ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 1.4

નન્દ, ગોપી પરિચય
નન્દોપનન્દભવને શ્રીદામા સુબલઃ સખા ।
સ્તોકકૃષ્ણોઽર્જુનોંઽશશ્ચ નવનન્દગૃહે વિધે

વિશાલાર્ષભતેજસ્વી દેવપ્રસ્થવરૂથપાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ સખાયો મે વ્રજે ષડ્ વૃષભાનુષુ

શ્રીબ્રહ્મોવાચ -
કસ્ય વૈ નન્દપદવી કસ્ય વૈ વૃષભાનુતા ।
વદ દેવપતે સાક્ષાદુપનન્દસ્ય લક્ષણમ્

શ્રીભગવાનુવાચ -
ગાઃ પાલયન્તિ ઘોષેષુ સદા ગોવૃત્તયોઽનિશમ્ ।
તે ગોપાલા મયા પ્રોક્તાસ્તેષાં ત્વં લક્ષણં શ્રૃણુ

નન્દઃ પ્રોક્તઃ સ ગોપાલૈર્નવલક્ષગવાં પતિઃ ।
ઉપનન્દશ્ચ કથિતઃ પંચલક્ષગવાં પતિઃ

વૃષભાનુઃ સ ઉક્તો યો દશલક્ષગવાં પતિઃ ।
ગવાં કોટિર્ગૃહે યસ્ય નન્દરાજઃ સ એવ હિ

કોટ્યર્ધં ચ ગવાં યસ્ય વૃષભાનુવરસ્તુ સઃ ।
એતાદૃશૌ વ્રજે દ્વૌ તુ સુચન્દ્રો દ્રોણ એવ હિ

સર્વલક્ષણલક્ષ્યાઢ્યૌ ગોપરાજૌ ભવિષ્યતઃ ।
શતચન્દ્રાનનાનાં ચ સુન્દરીણાં સુવાસસામ્ ।
ગોપીનાં મદ્વ્રજે રમ્યે શતયૂથો ભવિષ્યતિ

શ્રીબ્રહ્મોવાચ -
હે દીનબંધો હે દેવ જગત્કારણકારણ ।
યૂથસ્ય લક્ષણં સર્વં તન્મે બ્રૂહિ પરેશ્વર

શ્રીભગવાનુવાચ -
અર્બુદં દશકોટીનાં મુનિભિઃ કથિતં વિધે ।
દશાર્બુદં યત્ર ભવેત્સોઽપિ યૂથઃ પ્રકથ્યતે

ગોલોકવાસિન્યઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિદ્વૈ દ્વારપાલિકાઃ ।
શૃઙ્ગારપ્રકરાઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિચ્છસ્યોપકારકાઃ

પાર્ષદાખ્યાસ્તથા કાશ્ચિચ્છ્રીવૃન્દાવનપાલિકાઃ ।
ગોવર્ધનનિવાસિન્યઃ કાશ્ચિત્કુઞ્જવિધાયિકાઃ

મે નિકુઞ્જનિવાસિન્યો ભવિષ્યન્તિ વ્રજે મમ ।
એવં ચ યમુનાયૂથો જાહ્નવીયૂથ એવ ચ

રમાયા મધુમાધવ્યા વિરજાયાસ્તથૈવ ચ ।
લલિતાયા વિશાખાયા માયાયૂથો ભવિષ્યતિ

એવં હૃષ્ટસખીનાં ચ સખીનાં કિલ ષોડશ ।
દ્વાત્રિંશચ્ચ સખીનાં ચ યૂથા ભાવ્યા વ્રજે વિધે

શ્રુતરૂપા ઋષિરૂપા મૈથિલાઃ કોશલાસ્તથા ।
અયોધ્યાપુરવાસિન્યો યત્ર સીતાપુલિન્દકાઃ

યાસાં મયા વરો દત્તો પૂર્વે પૂર્વે યુગે યુગે ।
તાસાં યૂથા ભવિષ્યન્તિ ગોપીનાં મદ્‍વ્રજે શુભે

