ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.26.30

અધ્યાય ૨૬ પ્રારંભ –
મુનિરુવાચ ।
કિં કર્મ કૃતવાન્ વ્યાધઃ કથં પત્રં સમર્પિતમ્ ।
કિં નામાસ કથં પ્રાપ્તઃ સાલોક્યં તદ્વદસ્વ મે

ક ઉવાચ ।
વિદર્ભદેશે નગર મહિષાખ્યં બભૂવ હ ।
વિખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ કુબેર નગરોપમમ્

ભીમો નામાભવદ્ વ્યાધો નગરે માંસવિક્રયી।
પરેષાં દોષકથને દોષો યદ્યપિ વર્તતે

પ્રશ્ને કૃતે તુ વક્તવ્યો યાથાતથ્યાન્ન મત્સરાત્ ।
સ ભીમો દોષબહુલો બાણકોદંડવાન્વને

શરપૂર્ણેષુધી ખડ્ગી ચાપં બિભ્રચ્ચ શસ્ત્રિકામ્ ।
અવધીત્ પ્રાણિનો નિત્યં કુટુમ્બભરણે રતઃ

પથિકાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચાપિ નિર્દયો નિર્જને વને।
કદાચિન્નગરે તસ્મિન્ સમારબ્ધો મહોત્સવઃ

પ્રાતરેવ વનં યાતો બહુમાંસજિઘૃક્ષયા ।
વિક્રયેચ્છુર્દ્રવ્યલુબ્ધો કુટુમ્બસ્યાપિ પોષકઃ

જઘાન મૃગયૂથાસ્તાન્માંસભારયુતઃ પુરમ્ ।
યાવત્પ્રવિશતે તાવદાગતો રાક્ષસો મહાન્

મનુષ્યગન્ધહૃષ્ટોઽસૌ યયૌ તસ્યાન્તિકં ક્ષણાત્ ।
પિંગાક્ષો નામતઃ પિંગનેત્રઃ સર્વભયંકરઃ

મનુષ્યશ્વાપદાશી સ દુષ્પૂર ઇવ હવ્યભુક્ ।
ચકમ્પે સ ચ તં દૃષ્ટ્વા વ્યાધો ભૂમાવથાપતત્

પતિતાનિ ચ શસ્ત્રાણિ નેત્રેઽપ્યાચ્છાદિતે બલાત્ ।
ઉન્મીલ્ય નયનેઽપશ્યચ્છમીવૃક્ષં સમીપતઃ

આરુરોહ ચ ભીમસ્તં રાક્ષસોઽપિ સમારુહત્ ।
તાવચ્ચિક્ષેપ શાખાં સ તત્ત્પત્રં વાયુનેરિતમ્

પપાત ગણનાથસ્ય વામનાસ્થાપિતસ્ય હ।
મસ્તકે તેન તુષ્ટોઽસાવુભાભ્યાં પૂજિતઃ સ્ફુટમ્

વામનાય વરાન્દાતું સ્ફુટો યોભૂદ્ ગજાનનઃ ।
બલિં વિજેતુકામાય કશ્યપસ્યાત્મજાય સઃ

અત્યન્તં તુષ્યતે દેવો દૂર્વયા ચ શમીદલૈઃ।
રત્નકાંચનસંયુક્તા દિવ્યવસ્ત્રસમન્વિતા

દૂર્વાંકુરવિના પૂજા નિષ્ફલા જાયતે નૃણામ્ ।
શમીપત્રેણ વા સા સ્યાત્સફલા નાન્યથા ક્વચિત્

યજ્ઞદાનવ્રતૈરન્યૈસ્તપોભિર્નિયમૈરપિ ।
તથા ન પ્રીયતે દેવઃ કાંચનૈ રત્નસંચયૈઃ

દૂર્વાભિશ્ચ શમીપત્રૈર્યથા સુપ્રીયતે વિભુઃ ।
તયોસ્તુષ્ટો દેવદેવઃ પ્રેષયદ્યાનમુત્તમમ્

સ્વરૂપધારિભિર્યુક્તં કિંકરૈર્નિજલોકતઃ।
તેષાં નિરીક્ષણાન્નષ્ટાઃ પાપપર્વતરાશયઃ

કૃપયા ચ ગણેશસ્ય તયો રાક્ષસભીમયોઃ ।
યથાગ્નિકણસમ્પર્કાન્નશ્યન્તે તૃણપર્વતાઃ

વ્યક્ત્વા દેહો દિવ્યદેહૌ ગૃહીત્વા યાનમાસ્થિતૌ ।
દૂતૈઃ સમ્પૂજિતૌ નાનાવસ્ત્રભૂષાવિલેપનૈઃ

નાનાવાદિત્ર નિર્ઘોષૈઃ સ્ત્રીગન્ધર્વૈયુતં મહત્।
નીતૌ તૌ દેવનિકટે નેમતુસ્તૌ વિનાયકમ્

અશેષ પાપ નિર્મુક્તૌ પ્રાપતુસ્તૌ સરૂપતામ્ ।
આકલ્પં સ્થાપિતૌ તેન ગણેશેન નિજસ્થલે

એવં ભાવપ્રિયો દેવઃ પ્રીયતે ભક્તિભાવતઃ ।
તથૈવ મુષ્ટિમાત્રાન્નાત્સન્તુષ્ટોઽયં દ્વિજસ્ય સઃ।
શુક્લસ્ય પ્રદદૌ દિવ્યમલકાસદૃશં ગૃહમ્

