ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 1.6

કંસ-જન્માદિવર્ણનં તથા દિગ્વિજવર્ણનમ્
શ્રીબહુલાશ્વ ઉવાચ -
કંસઃ કોઽયં દૈત્યો મહાબલપરાક્રમઃ ।
તસ્ય જન્માનિ કર્માણિ બ્રૂહિ દેવર્ષિસત્તમ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
સમુદ્રમથને પૂર્વં કાલનેમિર્મહાસુરઃ ।
યુયુધે વિષ્ણુના સાર્દ્ધં યુદ્ધે તેન હતો બલાત્

શુક્રેણ જીવિતસ્તત્ર સંજીવિન્યા ચ વિદ્યયા ।
પુનર્વિષ્ણું યોદ્ધુકામ ઉદ્યોગં મનસાકરોત્

તપસ્તેપે તદા દૈત્યો મન્દરાચલસન્નિધૌ ।
નિત્યં દૂર્વારસં પીત્વા ભજન્દેવં પિતામહમ્

દિવ્યેષુ શતવર્ષેષુ વ્યતીતેષુ પિતામહઃ ।
અસ્થિશેષં સવલ્મીકં વરં બ્રૂહીત્યુવાચ તમ્

બ્રહ્માણ્ડે યે સ્થિતા દેવા વિષ્ણુમૂલા મહાબલાઃ ।
તેષાં હસ્તૈર્ન મે મૃત્યુઃ પૂર્ણાનામપિ મા ભવેત્

બ્રહ્મોવાચ -
દુર્લભોઽયં વરો દૈત્ય યસ્ત્વયા પ્રાર્થિતઃ પરઃ ।
કાલાન્તરે તે પ્રાપ્તઃ સ્યાન્મદ્વાક્યં ન મૃષા ભવેત્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
કૌમારેઽપિ મહામલ્લૈઃ સતતં સ યુયોધ હ ।
ઉગ્રસેનસ્ય પત્‍ન્યાં કૌ જન્મ લેભેઽસુરઃ પુનઃ

જરાસંધો મગધેંદ્રો દિગ્જયાય વિનિર્ગતઃ ।
યમુનાનિકટે તસ્ય શિબિરોઽભૂદિતસ્તતઃ

દ્વિપઃ કુવલયાપીડઃ સહ્સ્રદ્વિપસત્ત્વભૂત્ ।
બભઞ્જ શ્રૃઙ્ખલાસઙ્ઘં દુદ્રાવ શિબિરાન્મદી

નિપાતયન્સ શિબિરાન્ગૃહાંશ્ચ ભૂભૃતસ્તટાન્ ।
રંગભૂમ્યામાજગામ યત્ર કંસોઽપ્યયુધ્યત

પલાયિતેષુ મલ્લેષુ કંસસ્તં તુ સમાગતમ્ ।
શુણ્ડાશુણ્ડે સઙ્ગૃહીત્વા પાતયામાસ ભૂતલે

પુનર્ગૃહીત્વા હસ્તાભ્યાં ભ્રામયિત્વોગ્રસેનજઃ ।
જરાસન્ધસ્ય સેનાયાં ચિક્ષેપ શતયોજનમ્

તદદ્‌ભુતં બલં દૃષ્ટ્વા પ્રસન્નો મગધેશ્વરઃ ।
અસ્તિપ્રાપ્તી દદૌ કન્યે તસ્મૈ કંસાય શંસિતે

અશ્વાર્બુદં હસ્તિલક્ષં રથાનાં ચ ત્રિલક્ષકમ્ ।
અયુતં ચૈવ દાસીનાં પારિબર્હં જરાસુતઃ

દ્વંદ્વયોધી તતઃ કંસો ભુજવીર્યમદોદ્ધતઃ ।
માહિષ્મતીં યયૌ વીરોઽથૈકાકી ચણ્ડવિક્રમઃ

ચાણૂરો મુષ્ટિકઃ કૂટઃ શલસ્તોશલકસ્તથા ।
માહિષ્મતીપતેઃ પુત્રા મલ્લા યુદ્ધજયૈષિણઃ

કંસસ્તાનાહ સામ્નાપિ દીયધ્વં રંગમેવ હે ।
અહં દાસો ભવેયં વો ભવંતો જયિનો યદિ

અહં જયી ચેદ્‌ભવતો દાસાન્સર્વાન્કરોમ્યહમ્ ।
સર્વેષાં પશ્યતાં તેષાં નાગરાણાં મહાત્મનામ્

ઇતિ પ્રતિજ્ઞાં કૃત્વાથ યુયુધે તૈર્જયૈષિભિઃ ।
યદાગતં સ ચાણૂરં ગૃહીત્વા યાદવેશ્વરઃ

ભૂપૃષ્ઠે પોથયામાસ શબ્દમુચ્ચૈઃ સમુચ્ચરન્ ।
તદાઽઽયાન્તં મુષ્ટિકાખ્યં મુષ્ટિભિર્યુધિ નિર્ગતમ્