શ્રીબ્રહ્મોવાચ -
એતાઃ કથં વ્રજે ભાવ્યાઃ કેન પુણ્યેન કૈર્વરૈઃ ।
દુર્લભં હિ પદં તાસાં યોગિભિઃ પુરુષોત્તમ

શ્રીભગવાનુવાચ -
શ્વેતદ્વીપે ચ ભૂમાનં શ્રુતયસ્તુષ્ટુવુઃ પરમ્ ।
ઉશતીભિર્ગિરાભિશ્ચ પ્રસન્નોઽભૂત્સહસ્રપાત્

શ્રીહરિરુવાચ -
વરં વૃણીત યૂયં વૈ યન્મનોવાઞ્છિતં મહત્ ।
યેષાં પ્રસન્નોઽહં સાક્ષાત્તેષાં કિં દુર્લભં હિ તત્

શ્રુતય ઊચુઃ -
વાઙ્મનોગોચરાતીતં તતો ન જ્ઞાયતે તુ તત્ ।
આનન્દમાત્રમિતિ યદ્‌વદંતીહ પુરાવિદઃ

તદ્‌રૂપં દર્શયાસ્માકં યદિ દેયો વરો હિ નઃ ।
શ્રુત્વૈતદ્દર્શયામાસ સ્વં લોકં પ્રકૃતેઃ પરમ્

કેવલાનુભવાનન્દમાત્રમક્ષરમવ્યયમ્ ।
યત્ર વૃંદાવનં નામ વનં કામદુઘૈર્દ્રુમૈઃ

મનોરમનિકુઞ્જાઢ્યં સર્વર્તુસુખસંયુતમ્ ।
યત્ર ગોવર્ધનો નામ સુનિર્ઝરદરીયુતઃ

રત્‍નધાતુમયઃ શ્રીમાન્ સુપક્ષિગણસંવૃતઃ ।
યત્ર નિર્મલપાનીયા કાલિન્દી સરિતાં વરા ।
રત્‍નબદ્ધોભયતટી હંસપદ્માદિસંકુલા

નાનારાસરસોન્મત્તં યત્ર ગોપીકદંબકમ્ ।
તત્કદંબકમધ્યસ્થઃ કિશોરાકૃતિરચ્યુતઃ

દર્શયિત્વા ચ તાઃ પ્રાહ બ્રૂત કિં કરવાણિ વઃ ।
દૃષ્ટો મદીયો લોકોઽયં યતો નાસ્તિ પરં વરમ્

શ્રીશ્રુતય ઊચુઃ -
કન્દર્પકોટિલાવણ્યે ત્વયિ દૃષ્ટે મનાંસિ નઃ ।
કામિનીભાવમાસાદ્ય સ્મરક્ષિપ્તાન્યસંશયમ્

યયા ત્વલ્લોકવાસિન્યઃ કામતત્ત્વેન ગોપિકાઃ ।
ભજન્તિ રમણં મત્ત્વા ચિકીર્ષાજનિનસ્તથા

શ્રીહરિરુવાચ -
દુર્લભો દુર્ઘટશ્ચૈવ યુષ્માકં તુ મનોરથઃ ।
મયાનુમોદિતઃ સમ્યક્ સત્યો ભવિતુમર્હતિ

આગામિનિ વિરિંચૌ તુ જાતે સૃષ્ટ્યર્થમુદ્યતે ।
કલ્પે સારસ્વતેઽતીતે વ્રજે ગોપ્યો ભવિષ્યથ

પૃથિવ્યાં ભારતે ક્ષેત્રે માથુરે મમ મણ્ડલે ।
વૃન્દાવને ભવિષ્યામિ પ્રેયાન્વો રાસમણ્ડલે

જારધર્મેણ સુસ્નેહં સુદૃઢં સર્વતોઽધિકમ્ ।
મયિ સંપ્રાપ્ય સર્વા હિ કૃતકૃત્યા ભવિષ્યથ

