન્મહેશ્વરઃ

અથ કંસો દિક્‌પ્રતીચ્યાં શ્રુત્વા વત્સં મહાસુરમ્ ।
તેન સાર્દ્ધં સ યુયુધે વત્સરૂપેણ દૈત્યરાટ્

પુચ્છે ગૃહીત્વા તં વત્સં પોથયામાસ ભૂતલે ।
વશે કૃત્વાથ તં શૈલં મ્લેચ્છદેશાંસ્તતો યયૌ

મન્મુખાત્કાલયવનઃ શ્રુત્વા દૈત્યં મહાબલમ્ ।
નિર્યયૌ સંમુખે યોદ્ધું રક્તશ્મશ્રુર્ગદાધરઃ

કંસો ગદાં ગૃહીત્વા સ્વાં લક્ષભારવિનિર્મિતામ્ ।
પ્રાક્ષિપદ્યવનેન્દ્રાય સિંહનાદમથાકરોત્

ગદાયુદ્ધમભૂદ્‌ઘોરં તદા હિ કંસકાલયોઃ ।
વિસ્ફુલિંગાન્ ક્ષરંત્યૌ દ્વે ગદે ચૂર્ણીબભૂવતુઃ

કંસઃ કાલં સંગૃહીત્વા પાતયામાસ ભૂતલે ।
પુનર્ગૃહીત્વા નિષ્પાત્ય મૃતતુલ્યં ચકાર હ

બાણવર્ષં પ્રકુર્વન્તીં સેનાં તાં યવનસ્ય ચ ।
ગદયા પોથયામાસ કંસો દૈત્યાધિપો બલી

ગજાંસ્તુરગાન્સુરથાન્વીરાન્ ભૂમૌ નિપાત્ય ચ ।
જગર્જ ઘનવદ્‌વીરો ગદાયુદ્ધે મૃધાઙ્ગણે

તતશ્ચ દુદ્રુવુર્મ્લેચ્છાસ્ત્યક્ત્વા સ્વં સ્વં રણં પરમ્ ।
ભીતાન્ પલાયિતાન્ મ્લેચ્છાન્ન જઘાનાથ નીતિમાન્

ઉચ્ચપાદો દીર્ઘજાનુઃ સ્તંભોરુર્લઘિમા કટિઃ ।
કપાટવક્ષાઃ પીનાંસઃ પુષ્ટઃ પ્રાંશુર્બૃહદ્‌ભુજઃ

પદ્મનેત્રો બૃહત્કેશોઽરુણવર્ણોઽસિતામ્બરઃ ।
કિરીટી કુંડલી હારી પદ્મમાલી લયાર્કરુક્

ખડ્ગી નિષંગી કવચી મુદ્‌ગરાઢ્યો ધનુર્ધરઃ ।
મદોત્કટો યયૌ જેતું દેવાન્કંસોઽમરાવતીમ્

ચાણૂરમુષ્ટિકારિષ્ટશલતોશલકેશિભિઃ ।
પ્રલંબેન બકેનાપિ દ્વિવિદેન સમાવૃતઃ

તૃણાવર્ત્તાઘકૂટૈશ્ચ ભૌમબાણાખ્યશંબરૈઃ ।
વ્યોમધેનુકવત્સૈશ્ચ રુરુધે સોઽમરાવતીમ્

કંસાદીનાગતાન્દૃષ્ટ્વા શક્રો દેવાધિપઃ સ્વરાટ્ ।
સર્વૈર્દેવણૈઃ સાર્દ્ધં યોદ્ધું કૃદ્ધો વિનિર્યયૌ

તયોર્યુદ્ધમભૂદ્‌ઘોરં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ ।
દિવ્યૈશ્ચ શસ્ત્રસંઘાતૈર્બાણૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સ્ફુરત્પ્રભૈઃ

શસ્ત્રાન્ધકારે સંજાતે રથારૂઢો મહેશ્વરઃ ।
ચિક્ષેપ વજ્રં કંસાય શતધારં તડિદ્‌દ્યુતિ

મુદ્‌ગરેણાપિ તદ્‌વજ્રં તતાડાશુ મહાસુરઃ ।
પપાત કુલિશં યુદ્ધે છિન્નધારં બભૂવ હ

ત્યક્ત્વા વજ્રં તદા વજ્રી ખડ્‌ગં જગ્રાહ રોષતઃ ।
કંસં મૂર્ધ્નિ તતાડાશુ નાદં કૃત્વાઽથ ભૈરવમ્

સ ક્ષતો નાભવત્કંસો માલાહત ઇવ દ્વિપઃ ।
ગૃહીત્વા સ ગદાં ગુર્વીમષ્ટધાતુમયીં દૃઢામ્

લક્ષભારસમાં કંસશ્ચિક્ષેપેન્દ્રાય દૈત્યરાટ્ ।
તાં સમાપતતીં વીક્ષ્ય જગ્રાહાશુ પુરંદરઃ