એકેન મુષ્ટિના તં વૈ પાતયામાસ ભૂતલે ।
કૂટં સમાગતં કંસો ગૃહીત્વા પાદયોશ્ચ તમ્

ભુજમાસ્ફોટ્ય ધાવન્તં શલં નીત્વા ભુજેન સઃ ।
પાતયિત્વા પુનર્નીત્વા ભૂમિં તં વિચકર્ષ હ

અથ તોશલકં કંસો ગૃહીત્વા ભુજયોર્બલાત્ ।
નિપાત્ય ભૂમાવુત્થાપ્ય ચિક્ષેપ દશયોજનમ્

દાસભાવે ચ તાન્કૃત્વા તૈઃ સાર્દ્ધં યાદવેશ્વરઃ ।
મદ્વાક્યેન યયાવાશુ પ્રવર્ષણગિરિં વરમ્

તસ્મૈ નિવેદ્યાભિપ્રાયં યુયુધે વાનરેણ સઃ ।
દ્વિવિદેનાપિ વિંશત્યા દિનૈઃ કંસો હ્યવિશ્રમમ્

દ્વિવિદો ગિરિમુત્પાટ્ય ચિક્ષેપ તસ્ય મૂર્દ્ધનિ ।
કંસો ગિરિં ગૃહીત્વા ચ તસ્યોપરિ સમાક્ષિપત્

દ્વિવિદો મુષ્ટિના કંસં ઘાતયિત્વા નભો ગતઃ ।
ધાવન્કંસશ્ચ તં નીત્વા પાતયામાસ ભૂતલે

મૂર્છિતસ્તત્પ્રહારેણ પરં કલ્મષમાયયૌ ।
ક્ષીણસત્ત્વશ્ચૂર્ણિતોઽસ્થિદાસભાવં ગતસ્તદા

તેનૈવાથ ગતઃ કંસઃ ઋષ્યમૂકવનં તતઃ ।
તત્ર કેશી મહાદૈત્યો હયરૂપો ઘનસ્વનઃ

મુષ્ટિભિસ્તાડયિત્વા તં વશીકૃત્યારુરોહ તમ્ ।
ઇત્થં કંસો મહાવીર્યો મહેંદ્રાખ્યં ગિરિં યયૌ

શતવારં ચોજ્જહાર ગિરિમુત્પાટ્ય દૈત્યરાટ્ ।
પુનસ્તત્ર સ્થિતં રામં ક્રોધસંરક્તલોચનમ્

પ્રલયાર્કપ્રભં દૃષ્ટ્વા નનામ શિરસા મુનિમ્ ।
પુનઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તદંઘ્ર્યોર્નિપપાત હ

તતઃ શાન્તો ભાર્ગવોઽપિ કંસં પ્રાહ મહોગ્રદૃક્ ।
હે કીટમર્કટીડિંભ તુચ્છોઽસિ મશકો યથા

અદ્યૈવ ત્વાં હન્મિ દુષ્ટ ક્ષત્રિયં વીર્યમાનિનમ્ ।
મત્સમીપે ધનુરિદં લક્ષભારસમં મહત્

ઇદં ચ વિષ્ણુના દત્તં શંભવે ત્રૈપુરે યુધિ ।
શંભોઃ કરાદિહ પ્રાપ્તં ક્ષત્રિયાણાં વધાય ચ

યદિ ચેદં તનોષિ ત્વં તદા ચ કુશલં ભવેત્ ।
ચેદસ્ય કર્ષણં ન સ્યાદ્‌ઘાતયિષ્યામિ તે બલમ્

શ્રુત્વા વચસ્તદા દૈત્યઃ કોદણ્ડં સપ્તતાલકમ્ ।
ગૃહીત્વા પશ્યતસ્તસ્ય સજ્જં કૃત્વાથ લીલયા

આકૃષ્ય કર્ણપર્યંતં શતવારં તતાન હ ।
પ્રત્યઞ્ચાસ્ફોટનેનૈવ ટઙ્કારોઽભૂત્તડિત્સ્વનઃ

નનાદ તેન બ્રહ્માણ્ડં સપ્ત લોકૈર્બિલૈઃ સહ ।
વિચેલુર્દિગ્ગજાસ્તારા હ્યપતન્ ભૂમિમંડલે

ધનુઃ સંસ્થાપ્ય તત્કંસો નત્વા નત્વાહ ભાર્ગવમ્ ।
હે દેવ ક્ષત્રિયો નાસ્મિ દૈત્યોઽહં તે ચ કિંકરઃ

તવ દાસસ્ય દાસોઽહં પાહિ માં પુરુષોત્તમ ।
શ્રુત્વા પ્રસન્નઃ શ્રીરામસ્તસ્મૈ પ્રાદાદ્ધનુશ્ચ તત્

શ્રીજામદગ્ન્ય ઉવાચ -
યત્કોદણ્ડં વૈષ્ણવં તદ્‌યેન ભંગીભવિષ્યતિ ।
પરિપૂર્ણતમો નાત્ર સોઽપિ ત્વાં ઘાતયિષ્યતિ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
અથ નત્વા મુનિં કંસો વિચરન્સ મદોન્મદઃ ।
ન કેઽપિ યુયુધુસ્તેન રાજાનશ્ચ બલિં દદુઃ

