ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 1.14

શકટાસુર-તૃણાવર્ત ઉદ્ધારઃ
ઇત્યેવં કથિતં દિવ્યં શ્રીકૃષ્ણચરિતં વરમ્ ।
યં શૃણોતિ નતો ભક્ત્યા સ કૃતાર્થો ન સંશયઃ

શ્રીશૌનક ઉવાચ -
સુધાખંડાત્પરં મિષ્ટં શ્રીકૃષ્ણચરિતં શુભમ્ ।
શ્રુત્વા ત્વન્મુખતઃ સાક્ષાત્કૃતાર્થાઃ સ્મો વયં મુને

શ્રીકૃષ્ણભક્તઃ શાંતાત્મા બહુલાશ્વઃ સતાં વરઃ ।
અથો મુનિં કિં પપ્રચ્છ તન્મે બ્રૂહિ તપોધન

શ્રીગર્ગ ઉવાચ -
અથ રાજા મૈથિલેંદ્રો હર્ષિતઃ પ્રેમવિહ્વલઃ ।
નારદં પ્રાહ ધર્માત્મા પરિપૂર્ણતમં સ્મરન્

શ્રીબહુલાશ્વ ઉવાચ -
ધન્યોઽહં ચ કૃતાર્થોઽહં ભવતા ભૂરિકર્મણા ।
સંગો ભગવદીયાનાં દુર્લભો દુર્ઘટોઽસ્તિ હિ

શ્રીકૃષ્ણસ્ત્વર્ભકઃ સાક્ષાદદ્ભુતો ભક્તવત્સલઃ ।
અગ્રે ચકાર કિં ચિત્રં ચરિત્રં વદ મે મુને

શ્રીનારદ ઉવાચ -
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા રાજન્ ભવતા કૃષ્ણધર્મિણા ।
સંગમઃ ખલુ સાધૂનાં સર્વેષાં વિતનોતિ શમ્

એકદા કૃષ્ણજન્મર્ક્ષે યશોદા નંદગેહિની ।
ગોપીગોપાન્સમાહૂય મંગલં ચાકરોદ્‌દ્વિજૈઃ

રક્તાંબરં કનકભૂષણભૂષિતાઙ્ગં
બાલં પ્રગૃહ્ય કલિતાંજનપદ્મનેત્રમ્ ।
શ્યામં સ્ફુરદ્ધરિનખાવૃતચંદ્રહારં
દેવાન્ પ્રણમ્ય સુધનં પ્રદદૌ દ્વિજેભ્યઃ

પ્રેંખે નિધાય નિજમાત્મજમાશુ ગોપી
સંપૂજ્ય મંગલદિને પ્રતિગોપિકાસ્તાઃ ।
નૈવાશૃણોત્સુરુદિતસ્ય સુતસ્ય શબ્દં
ગોપેષુ મંગલગૃહેષુ ગતાગતેષુ

તત્રૈવ કંસખલનોદિત ઉત્કચાખ્યો
દૈત્યઃ પ્રભંજનતનુઃ શકટં સ એત્ય ।
બાલસ્ય મૂર્ધ્નિ પરિપાતયિતું પ્રવૃત્તઃ
કૃષ્ણોઽપિ તં કિલ તતાડ પદારુણેન

ચૂર્ણ ગતેથ શકટે પતિતે ચ દૈત્યે
ત્યક્ત્વા પ્રભંજનતનું વિમલો બભૂવ ।
નત્વા હરિં શતહયેન રથેન યુક્તો
ગોલોકધામ નિજલોકમલં જગામ

નંદાદયો વ્રજજના વ્રજગોપિકાશ્ચ
સર્વે સમેત્ય યુગપત્પૃથુકાન્ તદાહુઃ ।
એષ સ્વયં ચ પતિતઃ શકટઃ કથં હિ
જાનીથ હે વ્રજસુતાઃ સુગતાશ્ચ યૂયમ્