શ્રીભગવાનુવાચ -
તાશ્ચ ગોપ્યો ભવિષ્યન્તિ પૂર્વકલ્પવરાન્મમ ।
અન્યાસાં ચૈવ ગોપીનાં લક્ષણં શૃણુ તદ્વિધે

સુરાણાં રક્ષણાર્થાય રાક્ષસાનાં વધાય ચ ।
ત્રેતાયાં રામચંદ્રોઽભૂદ્‌વીરો દશરથાત્મજઃ

સીતાસ્વયંવરં ગત્વા ધનુર્ભઙ્ગં ચકાર સઃ ।
ઉવાહ જાનકીં સીતાં રામો રાજીવલોચનઃ

તં દૃષ્ટ્વા મૈથિલાઃ સર્વાઃ પુરન્ધ્ર્યો મુમુહુર્વિધે ।
રહસ્યૂચુર્મહાત્માનં ભર્તા નો ભવ હે પ્રભો

તામાહ રાઘવેન્દ્રસ્તુ મા શોકં કુરુત સ્ત્રિયઃ ।
દ્વાપરાન્તે કરિષ્યામિ ભવતીનાં મનોરથમ્

તીર્થં દાનં તપઃ શૌચં સમાચરત તત્ત્વતઃ ।
શ્રદ્ધયા પરયા ભક્ત્યા વ્રજે ગોપ્યો ભવિષ્યથ

ઇતિ તાભ્યો વરં દત્ત્વા શ્રીરામઃ કરુણાનિધિઃ ।
કોસલાન્ પ્રયયૌ ધન્વી તેજસા જિતભાર્ગવઃ

માર્ગે ચ કૌસલા નાર્યો રામં દૃષ્ટ્વાતિસુંદરમ્ ।
મનસા વવ્રિરે તં વૈ પતિં કન્દર્પમોહનમ્

મનસાપિ વરં રામો દદૌ તાભ્યો હ્યશેષવિત્ ।
મનોરથં કરિષ્યામિ વ્રજે ગોપ્યો ભવિષ્યથ

આગતં સીતયા સાર્ધં સૈનિકૈઃ સહિતં રઘુમ્ ।
અયોધ્યાપુરવાસિન્યઃ શ્રુત્વા દ્રષ્ટું સમાયયુઃ

વીક્ષ્ય તં મોહમાપન્ના મૂર્છિતાઃ પ્રેમવિહ્વલાઃ ।
તેપુસ્તપસ્તાઃ સરયૂતીરે રામધૃતવ્રતાઃ

આકાશવાગભૂત્તાસાં દ્વાપરાન્તે મનોરથઃ ।
ભવિષ્યતિ ન સંદેહઃ કાલિંદીતીરજે વને

પિતુર્વાક્યાદ્‌યદા રામો દંડકાખ્યં વનં ગતઃ ।
ચચાર સીતયા સાર્ધં લક્ષ્મણેન ધનુષ્મતા

ગોપાલકોપાસકાઃ સર્વે દંડકારણ્યવાસિનઃ ।
ધ્યાયન્તઃ સતતં માં વૈ રાસાર્થં ધ્યાનતત્પરાઃ

યેષામાશ્રમમાસાદ્ય ધનુર્બાણધરો યુવા ।
તેષાં ધ્યાને ગતો રામો જટામુકુટમંડિતઃ

અન્યાકૃતિં તે તં વીક્ષ્ય પરં વિસ્મિતમાનસાઃ ।
ધ્યાનાદુત્થાય દદૃશુઃ કોટિકન્દર્પસન્નિભમ્

ઊચુસ્તેઽયં તુ ગોપાલો વંશીવેત્રે વિના પ્રભુઃ ।
ઇત્થં વિચાર્ય મનસા નેમુશ્ચક્રુઃ સ્તુતિં પરામ્

વરં વૃણીત મુનયઃ શ્રીરામસ્તાનુવાચ હ ।
યથા સીતા તથા સર્વે ભૂયાઃસ્મ ઇતિ વાદિનઃ

શ્રીરામ ઉવાચ -
યથા હિ લક્ષ્મણો ભ્રાતા તથા પ્રાર્થ્યો વરો યદિ ।
અદ્યૈવ સફલો ભાવ્યો ભવદ્ભિર્મત્પ્રસંગતઃ