સમુદ્રસ્ય તટે કંસો દૈત્યં નામ્ના હ્યઘાસુરમ્ ।
સર્પાકારં ચ ફીત્કારૈર્લેલિહાનં દદર્શ હ

આગચ્છન્તં દશન્તં ચ ગૃહીત્વા તં નિપાત્ય સઃ ।
ચકાર સ્વગલે હારં નિર્ભયો દૈત્યરાડ્ બલી

પ્રાચ્યાં તુ બંગદેશેષુ દૈત્યોઽરિષ્ટો મહાવૃષઃ ।
તેન સાર્દ્ધં સ યુયુધે ગજેનાપિ ગજો યથા

શૃઙ્ગાભ્યાં પર્વતાનુચ્ચાંશ્ચિક્ષેપ કંસમૂર્દ્ધનિ ।
કંસો ગિરિં સંગૃહીત્વા ચાક્ષિપત્તસ્ય મસ્તકે

જઘાન મુષ્ટિનારિષ્ટં કંસો વૈ દૈત્યપુંગવઃ ।
મૂર્ચ્છિતં તં વિનિર્જિત્ય તેનોદીચીં દિશં ગતઃ

પ્રાગ્જ્યોતિષેશ્વરં ભૌમં નરકાખ્યં મહાબલમ્ ।
ઉવાચ કંસો યુદ્ધાર્થી યુદ્ધં મે દેહિ દૈત્યરાટ્

અહં દાસો ભવેયં વો ભવન્તો જયિનો યદિ ।
અહં જયો ચેદ્‌ભવતો દાસાન્સર્વાન્કરોમ્યહમ્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
પૂર્વં પ્રલંબો યુયુધે કંસેનાપિ મહાબલઃ ।
મૃગેન્દ્રેણ મૃગેન્દ્રોઽદ્રાવુદ્‌ભટેન યથોદ્‌ભટઃ

મલ્લયુદ્ધે ગૃહીત્વા તં કંસો ભૂમૌ નિપાત્ય ચ ।
પુનર્ગૃહીત્વા ચિક્ષેપ પ્રાગ્જ્યોતિષપુરં પ્રતિ

આગતો ધેનુકો નામ્ના કંસં જગ્રાહ રોષતઃ ।
નોદયામાસ દૂરેણ બલં કૃત્વાઽથ દારુણમ્

કંસસ્તં નોદયામાસ ધેનુકં શતયોજનમ્ ।
નિપાત્ય ચૂર્ણયામાસ તદઙ્ગં મુષ્ટિભિર્દૃઢૈઃ

તૃણાવર્તો ભૌમવાક્યાત્કંસં નીત્વા નભો ગતઃ ।
તત્રૈવ યુયુધે દૈત્ય ઊર્ધ્વં વૈ લક્ષયોજનમ્

કંસોઽનન્તબલં કૃત્વા દૈત્યં નીત્વા તદામ્બરાત્ ।
ભૂમૌ સ પાતયામાસ બમન્તં રુધિરં મુખાત્

તુણ્ડેનાથ ગ્રસન્તં ચ બકં દૈત્યં મહાબલમ્ ।
કંસો નિપાતયામાસ મુષ્ટિના વજ્રઘાતિના

ઉત્થાય દૈત્યો બલવાન્ સિતપક્ષો ઘનસ્વનઃ ।
ક્રોધયુક્તઃ સમુત્પત્ય તીક્ષ્ણતુણ્ડોઽગ્રસચ્ચ તમ્

નિગીર્ણોઽપિ સ વજ્રાઙ્‌ગો તદ્‌ગલે રોધકૃચ્ચ યઃ ।
સદ્યશ્ચચ્છર્દ તં કંસં ક્ષતકણ્ઠો મહાબકઃ

કંસો બકં સંગૃહીત્વા પાતયિત્વા મહીતલે ।
કરાભ્યાં ભ્રામયિત્વા ચ યુદ્ધે તં વિચકર્ષ હ

તત્સ્વસારં પૂતનાખ્યાં યોદ્ધુકમામવસ્થિતામ્ ।
તામાહ કંસઃ પ્રહસન્વાક્યં મે શૃણુ પૂતને

સ્ત્રિયા સાર્ધમહં યુદ્ધં ન કરોમિ કદાચન ।
બકાસુરઃ સ્યાન્મે ભ્રાતા ત્વં ચ મે ભગિની ભવ

તતોઽનન્તબલં કંસં વીક્ષ્ય ભૌમોઽપિ ધર્ષિતઃ ।
ચકાર સૌહૃદં કંસે સાહાય્યાર્થં સુરાન્પ્રતિ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં ગોલોકખણ્ડે નારદબહુલાશ્વસંવાદે
કંસબલવર્ણનં નામ ષષ્ટોઽધ્યાયઃ