તસ્માદ્દૂર્વા શમીપત્રૈર્વિના પૂજા વૃથા ભવેત્ ।
ન મહત્યા દામ્ભિકયા પૂજયા પ્રીયતે તથા

ભક્તિભાવેન કૃતયા સ્વલ્પયાઽસૌ ગજાનનઃ

(૧૧૯૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે ભીમરાક્ષસમોક્ષણં નામ ષડ્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

વ્યાસ ઉવાચ ।
પૂર્વજન્મનિ વ્યાધોઽસૌ ક આસીદ્રાક્ષસોઃપિ સઃ ।
કિં શીલં કિંસમાચાર સ્તન્મ- માચક્ષ્વ નાભિજ

અનુષ્ઠાનં કૃતં તેન વામનેન કથં પ્રભો।
કથં તસ્મૈ વરો દત્તો ગજાનનસ્વરુપિણા

લોકો ગણેશસ્ય કથં પૃથગન્યત્ર તિષ્ઠતિ ।
કથં શમી પ્રિયા તસ્ય સર્વમેતદ્વદાશુ મે

ક ઉવાચ ।
શૃણુ વક્ષ્યામિ તે સર્વં યદ્યત્પૃષ્ટં ત્વયા મુને ।
રાજાઽસીત્પૂર્વજનુષિ સ વ્યાધો વેદપારગઃ

સર્વ શાસ્ત્રપ્રવક્તા ચ સર્વલક્ષણલક્ષિતઃ ।
યજ્વા વિનીતો હ્રીમાંશ્ચ દેવતાતિથિપૂજકઃ ॥૫। ।
ગજાશ્વરથપત્તીનાં સંખ્યા યસ્ય ન વિદ્યતે ।
દાતા શુરશ્ચ મેધાવી સમૃદ્ધો મઘવાનિવ

ધ્વજશ્ચ શત્રુજિદ્યસ્ય પ્રધાનૌ બુદ્ધિમત્તરૌ ।
યતોઽધરીકૃતઃ કાવ્યો ગિરાં પતિરપિ સ્ફુટમ્

યૌ તૌ ક્ષિતિતલે જેતું સમર્થૌ શસ્ત્રતેજસા ।
પત્ની સુલક્ષણાસ્યાસીન્નામ્ના ચ મદનાવતી

પતિવ્રતા ધર્મશીલા સુમુખી સર્વવેદિની ।
ન તયા સદૃશી કાચિત્ત્રિષુ લોકેષુ કામિની

દીનાનાથવૃદ્ધજને કૃપાલુરતિથિષ્વપિ ।
યજતોર્દદતોરેવ રતયોઃ પૂજને સતામ્ ॥ 2.27.૧ ૦॥
તયોર્વૃત્તેન તુતુષુઃ પૌરા જાનપદા જનાઃ ।
અમિત્રા અપિ ગૃહ્ણન્તિ ષડ્ગુણાન્ સાધુસંમતાન્

એવં સ પુષ્યકીર્તિઃ સંશશાસ પૃથિવીમિમામ્ ।
બહુસંવત્સરં દૈવાત્કાલધર્મમુપેયિવાન્ ॥ ૧ ૨॥
મરિષ્યમાણશ્ચક્રેઽસૌ ગોસહસ્રં યથાવિધિ ।
મહાદાનાન્યપિ દદૌ દશાષ્ટૌ ચેત- રાણિ ચ ॥ ૧ ૩॥
મૃતેઽસ્મિન્નગરી સર્વા શુશોચ નૃપતિં તદા ।
અપુત્રત્વાત્સહૈવાસ્ય પત્ની સહગતિં યયૌ

મન્ત્રિણૌ સર્વ સંસ્કારાન્કારયામાસતુર્દ્વિજૈઃ ।
એકાદશાહે દદદુર્નાના દાનાનિ ભક્તિતઃ

ગતે માસે મત્ત્રયતો રાજ્યાહં કુલજં નરમ્ ।
ધીમન્તં સત્વસમ્પન્નં શૂરં સત્યપરાક્રમમ્ ॥ ૧ ૬॥
દુર્ધર્ષસ્ય સુતં તસ્ય દાયાદસ્ય મહાબલમ્ ।
ક્ષેત્રજં સામ્યનામાનં રાજ્ઞાશિષ્ટં ચ તાવુભૌ

અમાત્યૌ નિશ્ચયં કૃત્વા રાજ્યં દાતું તુ તસ્ય હ ।
પૌરજાનપદાન્ સર્વાન્ બ્રાહ્મણાન્ પરિપૃચ્છ ચ