સીતોપમેયવાક્યેન દુર્ઘટો દુર્લભો વરઃ ।
એકપત્‍નીવ્રતોઽહં વૈ મર્યાદાપુરુષોત્તમઃ

તસ્માત્તુ મદ્વરેણાપિ દ્વાપરાન્તે ભવિષ્યથ ।
મનોરથં કરિષ્યામિ ભવતાં વાઞ્છિતં પરમ્

ઇતિ દત્ત્વા વરં રામસ્તતઃ પંચવટીં ગતઃ ।
પર્ણશાલા સમાસાદ્ય વનવાસં ચકાર હ

તદ્દર્શનસ્મરરુજઃ પુલિન્દ્યઃ પ્રેમવિહ્વલાઃ ।
શ્રીમત્પાદરજો ધૃત્વા પ્રાણાંસ્ત્યક્તું સમુદ્યુતાઃ

બ્રહ્મચારીવપુર્ભૂત્વા રામસ્તત્ર સમાગતઃ ।
ઉવાચ પ્રાણસંત્યાગં મા કુરુત સ્ત્રિયો વૃથા

વૃન્દાવને દ્વાપરાન્તે ભવિતા વો મનોરથઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા બ્રહ્મચારી તુ તત્રૈવાન્તરધીયત

અથ રામો વાનરેન્દ્રૈ રાવણાદીન્નિશાચરાન્ ।
જિત્વા લઙ્કામેત્ય સીતા પુષ્પકેણ પુરીં યયૌ

સીતાં તત્ત્યાજ રાજેન્દ્રો વને લોકાપવાદતઃ ।
અહો સતામપિ ભુવિ ભવનં ભૂરિ દુઃખદમ્

યદા યદાકરોદ્યજ્ઞં રામો રાજીવલોચનઃ ।
તદા તદા સ્વર્ણમયીં સીતાં કૃત્વા વિધાનતઃ

યજ્ઞસીતાસમૂહોઽભૂન્મન્દિરે રાઘવસ્ય ચ ।
તાશ્ચૈતન્યઘના ભૂત્વા રન્તું રામં સમાગતાઃ

તા આહ રાઘવેશેન્દ્રો નાહં ગૃહ્ણામિ હે પ્રિયાઃ ।
તદોચુસ્તાઃ પ્રેમપરા રામં દશરથાત્મજમ્

કથં ચાસ્માન્ન ગૃહ્ણાસિ ભજન્તીર્મૈથિલીઃ સતીઃ ।
અર્ધાઙ્ગીર્યજ્ઞકાલેષુ સતતં કાર્યસાધનીઃ

ધર્મિષ્ઠસ્ત્વં શ્રુતિધરોઽધર્મવદ્‌ભાષસે કથમ્ ।
કરં ગૃહીત્વા ત્યજસિ તતઃ પાપમવાપ્યસિ

શ્રીરામ ઉવાચ -
સમીચીનં વચસ્સત્યો યુષ્માભિર્ગદિતં ચ મે ।
એકપત્‍નીવ્રતોઽહં હિ રાજર્ષિઃ સીતયૈકયા

તસ્માદ્‌યૂયં દ્વાપરાન્તે પુણ્યે વૃન્દાવને વને ।
ભવિષ્યથ કરિષ્યામિ યુષ્માકં તુ મનોરથમ્

શ્રીભગવાન્ ઉવાચ -
તા વ્રજેઽપિ ભવિષ્યન્તિ યજ્ઞસીતાશ્ચ ગોપિકાઃ ।
અન્યાસાં ચૈવ ગોપીનાં લક્ષણં શૃણુ તદ્વિધે

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં ગોલોકખણ્ડે નારદબહુલાશ્વસંવાદે
ભગવદ્બ્રહ્મ સંવાદે ઉદ્યોગપ્રશ્નવર્ણનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