તતશ્ચિક્ષેપ દૈત્યાય વીરો નમુચિસૂદનઃ ।
ચચાર યુદ્ધે વિદલન્નરીન્માતલિસારથિઃ

કંસો ગૃહીત્વા પરિઘં તતાડાંસેઽસુરદ્વિષઃ ।
તત્પ્રહારેણ દેવેન્દ્રઃ ક્ષણં મૂર્ચ્છામવાપ સઃ

કંસં મરુદ્‌ગણાઃ સર્વે ગૃધ્રપક્ષૈઃ સ્ફુરત્પ્રભૈઃ ।
બાણૌઘૈશ્છાદયામાસુર્વર્ષાસૂર્યમિવાંબુદઃ

દોઃસહસ્રયુતો વીરશ્ચાપં ટંકારયન્મુહુઃ ।
તદા તાન્કાલયામાસ બાણૈર્બાણાસુરો બલી

બાણં ચ વસવો રુદ્રા આદિત્યા ઋભવઃ સુરાઃ ।
જઘ્નુર્નાનાવિધૈઃ શસ્ત્રૈઃ સર્વતોઽદ્રિં સમાગતાઃ

તતો ભૌમાસુરઃ પ્રાપ્તઃ પ્રલંબાદ્યસુરૈર્નદન્ ।
તેન નાદેન દેવાસ્તે નિપેતુર્મૂર્છિતા રણે

ઉત્થાયાશુ તદા શક્રો જગામારુહ્ય તત્ત્વદૃક્ ।
નોદયામાસ કંસાય મત્તમૈરાવતં ગજમ્

અંકુશાસ્ફાલનાત્ ક્રુદ્ધં પાતયન્તં પદૈર્દ્વિષઃ ।
શુણ્ડાદણ્ડસ્ય ફૂત્કારૈર્મર્દયન્તમિતસ્તતઃ

સ્રવન્મદં ચતુર્દન્તં હિમાદ્રિમિવ દુર્ગમમ્ ।
નદન્તં શૃઙ્ખલાં શુણ્ડાં ચાલયન્તં મુહુર્મુહુઃ

ઘટાઢ્યં કિંકિણીજાલરત્‍નકંબલમણ્ડિતમ્ ।
ગોમૂત્રચયસિન્દૂરકસ્તૂરીપત્રભૃન્મુખમ્

દૃઢેન મુષ્ટિના કંસસ્તં તતાડ મહાગજમ્ ।
દ્વિતીયમુષ્ટિના શક્રં સ જઘાન રણાઙ્ગણે

તસ્ય મુષ્ટિપ્રહારેણ દૂરે શક્રઃ પપાત હ ।
જાનુભ્યાં ધરણીં સ્પૃષ્ટ્વા ગજોઽપિ વિહ્વલોઽભવત્

પુનરુત્થાય નાગેન્દ્રો દન્તૈશ્ચાહત્ય દૈત્યપમ્ ।
શુણ્ડાદણ્ડેન ચોદ્‌ધૃત્ય ચિક્ષેપ લક્ષયોજનમ્

પતિતોઽપિ સ વજ્રાંગઃ કિંચિદ્‌વ્યાકુલમાનસઃ ।
સ્ફુરદોષ્ઠોઽતિરુષ્ટાઙ્ગો યુદ્ધભૂમિં સમાયયૌ

કંસો ગૃહીત્વા નાગેન્દ્રં સંનિપાત્ય રણાંગણે ।
નિષ્પીડ્ય શૂણ્ડાં તસ્યાપિ દન્તાંશ્ચૂર્ણીચકાર હ

અથ ચૈરાવતો નાગો દુદ્રાવાશુ રણાઙ્ગણાત્ ।
નિપાતયન્મહાવીરાન્ દેવધાનીં પુરીં ગતઃ

ગૃહીત્વા વૈષ્ણવં ચાપં સજ્જં કૃત્વાથ દૈત્યરાટ્ ।
દેવાન્વિદ્રાયામાસ બાણૌઘૈશ્ચ ધનુઃસ્વનૈઃ

તતઃ સુરાસ્તેન નિહન્યમાના
વિદુદ્રુવુર્લીનધિયો દિશાન્તે ।
કેચિદ્‌રણે મુક્તશિખા બભૂવુ-
ર્ભીતાઃ સ્મ ઇત્થં યુધિ વાદિનસ્તે

કેચિત્તથા પ્રાંજલયોઽતિદીનવ-
ત્સંન્યસ્તશસ્ત્રા યુધિ મુક્તકચ્છાઃ ।
સ્થાતું રણે કંસનૃદેવસંમુખે
ગતેપ્સિતાઃ કેચિદતીવ વિહ્વલાઃ

ઇત્થં સ દેવાન્પ્રગતાન્નિરીક્ષ્ય તાન્
નીત્વા ચ સિંહાસનમાતપત્રવત્ ।
સર્વૈસ્તદા દૈત્યગણૈર્જનાધિપઃ
સ્વરાજધાનીં મથુરાં સમાયયૌ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં ગોલોકખણ્ડે નારદબહુલાશ્વસંવાદે
કંસદિગ્વિજયવર્ણનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