શુભે મુહૂર્તે લગ્ને ચ નાના સમ્ભાર સંચયૈઃ ।
કારયામાસતુરુભાવભિષેકં દ્વિજૈઃ સહ ॥ ૧ ૯॥
મુનિરુવાચ ।
કથં ક્ષેત્રાત્ સમુત્પન્નઃ કિંજાતીયઃ પિતામહ ।
સ સામ્બસ્તન્મમાચક્ષ્વ સવંજ્ઞોઽસિ કૃપાનિધે ॥2.27.૨ ૦॥
ક ઉવાચ ।
દુર્ધર્ષેણ કૃતા યત્નાઃ પુત્રાર્થં બહુધા મુને ।
ન ચ જાતઃ સુપુત્રોઽસ્ય દુષ્ટદૈવયુતસ્ય હ ॥૨ ૧ ॥
તસ્ય પત્ન્યા પ્રમદયા કૈવર્તાસક્ત ચિત્તયા ।
જનિતઃ સુમુહૂર્તે સ ન જ્ઞાતો જારજસ્ત્વિતિ

યાવન્તિ રાજચિહ્નાનિ તાવન્તિ દદતુશ્ચ તૌ ।
નિવેદ્ય કોશસહિતં સર્વં રાજ્યં સરાષ્ટ્રકમ્

અમાત્ય પદનિષ્ટૌ તૌ જાતાવાસ્તાં યથા પુરા ।
સ રાજ્યં પ્રાપ્ય દુર્દ્ધર્ષસુતો મત્તઃ શ્રિયાઽભવત્

સ્ત્રીમાંસમદિરાસક્તો મત્તો ગજ ઇવાલસઃ ।
દુરાચારરતો નિત્યં નયમાર્ગ પરાઙમુખઃ

આદાય ધનિનાં સર્વ ધનં તાન્નિરવાસયત્ ।
અપમાનં ચકારાશુ બ્રાહ્મણાનાં સતામપિ ॥૨ ૬॥
બહિશ્ચકાર તાન્ સર્વાન્ વૃત્તિમાચ્છિદ્ય સાન્તતિમ્ ।
શિષ્ટઃ સ્મ પ્રકૃતી નીતિં ન તદ્વાક્યં સમાદદે

વારંવારં યદા તૌ તં શિષ્ટઽ સ્મ કરુણાયુતૌ ।
અમાત્યૌ સ બબન્ધાશુ નિગડાભ્યાં રુષાન્વિતઃ

શિક્ષાપયન્તૌ પિતરૌ તસ્ય તં દુર્હૃદં સુતમ્ ।
યત્ પ્રસાદાત્ ત્વયા પ્રાપ્તં રાજ્યં નિહતકંટકમ્ ॥૨ ૯॥
વિનિગ્રહં કથં સાધ્યોસ્તયોસ્ત્વં કુરુષે ખલ ।
અનાદૃત્ય તુ તદ્વાક્યં પીયૂષમિવ પામર

શૃંખલાભ્યાં નિબદ્ધૌ તૌ કારાગારેઽધ્યવાસયત્ ।
અતિદુષ્ટો દુષ્ટબુદ્ધિનામાઽભૂત્તત્ સખાઽનિશમ્ ॥૩ ૧॥
તમેવ સચિવં ચક્રે દત્ત્વાઽશ્વં કાંચનં ગજમ્ ।
રત્નાનિ દિવ્યવાસાંસિ રાંક્વાસ્તરણાનિ ચ

દાસી દાસાન્ અસંખ્યાતાન્ પાનાન્યન્નં ચ નારિકમ ।
ન કરોત્યસ્ય વાક્યં યસ્તસ્ય છેત્સ્યે શિરો બલાત્

ઇત્યુક્ત્વા સર્વલોકેષુ સામ્બોઽન્તઃપુરમાયયૌ

(૧૨૩૨)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે સપ્તવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૮ પ્રારંભ –
ક ઉવાચ ।
સ રાજકાર્યં કુરુતે સ્વયં ભુંક્તે વરસ્ત્રિયઃ ।
રાષ્ટ્રે શૃણોતિ રામાંસોઽપતિ વા સપતિં તથા

બલાદાનયતે ભોક્તું ક્રન્દતાં રુદનામપિ ।
ન વા ગણયતે જ્ઞાતિભેદં વિષયલમ્પટઃ

યા ચોન્નતકુચા નારી તસ્ય દૃષ્ટિપથં ગતા ।
તામાલિંગ્યત્યસૌ કામી ચુમ્બતીમાંયમત્યપિ

પરદ્રવ્યાણિ ગૃહ્ણાતિ સ્ત્રિયોઽપિ સ બલાત્ પુનઃ ।
સોઽપિ તાદૃગ્ગુણો મન્ત્રી દુષ્ટબુદ્ધિપથે રત

એવં દુરાચારરતૌ ન કન્યાં ન ચ માતરમ્ ।
ન વર્જયન્તઃ સમ્ભોગે ભગિનીમપિ નિર્ઘૃણો

ન બ્રહ્મહત્યાં મનુતો ન સ્ત્રીબાલવધં તથા ।
એવં પાપસમાચારૌ પામસ્ય પર્વતાવિવ

આસ્તામુભો દુષ્ટબુદ્ધી રાજામાત્યૌ સુદુઃસહૌ ।
ન બ્રાહ્મણો યતિર્વાપિ તદ્ગૃહે યાતિ ભિક્ષિતુમ્

ન રાષ્ટ્રે નામ તસ્યાપિ ગૃહ્ણાતિ પ્રકૃતેરપિ ।
એકદા મૃગયાર્થં તૌ યાતઃ સ્મ ગહનં વનમ્