બાલા ઊચુઃ -
પ્રેંખસ્થોઽયં ક્ષિપન્પાદૌ રુદન્દુગ્ધાર્થમેવ હિ ।
તતાડ પાદં શકટે તેનેદં પતિતં ખલુ

શ્રદ્ધાં ન ચક્રુર્બાલોક્તે ગોપા ગોપ્યશ્ચ વિસ્મિતાઃ ।
ત્રૈમાસિકઃ ક્વ બાલોઽયં ક્વ ચૈતદ્‌ભારભૃત્ત્વનઃ

બાલમંકે સા ગૃહીત્વા યશોદા ગ્રહશંકિતા ।
કારયામાસ વિધિવદ્યજ્ઞં વિપ્રૈઃ સુતર્પિતૈઃ

શ્રીબહુલાશ્વ ઉવાચ -
કોઽયં પૂર્વં તુ કુશલી દૈત્ય ઉત્કચનામભાક્ ।
અહો કૃષ્ણપદસ્પર્શાદ્‌ગતો મોક્ષં મહામુને

શ્રીનારદ ઉવાચ -
હિરણ્યાક્ષસુતો દૈત્ય ઉત્કચો નામ મૈથિલ ।
લોમશસ્યાશ્રમે ગચ્છન્ વૃક્ષાંશ્ચૂર્ણીચકાર હ

તં દૃષ્ટ્વા સ્થૂલદેહાઢ્યમુત્કચાખ્યં મહાબલમ્ ।
શશાપ રોષયુગ્વિપ્રો વિદેહો ભવ દુર્મતે

સર્પકંચુકવદ્દેહોઽપતત્કર્મવિપાકતઃ ।
સદ્યસ્તચ્ચરણોપાંતે પતિત્વા પ્રાહ દૈત્યરાટ્

ઉત્કચ ઉવાચ -
હે મુને હે કૃપાસિંધો કૃપાં કુરુ મમોપરિ ।
તે પ્રભાવં ન જાનામિ દેહં મે દેહિ હે પ્રભો

શ્રીનારદ ઉવાચ -
તદા પ્રસન્નઃ સ મુનિર્દૃષ્ટં નયશતં વિધેઃ ।
સતાં રોષોઽપિ વરદો વરો મોક્ષાર્થદઃ કિમુ

શ્રીલોમશ ઉવાચ -
વાતદેહસ્તુ તે ભૂયાતદ્‌વ્યતીતે ચાક્ષુષાંતરે ।
વૈવસ્વતાંતરે મુક્તિઃ ભવિતા ચ પદા હરેઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
તસ્માદુત્કચદૈત્યસ્તુ મુક્તો લોમશતેજસા ।
સદ્ભ્યો નમોઽસ્તુ યે નૂનં સમર્થા વરશાપયોઃ

ઉત્સંગે ક્રીડિતં બાલં લાલયંત્યેકદા નૃપ ।
ગિરિભારં ન સેહે સા વોઢું શ્રીનંદગેહિની

અહો ગિરિસમો બાલઃ કથં સ્યાદિતિ વિસ્મિતા ।
ભૂમૌ નિધાય તં સદ્યો નેદં કસ્મૈ જગાદ હ

કંસપ્રણોદિતો દૈત્યસ્તૃણાવર્તો મહાબલઃ ।
જહાર બાલં ક્રીડન્તં વાતાવર્તેન સુંદરમ્

રજોઽન્ધકારોઽભૂત્તત્ર ઘોરશબ્દશ્ચ ગોકુલે ।
રજસ્વલાનિ ચક્ષૂંષિ બભૂવુર્ઘટિકાદ્વયમ્

તતો યશોદા નાપશ્યત્પુત્રં તં મંદિરાજિરે ।
મોહિતા રુદતી ઘોરાન્ પશ્યંતી ગૃહશેખરાન્

અદૃષ્ટે ચ યદા પુત્રે પતિતા ભુવિ મૂર્છિતા ।
ઉચ્ચૈ રુરોદ કરુણં મૃતવત્સા યથા હિ ગૌઃ

રુરુદુશ્ચ તદા ગોપ્યઃ પ્રેમસ્નેહસમાકુલાઃ ।
અશ્રુમુખ્યો નંદસૂનું પશ્યંત્યસ્તા ઇતસ્તતઃ

