ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 1.19

યમલાર્જુનભંગ
શ્રીનારદ ઉવાચ -
એકદા ગોકુલે ગોપ્યો મમંથુર્દધિ સર્વતઃ ।
ગૃહે ગૃહે પ્રગાયન્ત્યો ગોપાલચરિતં પરમ્

યશોદાપિ સમુત્થાય પ્રાતઃ શ્રીનંદમંદિરે ।
ભાંડે રાયં વિનિક્ષિપ્ય મમંથ દધિ સુંદરી

મંજીરરાવં સંકુર્વન્બાલઃ શ્રીનંદનંદનઃ ।
નનર્ત્ત નવનીતાર્થં રાયઃશબ્દકુતૂહલાત્

બાલકેલિર્બભૌ નૃત્યન્માતુઃ પાર્શ્વમનુભ્રમન્ ।
સુનાદિકિંકિણીસંઘ ઝંકારં કારયન્મુહુઃ

હૈયંગવીનં સતતં નવીનં
યાચન્સ માતુર્મધુરં બ્રુવન્સઃ ।
આદાય હસ્તેઽશ્મસુતં રુષા સુધી-
ર્બિભેદ કૃષ્ણો દધિમંથપાત્રમ્

પલાયમાનં સ્વસુતં યશોદા
પ્રભાવતી પ્રાપ ન હસ્તમાત્રાત્ ।
યોગીશ્વરાણામપિ યો દુરાપઃ
કથં સ માતુર્ગ્રહણે પ્રયાતિ

તથાપિ ભક્તેષુ ચ ભક્તવશ્યતા
પ્રદર્શિતા શ્રીહરિણા નૃપેશ્વર ।
બાલં ગૃહીત્વા સ્વસુતં યશોમતી
બબંધ રજ્જ્વાથ રુષા હ્યુલૂખલે

આદાય યદ્યદ્‌બહુદામ તત્ત-
ત્સ્વલ્પં પ્રભૂતં સ્વસુતે યશોદા ।
ગુણૈર્ન બદ્ધઃ પ્રકૃતેઃ પરો યઃ
કથં સ બદ્ધો ભવતીહ દામ્ના

યદા યશોદા ગતબન્ધનેચ્છા
ખિન્ના નિષણ્ણા નૃપ ખિન્નમાનસા ।
આસીત્તદાયં કૃપયા સ્વબંધે
સ્વચ્છંદયાનઃ સ્વવશોઽપિ કૃષ્ણઃ

એષ પ્રસાદો ન હિ વીરકર્મણાં
ન જ્ઞાનિનાં કર્મધિયાં કુતઃ પુનઃ ।
માતુર્યથાઽભૂન્નૃપ એષુ તસ્મા-
ન્મુક્તિં વ્યધાદ્‌ભક્તિમલં ન માધવઃ

તદૈવ ગોપ્યસ્તુ સમાગતાસ્ત્વરં
દૃષ્ટ્વાથ ભગ્નં દધિમંથભાજનમ્ ।
ઉ‌લૂખલે બદ્ધમતીવ દામભિ-
ર્ભીતં શિશું વીક્ષ્ય જગુર્ઘૃણાતુરાઃ

ગોપ્ય ઊચુઃ -
અસ્મદ્‌ગૃહેષુ પાત્રાણિ ભિનત્તિ સતતં શિશુઃ ।
તદપ્યેનં નો વદામઃ કારુણ્યાન્નંદગેહિનિ

ગતવ્યથે હ્યકરુણે યશોદે હે વ્રજેશ્વરિ ।
યષ્ટ્યા નિર્ભર્ત્સિતો બાલસ્ત્વયા બદ્ધો ઘટક્ષયાત્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇત્યુક્તાયાં યશોદાયાં વ્યગ્રાયાં ગૃહકર્મસુ ।
કર્ષન્નુલૂખલં કૃષ્ણો બાલૈઃ શ્રીયમુનાં યયૌ

તત્તટે ચ મહાવૃક્ષૌ પુરાણૌ યમલાર્જુનૌ ।
તયોર્મધ્યે ગતઃ કૃષ્ણો હસન્ દામોદરઃ પ્રભુઃ

ચકર્ષ સહસા કૃષ્ણસ્તિર્યગ્ગતમુલૂખલમ્ ।
કર્ષણેન સમૂલૌ દ્વૌ પેતતુર્ભૂમિમંડલે

પાતનેનાપિ શબ્દોઽભૂત્પ્રચંડો વજ્રપાતવત્ ।
વિનિર્ગતૌ ચ વૃક્ષાભ્યાં દેવૌ દ્વાવેધસોઽગ્નિવત્

દામોદરં પરિક્રમ્ય પાદૌ સ્પૃષ્ટૌ સ્વમૌલિના ।
કૃતાંજલી હરિં નત્વા તૌ તુ તત્સંમુખે સ્થિતૌ

દેવાવૂચતુઃ -
આવાં મુક્તૌ બ્રહ્મદણ્ડાત્સદ્યસ્તેઽચ્યુત દર્શનાત્ ।
માભૂત્તે નિજભક્તાનાં હેલનં હ્યાવયોર્હરે

કરુણાનિધયે તુભ્યં જગન્મંગલશીલિને ।
દામોદરાય કૃષ્ણાય ગોવિંદાય નમો નમઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇતિ નત્વા હરિં તૌ દ્વાવુદીચીં ચ દિશં ગતૌ ।
તદૈવ હ્યાગતાઃ સર્વે નંદાદ્યા ભયકાતરાઃ

કથં વૃક્ષૌ પ્રપતિતૌ વિના વાતં વ્રજાર્ભકાઃ ।
વદતાશુ તદા બાલા ઊચુઃ સર્વે વ્રજૌકસઃ

બાલા ઊચુઃ
અનેન પાતિતૌ વૃક્ષૌ તાભ્યાં દ્વૌ પુરુષૌ સ્થિતૌ ।
એનં નત્વા ગતાવદ્ય તાવુદીચ્યાં સ્ફુરત્પ્રભૌ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં ન તે શ્રદ્દધિરે તતઃ ।
મુમોચ નંદઃ સ્વં બાલં દામ્ના બદ્ધમુલૂખલે

સંલાલયન્સ્વાંકદેશે સમાઘ્રાય શિશું નૃપ ।
નિર્ભર્ત્સ્ય ભામિનીં નંદો વિપ્રેભ્યો ગોશતં દદૌ

શ્રીબહુલાશ્વ ઉવાચ -
કાવિમૌ પુરુષૌ દિવ્યૌ વદ દેવર્ષિસત્તમ ।
કેન દોષેણ વૃક્ષત્વં પ્રાપિતૌ યમલાર્જુનૌ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
નલકૂબરમણિગ્રીવૌ રાજરાજસુતૌ પરૌ ।
જગ્મતુર્નંદનવનં મંદાકિન્યાસ્તટે સ્થિતૌ

અપ્સરોભિર્ગીયમાનૌ ચેરતુર્ગતવાસસૌ ।
વારુણીમદિરામત્તૌ યુવાનૌ દ્રવ્યદર્પિતૌ

કદાચિદ્દેવલો નામ મુનીંદ્રો વેદપારગઃ ।
નગ્નૌ દૃષ્ટ્વા ચ તાવાહ દુષ્ટશીલૌ ગતસ્મૃતી

દેવલ ઉવાચ -
યુવાં વૃક્ષસમૌ દૃષ્ટૌ નિર્લજ્જૌ દ્રવ્યદર્પિતૌ ।
તસ્માદ્‌વૃક્ષૌ તુ ભૂયાસ્તાં વર્ષાણાં શતકં ભુવિ

દ્વાપરાંતે ભારતે ચ માથુરે વ્રજમંડલે ।
કલિંદનંદિનીતીરે મહાવનસમીપતઃ

પરિપૂર્ણતમં સાક્ષાત્કૃષ્ણં દામોદરં હરિમ્ ।
ગોલોકનાથં તં દૃષ્ટ્વા પૂર્વરૂપૌ ભવિષ્યથઃ

ઇત્થં દેવલશાપેન વૃક્ષત્વં પ્રાપિતૌ નૃપ ।
નલકૂબરમણિગ્રીવૌ શ્રીકૃષ્ણેન વિમોચિતૌ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં ગોલોકખણ્ડે નારદબહુલાશ્વસંવાદે
યમલાર્જુનભંગો નામ એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