ઘ્નતઃ સ્મ મૃગયૂથાનિ પક્ષિયૂથાન્યનેકશઃ ।
તાનિ પ્રાપય્ય નગરમશ્વારૂઢો સ્વયં પુનઃ

વૈનાયકં મહાસ્થાનં પથિ તૌ પશ્યતઃ સ્મ હ ।
યસ્મિન્ વિરાજિતે મૂર્તિર્જીણા વૈનાયકી શુભા ॥ 2.28.૧ ૦॥
સ્થાપિતા રામપિત્રા સા પુત્રાર્થં કુર્વતા તપઃ ।
ભક્ત્યા સાક્ષાત્કરો યત્ર દેવદેવો વિનાયકઃ ॥૧ ૧॥
દશાક્ષરેણ મન્ત્રેણ ધ્યાયતા બહુ વાસરમ્ ।
દત્ત્વા તસ્મૈ વરાન્ દેવો વિધતે વાંછિતાનપિ ।૧૨॥
તતો વસિષ્ઠહસ્તેન તેનેયં સ્થાપિતા દૃઢા ।
વરદેતિ ચ નામાસ્યા વસિષ્ઠેન કૃતં તતઃ।
અસ્ય દર્શનતો નૃણાં પુરૂષાર્થાશ્ચતુર્વિધઃ ।
સ્મરણાત્ પૂજનાદ્વાપિ સેત્સ્યતે નાત્ર સંશયઃ

એવં વસિષ્ઠવાક્યેન સ્થાનં તદ્ભુવિ પપ્રથે ।
ગણેશભજનેનાસ્ય સ્મરણેનાર્ચનેન ચ

રામલક્ષ્મણભરતઃ શત્રુઘ્નસહિતાઃ સુતાઃ ।
જાતા લોકેષુ વિખ્યાતાઃ સર્વજ્ઞાઃ શૂરસંમતઃ

એવં દૃષ્ટ્વા મહારમ્યં પ્રાસાદં રાજનિર્મિતમ્ ।
ઉત્તરે તુરશ્વપૃષ્ટાદ્રાજામાત્યૌ પુપૂજતુઃ

પત્રૈઃ પુષ્પૈર્નેમતુસ્તં સર્વપાપાહરં વિભુમ્ ।
પ્રદક્ષિણી કૃત્ય વિભુમીયતુઃ ક્ષણમાત્રતઃ

એતદેવ પરં પુણ્યં દૈવાજ્જાતં તયોસ્તદા ।
એવં પાપસમાચારૌ રાજ્યં કૃત્વાઽથ મમૃતુઃ

બધ્વા પાશૈર્યામ્યદૂતૈર્નીતૌ તૌ શમનાન્તિકમ્ ।
ચિત્રગુપ્તં સમાહૂય પપ્રચ્છ સ શુભાશુભમ્

તેનોક્તં ન તયોરસ્તિ પુણ્યલેશો રવેઃ સુત ।
પાપાનાં ગણના નાસ્તિ દૂતાંશ્ચૈવેદમબ્રવીત્ ॥2.28.૨ ૦॥
બધ્યતાં બધ્યતામેતૌ લોહદંડેન પાત્યતામ્ ।
કુંડે વીચિમયે પંક્તિ સહસ્રપરિવત્સરાન્

એકં- કસ્મિન્ ક્રમેણૈતૌ કુંડે ભુક્ત્વાઽઘસંચયાન્ ।
ક્ષિપ્યતાં મૃત્યુલોકે ચ નીચયોનિ ગતાવુભૌ

અનયોઃ પુણ્યલેશોઽસ્તિ દૂતાઃ શૃણુત તત્કૃતિમ્ ।
પ્રસંગાદર્ચિતો દૃષ્ટો દેવ આભ્યાં ગજાનનઃ

તેન પુણ્યેન સોઽપ્યેતા વુદ્ધરિષ્યતી તત્ર વૈ ।
એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યં દૂતૈર્બદ્ધૌ હતૌ દૃઢમ્

કુમ્ભીપાકે શોણિતોદે નિરયે રૌરવેઽપિ તૌ ।
નિક્ષિપ્તૌ કાલકૂટે ચ ક્રમશઃ શતવત્સરાન્

તામિસ્રે ચાન્ધતામિસ્રે પૂયશોણિત કર્દમે ।
કંટકે તુ ક્ષતાંગૌ તૌ સંતપ્તા તપ્તવાલુકે

વિક્ષતૌ કૃમિભિસ્તત્ર ભૃશં સૂચીમુખૈરુભૌ ।
અસિપત્રવને ઘોરે તતો નીતાવુભાવપિ

યત્ર શસ્ત્રાભિ ઘાતેન વર્ષ્મ ભિદ્યતિ તાપિનામ્ ।
તતસ્તપ્તશિલાયાં તૌ નિષ્પિષ્ટૌ ઘનઘાતતઃ

ભુંજંતૌ નરકાનેકવિંશતિં બહુવાસરમ્ ।
ન દુઃખં શક્યતે વક્તું શેષેણાશેષતસ્તયોઃ

એવં કૃતિ સહસ્ત્રાણિ ભુક્ત્વા ભોગાનનેકશઃ ।
નિસ્તીર્ણભોગૌ તૌ પાપશેષેણ ભુવમાગતૌ ॥2.28.૩ ૦॥
એકો જાતઃ કાકયોનૌ કૌશિકોઽભૂત્પરોઽપિ ચ ।
તત એકો દર્દુરોઽભૂદપરઃ સરટોઽભવત્ ॥૩ ૧॥
તત એકો વિષધરોઽપરોઽભૂદ્ વૃશ્ચિકોઽપિ ચ ।
તત્રાપિ કુર્વતઃ પાપં નાનાલોકાન્વિદંશતઃ

શ્વમાર્જારયોર્યોનૌ જાતૌ નકુલ સૂકરૌ ।
વૃકજમ્બૂકયોર્યોનૌ જાતૌ ઘોટકગર્દભૌ

તત ઉષ્ટ્ર ગજૌ જાતૌ તતો નક્ર મહાઝષૌ ।
તતો વ્યાઘ્રમૃગૌ જાતૌ તતો વૃષભ માહિષૌ

એવં નાનાયોનિગતૌ જાતૌ ચાંડાલકીટકૌ ।
રાક્ષસીભિલ્લયોર્યોનૌ તતશ્ચાન્તે સમીયતુઃ

પિંગાક્ષો દુર્બુદ્ધિરિતિ નામ્ના ખ્યાતૌ ચ ભૂતલે ।
આજન્મકૃતપાપસ્ય કથ્યતે બહુદોષતા

યદા તૌ રાજપ્રકૃતી આસ્તાં પાપરતો પુરા ।
એકં પુણ્યં તયોરાસીન્ મૃગયાયાં પ્રસર્પતોઃ

વિનાયકસ્ય નમનં દર્શનં ચ પ્રદક્ષિણા ।
અર્ચનં ફલપુષ્પાદ્યૈસ્તુષ્ટ આસીદ્ ગજાનનઃ

અગાધં તત્તયોઃ પુણ્યમાસીત્તજ્જન્મ સંચિતમ્ ।
યદા પુરા રાક્ષસોઽસૌ ભીમં ભક્ષિતુમાગતઃ

સ આરૂઢઃ શમીવૃક્ષં તત્પત્રાણિ ચ મસ્તકે ।
પતિતાનિ ગણેશસ્ય તુષ્ટોઽભૂત્સ દ્વયોરપિ

દિવ્યદેહં તયોર્દત્ત્વા સ્વર્લોકં પ્રાપ્રયદ્વિભુઃ ।
એતત્તે કથિતં પૂર્વ જન્મકર્મ મયા તયોઃ

શમીપત્રાર્ચનાદેવ તુષ્ટોઽભૂત્સ ગજાનનઃ ।
યથાઽયં સ્થાપિતસ્તેન વામનેન તદપ્યહમ્

કથયામિ મુને સર્વં તદનુષ્ઠાનમેવ ચ ।
યથા ચ ગણનાથોઽસ્ય પ્રસન્નો વરદો ભવત્

( ૧૨૭૫)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે ભીમરાક્ષસયોર્જન્મવર્ણનં નામાષ્ટાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૯ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ॥
મયાજ્ઞપ્તઃ કશ્યપોઽસૌ સૃષ્ટિં નાનાવિધાં કુરુ ।
સવિનીતો મહાજ્ઞાની ભૂતભવિષ્યવિત્

અતિવૈશ્વાનરરવિતેજાઃ સુતપસાં નિધિઃ ।
સૃષ્ટિસામર્થ્યસંપ્રાપ્તૌ તતાપ સુમહત્તપઃ

ષડક્ષરેણ મન્ત્રેણ ધ્યાત્વા દેવં ગજાનનમ્ ।
દિવ્યવર્ષસહસ્રાન્તે સ દેવો વરદોઽભવત્

ઈપ્સિતાનસ્ય સર્વાન્સ દદૌ નાનાવરાઞ્શુભાન્ ।
તતોઽસૌ મનસા યદ્યદકલ્પયત લાઘવાત્

તત્તદગ્રે પશ્યતિ સ્મ વરદાનપ્રભાવતઃ ।
ચતુર્દશસુ પત્નીષુ ઋતુદાનાદનેકધા

ચકાર તેજસા સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
તાસુ શ્રેષ્ઠે ચ દ્વે પત્ન્યૌ દિત્યદિતીતિ નામતઃ

અદિત્યાઽપિ તપસ્તપ્તં વિષ્ણુપ્રીણનહેતવે ।
સંવત્સરાણામયુતં તતસ્તુષ્ટો જનાર્દનઃ

જગત્યાઃ પાલનાયાસૌ ધર્મસંસ્થાપનાય ચ ।
શક્રાદિતત્સુતાનાં ચ દુષ્ટાનાં નિગ્રહાય ચ

પુત્રતામગમત્તસ્યાસ્તયા પૂર્વં પ્રસાદિતઃ ।
અથ સા સ્વામિનં પ્રાહ દિતિર્હોમાય સાદરમ્

ઋતું મે દેહિ ભગવન્બાધતે મદનાનલઃ ।
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્યા મુનિસ્તાં પ્રાહ સાદરમ્

અયં કાલો ઘોરરૂપો હોમકાલ ઉપસ્થિતઃ।
ક્ષણમાચર ધૈર્યં ત્વં પશ્ચાદ્રંસ્યે ત્વયા સહ

અસ્મિન્કાલે ભવેદ્દુષ્ટમપત્યં દેવધર્મધ્રુક્ ।
ઇતિ સ્વામિવચઃ શ્રુત્વા હસ્તે ધૃત્વા નનામ તમ્

ઉવાચ રક્તનયના દગ્ધુકામા જગત્ત્રયમ્ ।
ઇદાનીમેવ મે વાઞ્છા ન કૃતા ચેત્ત્વયા મુને

દેહત્યાગં કરિષ્યામિ વિહ્વલા મદનાગ્નિના ॥
યથા તથાસ્થાં દૈવાન્મે અપત્યં દેવધર્મધ્રુક્

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા શરણાગતવત્સલઃ।
દદાવૃતું તદા તસ્ય હોમં સ્નાત્વા ચકાર હ

તતશ્ચાસ્યાઃ સુતો જજ્ઞે હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ ।
હિરણ્યકશિપુશ્ચોભૌ ચેરતુસ્તપ ઉત્કટમ્

પઞ્ચાક્ષરં મહામંત્રં પિતુસ્તૌ બહુવત્સરમ્ ।
એકાઙ્ગુષ્ઠસ્થિતૌ વાયુમાત્રભક્ષૌ સવલ્મિકૌ

અથાયયૌ મહાદેવો વરં દાતું કૃપાનિધિ।
તુષ્ટુવતુસ્તતસ્તં તૌ ભક્ત્યા દેવં ત્રિલોચનમ્

કૃતાઞ્જલિપુટૌ ચોભૌ પ્રણિપાતપુરઃસરમ્ ।
યથાશક્તિ યથાજ્ઞાનં તદ્દર્શનસ્ફુરન્મતી

યો દેવો વૃષવાહનો દશભુજશ્ચન્દ્રાર્દ્ધનાગાન્વિતો
નાનારૂપગણૈર્ગિરીન્દ્રતનયાયુક્તો જગત્કારણમ્ ।
યો વ્યાઘ્રાજિનકૃત્તિમાંસ્ત્રિનયનો
યઃ શૂલધૃક્વામહા ભક્તેચ્છાપરિપૂરણૈકનિલયો ધર્માર્થમોક્ષપ્રદઃ

ઇતિ સ્તુત્વા મહાદેવં સર્વવ્યાપિનમીશ્વરમ્ ।
નમશ્ચચક્રતુર્દેવં ભક્તવાઞ્છાસુરદ્રુમમ્

તાવુવાચ તતસ્તુષ્ટો વૃણુતં વરમિત્યસૌ ।
વૃણુતસ્તૌ વરાન્દેવાદમૃતિં યક્ષરક્ષસઃ

કિન્નરૈર્માનુષશ્રેષ્ઠઃ પિશાચૈશ્ચારણાદિભિઃ ।
ન શસ્ત્રૈર્નાર્દ્રશુષ્કૈશ્ચ જન્તુભિર્જલજૈરપિ

સ્થાવરૈર્જઙ્મૈરન્યૈર્ન દિવા ન નિશાસુ ચ ।
ન પૃથિવ્યાં ન ચાકાશે નાન્તરાલે તથોષસિ

તથેતિ તાવુવાચેશસ્તથા ચાન્તર્દધે હરઃ ।
તદૈવ તાવજયતાં રોદસી ચ રસાતલમ્

દેવસ્થાનાનિ સર્વાણિ બલાદાક્રમ્ય તૌ સ્થિતૌ ।
હિરણ્યકશિપોર્જાતઃ પ્રહ્લાદો નામ નામતઃ

તનયો વિષ્ણુભક્તેષુ ગરીયાન્વંશકણ્ટકઃ।
જપન્નારાયણં દેવં પિત્રા સંતાડિતો ભૃશમ્

અનેકયાતનાયાં સ રક્ષિતોઽનેકધાઽમુના ।
જલે સ્થલે વિષાદગ્નેર્વિષ્ણુના કરુણાવતા

હિરણ્યકશિપુઃ સાયં સર્વલોકભયંકરઃ ।
નારસિંહેન વપુષા નખરૈઃ સ વિદારિતઃ

વારાહેણ હતઃ પૂર્વો દંષ્ટ્રયા વસુધાહૃતા ।
વિરોચનઃ સુતસ્તસ્ય બલિસ્તસ્યાભવત્સુતઃ

વિરોચનઃ સૂર્યભક્તો મુકુટં પ્રાપ્તવાંસ્તતઃ ।
ઊચિવાંસ્તં ચ સપ્તાશ્વઃ પરહસ્તો યદા સ્પૃશ્યેત્

મુકુટસ્ય તદા ધ્વંસો ભવિતા નાત્ર સંશયઃ ।
સ સૂર્યવરદાનેન ચક્રે ત્રિભુવનં વશે

ચ્યુતસ્થાનાસ્તતો દેવા અચ્યુતં શરણં યયુઃ ।
સ ચિન્તાં મહતીં કૃત્વા નિશ્ચયં નાધ્યગચ્છત

તતસ્તેન ધૃતં રૂપં સર્વયોષિદ્વરં સ્ત્રિયઃ ।
તેન તં રમયામાસ બહુકાલં વિરોચનમ્

તતઃ સ સુરતં કર્તુમુદ્યતોઽભૂત્કુબુદ્ધિમાન્ ।
તતસ્તં સુદતી પ્રાહ મમૈકા વાસનાઽસ્તિ ભોઃ

અભ્યંગં કુરુ પૂર્વં ત્વં તતો હિ રંસ્યસે મયા ।
ઇતિ શ્રુત્વા સ તદ્વાક્યં કામાસક્તોઽન્વમોદત

ઉત્તાર્ય મુકુટં સાથ મૂર્ધ્નિ તૈલં વ્યમર્દયત્ ।
સ તદા શતચૂર્ણોઽભૂત્તત્સારૂપ્યં સ આપ્તવાન્

(૧૩૧૨)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે વિરોચનવધો નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૩૦ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
બલિસ્તુ હરિભક્તત્વાન્ન કિઞ્ચિદન્વતપ્યત ।
વેદવેદાઙ્ગવિત્પ્રાજ્ઞઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ

પરનિન્દાપરદ્રવ્યપરદ્રોહપરાઙ્મુખઃ।
દાતા યજ્વા માનયિતા માન્યાનાં પરમાદરાત્

ગચ્છન્વદન્સ્વપન્ભુઞ્જંસ્તિષ્ઠન્નપિ જપન્પિબન્ ।
ધ્યાયતિ સ્મ હરિં નિત્યં ભક્ત્યા સંસ્થિરચેતસા

એકદા શુક્રમાહૂય પરિપૂજ્ય યથાવિધિ ।
પપ્રચ્છ તં બલિર્નીતિં શક્રો ભુઙ્ક્ત્તેઽમરાવતીમ્

કથં ચ ભાગો નાસ્માકં ભ્રાતૃત્વે સતતં સ્થિતે ।
ઇતિ મે સંશયં પ્રાજ્ઞ છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ

શુક્ર ઉવાચ ।
તવ પૂર્વૈરેતદર્થં કૃતં વૈરં નિરન્તરમ્ ।
સુરૈઃ સાર્દ્ધં મહાભાગ તે સર્વે નાશમાપિતાઃ

દેવૈર્વિષ્ણુસહાયૈસ્તુ નાનામાયાબલાશ્રયાત્ ।
ત્યક્ત્વા વૈરં ભવાન્સાધુ યજતાં શતસંખ્યયા

તત્પુણ્યસ્ય બલાદૈન્દ્રં પદં પૂર્ણમવાપ્સ્યસિ।
બલિરુવાચ ।
સમ્યગુક્ત્તં ત્વયા બ્રહ્મન્નીતિશાસ્ત્રવિશારદ

સામ્નો દાનવિધેર્ભેદાજ્જઘન્યો નિગ્રહો મતઃ ।
સોઽપિ પુણ્યબલાત્સિધ્યેત્તસ્માત્પુણ્યં દૃઢં મતમ્

ક ઉવાચ ।
એવં સ નિશ્ચયં કૃત્વા વસિષ્ઠાદીન્સમાહૃયત્ ।
ભૃગ્વાર્દીશ્ચ મુનીન્પૂજ્ય સુમુહૂર્તે સમારભત્

યજ્ઞં મહાસમારમ્ભં સર્વાનન્દકરં પરમ્ ।
સર્વે તે યજ્ઞકુણ્ડાનિ પ્રાચીસાધનપૂર્વકમ્

ચક્રુશ્ચ કારયામાસુર્યજ્ઞસમ્ભારસંચયાન્ ।
વેદિકામણ્ડપાદીંશ્ચ ભૂમિશોધનપૂર્વકમ્

કૃત્વાઽભ્યુદયિકં શ્રાદ્ધં સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્ ।
માતૄણાં પૂજનં કૃત્વા સ્થાપયામાસુરાદરાત્ ।
મન્ત્રૈર્નાનાવિધૈર્વિપ્રાઃ સર્વા મણ્ડપદેવતાઃ

રેજાતે દમ્પતી તત્ર શ્વેતવસ્ત્રાવલડ્.કૃતૌ ।
અમાત્યરાજસુહૃદાં પૌરાણાં ચ ગણૈર્વૃતૌ

સમ્માનિતાઃ સ્ત્રિયોઽપશ્યન્ગવાક્ષસ્તં મહોત્સવમ્ ।
અન્વારબ્ધા બ્રાહ્મણાસ્તે પૂર્વાગ્ડ.આનિ ન્યવર્તયન્

આલભન્ત પશું વેદકલ્પવાક્યાનુસારતઃ ।
તત્તદ્દેવાય તન્મન્ત્રૈર્જુહૃતિ સ્મ વિધાનતઃ ૧૬
યજ્ઞવાટે ચતુર્દ્વારં સર્વેષામનિવારિતે।
આયાન્તિ યાન્તિ સર્વેઽપિ પૂજિતાસ્ત્રિવિધા જનાઃ

વિવદન્તે મહાવાદૈરેકતો વિદુષાં જનાઃ ।
નૃત્યન્ત્યપ્સરસોઽન્યત્ર પઠન્તે વૈદિકાઃ કૃતઃ

ગાયન્તિ વૈષ્ણવાઃ શૈવા મૃદઙગતાલવાદનૈઃ ।
ભુંજતે બ્રાહ્મણાઃ સ્વેચ્છા ભોજનં ષડ્રસૈઃ ક્વચિત્

કથયન્તિ કથા નાનાકથાઃ શૃણ્વન્તિ મોદકાઃ।
એવં સુવિતતે યજ્ઞે વસિષ્ઠાદ્યા મહર્ષયઃ

વસોર્ધારાં સુમહતીં પાતયામાસુરગ્નિષુ ।
ઉત્તરાંઙ્ગાનિ સંપાદ્ય રથે તૌ સ્થાપ્ય દમ્પતી

કર્તું ચાવભૃથસ્નાનં સર્વે લોકા વિનિર્યયુઃ ।
નાનાવાદિત્ર નિર્ઘોષૈર્વરબન્દીરવૈરપિ

વેદઘોષૈર્બહુવિધૈઃ સામગાનૈર્હરિપ્રિયૈઃ ।
સ્નાત્વાઽઽગત્ય હરિં સોઽથ તોષયામાસ તાન્દ્વિજાન

અનેકરત્નનિચયૈર્ધનૈર્વસ્ત્રૈરનેકશઃ ।
ગોભિરશ્વૈર્ગજૈર્ગન્ધૈરિચ્છાવિષયપૂરણૈઃ

એકોનશતમેવં તે તસ્ય યજ્ઞાનપારયન્ ।
શતે યજ્ઞે સમારબ્ધે શક્રશ્ચિન્તાં પરાં યયૌ

કનીયાંસં સ શરણં સ્વપદભ્રંશશઙકયા।
ક્ષીરસાગરમધ્યસ્થં શેષશાયિનમીશ્વરમ

મયા સંવાહિતપદં સેવ્યમાનં સુરૈરપિ।
ગીયમાનં નારદેન વીણાહસ્તેન સાદરમ

તુમ્બુરુપ્રમુખૈરન્યૈરપ્સરોગણકિન્નરૈઃ
અસ્તૌદસૌ હરિર્દૃષ્ટ્વા તં હરિં સ્વેષ્ટસિદ્ધયે।
પ્રણમ્ય સમ્પુટં કૃત્વા પાણ્યોર્ભાવેન સાદરમ્

શક્ર ઉવાચ ।
નમોઽનન્તશક્તે નમો વિશ્વયોને નમો વિશ્વભર્ત્રે નમો વિશ્વકર્ત્રે ।
નમો દૈત્યહન્ત્રે નમોઽનેકરૂપ નમઃ સક્તચિત્તાર્થદાયાસ્તુ નિત્યમ્

ક ઉવાચ ।
એવં સ્તુત્વાઽબ્રવીદેનં વાસવો બલિચેષ્ટિતમ્ ।
બલિર્વિરોચનસુતો વિખ્યાતો ભુવનત્રયે

ગ્રહીષ્યતિ મમ પદં મખાચ્છતગુણાદયમ્ ।
યાવતસ્ય ભવેદ્વાણી સર્વં જ્ઞાતં તુ વિષ્ણુના

તત ઊચે સ ભગવાનિન્દ્રં સંકટચિન્તયા ।
મમ ભક્તો બલિઃ શક્ર તપસ્વી વિજિતેન્દ્રિયઃ

તપસઃ ફલમેતેન ભોક્તવ્યં શ્રુતિવાક્યતઃ।
ન જાયતે વૃથા કર્મ શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્

સાધયિષ્યે ભવત્કાર્યં સ્થિરી કુરુ મનો હરે ।
તતઃ સ ગર્ભતાં પેદે અદિત્યા જઠરે વિભુઃ

સુષૂવે નવમે માસિ સાઽદિતિસ્તનયં શુભમ્।
પ્રભયા તસ્ય તે દીપા નિષ્પ્રભત્વમુપાગતન્

સ્નાત્વા શીતજલેનાશુ જાતકર્મં યથાવિધિ ।
ચકાર કશ્યપો ધીમાન્સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્

કૃત્વા પિત્રમહાયજ્ઞં માતૃપૂજનપૂર્વકમ્ ।
દદર્શ બાલકં પશ્ચાત્પ્રાશયિત્વા ઘૃતં મધુ

હ્રસ્વં પૃથુલમૂર્ધાનં લઘુપાદં બૃહત્તનુમ્ ।
દિવ્યજ્ઞાનસમાયુક્તં દિવ્યં દેહં ચતુર્ભુજમ્

નાનાલંકારસંયુક્તં જ્ઞાત્વા વિષ્ણુમથાનમત્ ।
ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા તપો વંશોઽદ્ય ચક્ષુષી

જ્ઞાનં તથાઽઽશ્રમો ધન્યો ધરા સ્વર્ગો રસાતલમ્ ।
ધન્યસ્તદ્દર્શનાદેતે સચ્ચિદાનન્દરૂપિણઃ

ક ઉવાચ ।
એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યમુવાચ જગદીશ્વરઃ।
અદિત્યાસ્તપસા તુષ્ટઃ પુત્રત્વમહમાગતઃ

હર્તું ભૂભારમતુલં જ્યેષ્ઠકાર્યં ચ સાધિતુમ્।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રાકૃતો ભૂત્વાઽરુદત્સ્તન્યં પપાવથ

નામનિષ્ક્રમણં કર્મ ચક્રેઽન્નપ્રાશનં મુનિઃ ।
તૃતીયે ચૌલમબ્દે સ પંચમે વ્રતબન્ધનમ્

(૧૩૫૫)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે વામનાવતારકથનં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