તૃણાવર્તો નભઃ પ્રાપ્ત ઊર્ધ્વં વૈ લક્ષયોજનમ્ ।
સ્કંધે સુમેરુવદ્‌બાલં મન્યમાનઃ પ્રપીડિતઃ

અથ કૃષ્ણં પાતયિતું દૈત્યસ્તત્ર સમુદ્યતઃ ।
ગલં જગ્રાહ તસ્યાપિ પરિપૂર્ણતમઃ સ્વયમ્

મુંચ મુંચેતિ ગદિતે દૈત્યે કૃષ્ણોઽદ્‌ભુતોઽર્ભકઃ ।
ગલગ્રાહેણ મહતા વ્યસું દૈત્યં ચકાર હ

તજ્જ્યોતિઃ શ્રીઘનશ્યામે લીનં સૌદામિની યથા ।
દૈત્યોઽમ્બરાન્નિપતિતઃ શિલાયાં શિશુના સહ

વિશીર્ણાવયવસ્યાપિ પતિતસ્ય સ્વનેન વૈ ।
વિનેદુશ્ચ દિશઃ સર્વાઃ કંપિતં ભૂમિમંડલમ્

તત્પૃષ્ઠસ્થં શિશું તૂષ્ણીં રુદંત્યો ગોપિકાસ્તતઃ ।
દદૃશુર્યુગપત્સર્વા નીત્વા માત્રે દદુર્જગુઃ

ગોપ્ય ઊચુઃ -
ન યોગ્યાસિ યશોદે ત્વં બાલં લાલયિતું મનાક્ ।
ન ઘૃણા તે ક્વચિદ્‌દૃષ્ટા ક્રુદ્ધાસિ કથિતેન વૈ

પ્રાપ્તેઽન્ધકારે સ્વારોહાત્કોઽપિ બાલં જહાતિ હિ ।
ત્વયા નિર્ઘૃણયા ભૂમૌ ધૃતો બાલો મહાભયે

શ્રીયશોદોવાચ -
ન જાનામિ કથં બાલો ભારભૂતો ગિરીંદ્રવત્ ।
તસ્માન્મયા કૃતો ભૂમૌ ચક્રવાતે મહાભયે

ગોપ્ય ઊચુઃ -
મા મૃષા વદ કલ્યાણિ હે યશોદે ગતવ્યથે ।
અયં દુગ્ધમુખો બાલો લઘું કુસુમતૂલવત્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
તદા ગોપ્યોઽથ ગોપાશ્ચ નંદાદ્યા આગતે શિશૌ ।
અતીવ મોદં સંપ્રાપુર્વદન્તઃ કુશલં જનૈઃ

યશોદા બાલકં નીત્વા પાયયિત્વા સ્તનં મુહુઃ ।
આઘ્રાયોરસિ વસ્ત્રેણ રોહિણીં પ્રાહ મોહિતા

શ્રીયશોદોવાચ -
એકો દૈવેન દત્તોઽયં ન પુત્રા બહવશ્ચ મે ।
તસ્યાપિ બહવોઽરિષ્ટા આગચ્છન્તિ ક્ષણેન વૈ

અદ્ય મૃત્યુમુખાન્મુક્તો ભવિષ્યત્કિમતઃ પરમ્ ।
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કુત્ર વાસો ભવેદતઃ

વજ્રસારાશ્ચ યે દૈત્યા નિર્દયા ઘોરદર્શનાઃ ।
વૈરં કુર્વન્તિ મે બાલે દૈવ દૈવ કુતઃ સુખમ્

ધનં દેહો ગૃહં સૌધો રત્‍નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
સર્વેષાં તુ હ્યવશં વૈ ભૂયાન્મે કુશલી શિશુઃ

હરેરર્ચાં દાનમિષ્ટં પૂર્તં દેવાલયં શતમ્ ।
કરિષ્યામિ તદા બાલોઽરિષ્ટેભ્યો વિજયી યદા

એકબાલેન મે સૌખ્યમન્ધયષ્ટિરિવ પ્રિયે ।
બાલં નીત્વા ગમિષ્યામિ દેશે રોહિણિ નિર્ભયે

શ્રીનારદ ઉવાચ -
તદૈવ વિપ્રા વિદ્વાંસ આગતા નંદમંદિરમ્ ।
યશોદયા ચ નંદેન પૂજિતા આસનસ્થિતાઃ

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ -
મા શોચં કુરુ હે નંદ હે યશોદે વ્રજેશ્વરી ।
કરિષ્યામઃ શિશો રક્ષાં ચિરંજીવી ભવેદયમ્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વા દ્વિજમુખ્યાસ્તે કુશાગ્રૈર્નવપલ્લવૈઃ ।
પવિત્રકલશૈસ્તોયૈરૃગ્યજુઃસામજૈઃ સ્તવૈઃ

પરૈઃ સ્વસ્ત્યયનૈર્યજ્ઞં કારયિત્વા વિધાનતઃ ।
અગ્નિં સમ્પૂજ્યવિધિવદ્‌રક્ષાં વિદધિરે શિશોઃ

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ -
દામોદરઃ પાતુ પાદૌ જાનુની વિષ્ટરશ્રવાઃ ।
ઊરૂ પાતુ હરિર્નાભિઃ પરિપૂર્ણતમઃ સ્વયમ્

કટિં રાધાપતિઃ પાતુ પીતવાસાસ્તવોદરમ્ ।
હૃદયં પદ્મનાભશ્ચ ભુજૌ ગોવર્દ્ધનોદ્ધરઃ

મુખં ચ મથુરાનાથો દ્વારકેશઃ શિરોઽવતુ ।
પૃષ્ઠં પાત્વસુરધ્વંસી સર્વતો ભગવાન્સ્વયમ્

શ્લોકત્રયમિદં સ્તોત્રં યઃ પઠેન્માનવઃ સદા ।
મહાસૌખ્યં ભવેત્તસ્ય ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
નંદસ્તેભ્યો ગવાં લક્ષં સુવર્ણં દશલક્ષકમ્ ।
સહસ્રં નવરત્‍નાનાં વસ્ત્રલક્ષં દદૌ પરમ્

ગતેષુ દ્વિજમુખ્યેષુ નંદો ગોપાન્નિયમ્ય ચ ।
ભોજયામાસ સંપૂજ્ય વસ્ત્રૈભૂષૈર્મનોહરૈઃ

શ્રીબહુલાશ્વ ઉવાચ -
તૃણાવર્તઃ પૂર્વકાલે કોઽયં સુકૃતકૃન્નરઃ ।
પરિપૂર્ણતમે સાક્ષાચ્છ્રીકૃષ્ણે લીનતાં ગતઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ - પાણ્ડુદેશોદ્‌ભવો રાજા સહસ્રાક્ષઃ પ્રતાપવાન્ ।
હરિભક્તો ધર્મનિષ્ઠો યજ્ઞકૃદ્દાનતત્પરઃ

રેવાતટે મહાદિવ્યે લતાવેત્રસમાકુલે ।
નારીણાં ચ સહસ્રેણ રમમાણો ચચાર હ

દુર્વાસસં મુનિં સાક્ષાદાગતં ન નનામ હ ।
તદા મુનિર્દદૌ શાપં રાક્ષસો ભવ દુર્મતે

પુનસ્તદંઘ્ર્યોઃ પતિતં નૃપં પ્રાદાદ્‌વરં મુનિઃ ।
શ્રીકૃષ્ણવિગ્રહસ્પર્શાત્પરં મોક્ષમવાપ હ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં ગોલોકખણ્ડે નારદબહુલાશ્વસંવાદે
શકટાસુરતૃણાવર્તમોક્ષો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