ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.146.150

અધ્યાય ૧૪૬ પ્રારંભ :-
વરેણ્ય ઉવાચ ।
અનન્યભાવસ્ત્વાં સમ્યઙ્મતિમન્તમુપાસતે ।
યોઽક્ષરં પરમં વ્યક્તં તયોઃ કસ્તે મતોઽધિકઃ

અસિ ત્વં સર્વવિત્સાક્ષી ભૂતભાવન ઈશ્વરઃ ।
અતસ્ત્વાં પરિપૃચ્છામિ વદ મે કૃપયા વિભો

શ્રીગજાનન ઉવાચ ।
યો માં મૂર્તિધરં ભક્ત્યા મદ્ભક્તઃ પરિસેવતે ।
સ મે માન્યોઽનન્યભક્તિર્નિયુજ્ય હૃદયં મયિ

ખગણં સ્વવશં કૃત્વાઽખિલભૂતહિતાર્થકૃત્ ।
મધ્યેયમક્ષરાવ્યક્તં સર્વગં કૂટગં સ્થિરમ્

સોઽપિ મામેત્ય નિર્દેશ્યં મત્પરો ય ઉપાસતે ।
સંસારસાગરાદસ્માદુદ્ધરામિ તમપ્યહમ્

અવ્યક્તોપાસનાદુઃખમધિકં તેન લભ્યતે ।
વ્યક્તસ્યોપાસનાસાધ્યં તદેવાવ્યક્તભક્તિતઃ

ભક્તિશ્ચૈવાદરશ્ચાત્ર કારણં પરમં મતમ્ ।
સર્વેષાં વિદુષાં શ્રેષ્ઠો હ્યકિંચિજ્જ્ઞોઽપિ ભક્તિમાન્।
ભજન્ભક્ત્યા વિહીનો યઃ સ ચાણ્ડાલોઽભિધીયતે।
ચાણ્ડાલોઽપિ ભજન્ભક્ત્યા બ્રાહ્મણેભ્યોઽધિકો મમ

શુકાદ્યાઃ સનકાદ્યાશ્ચ પુરા મુક્તા હિ ભક્તિતઃ ।
ભક્ત્યૈવ મામનુપ્રાપ્તા નારદાદ્યાશ્ચિરાયુષઃ

અતો ભક્ત્યા મયિ મનો નિધેહિ બુદ્ધિમેવ ચ ।
ભક્ત્યા યજસ્વ માં રાજંસ્તતો મામેવ યાસ્યસિ

અસમર્થોઽર્પિતું સ્વાન્તં ધ્રુવં મયિ નરાધિપ ।
અભ્યાસેન ચ યોગેન તતો ગન્તું યજસ્વ મામ્

તત્રાપિ ત્વમશક્તશ્ચેત્કુરુ કર્મ મદર્પણમ્ ।
મમાનુગ્રહતશ્ચૈવ પરાં નિર્વૃતિમેષ્યસિ

અથૈતદપ્યનુષ્ઠાતું ન શક્નોષિ તદા કુરુ ।
પ્રયત્નતઃ ફલત્યાગં ત્રિવિધાનાં હિ કર્મણામ્

શ્રેયસી બુદ્ધિરાવૃત્તેસ્તતો ધ્યાનં વરં મતમ્ ।
તતોઽખિલપરિત્યાગસ્તતઃ શાન્તિર્ગરીયસી

નિરહંમમતાબુદ્ધિરદ્વેષઃ કરુણઃસમઃ ।
લાભાલાભે સુખેદુઃખે માનામાને સ મે પ્રિયઃ

યં વીક્ષ્ય ન ભયં યાતિ જનસ્તસ્માન્ન ચ સ્વયમ્ ।
ઉદ્વેગભીઃ કોપમદ્ભી રહિતો યઃ સ મે પ્રિયઃ

રિપૌ મિત્રેઽથ ગર્યાસ યાં સ્તુતૌ શોકે સમઃ સમુત્ ।
મૌની નિશ્ચલધીભક્તિરસંગઃ સ ચ મે પ્રિયઃ

સંશીલયતિ યશ્ચૈનમુપદેશં મયા કૃતમ્ ।
સ વન્દ્યઃ સર્વલોકેષુ મુક્તાત્મા મે પ્રિયઃ સદા

અનિષ્ટાપ્તૌ ચ ન દ્વેષ્ટીષ્ટપ્રાપ્તૌ ન ચ તુષ્યતિ ।
ક્ષેત્રતજ્જ્ઞૌ ચ યો વેત્તિ સ મે પ્રિયતરો ભવેત્

વરેણ્ય ઉવાચ ।
કિં ક્ષેત્રં કશ્ચ તદ્વેત્તિ કિ તજ્જ્ઞાનં ગજાનન ।
એતદાચક્ષ્વ મહયં ત્વં પૃચ્છતે કરુણામ્બુધે

શ્રીગજાનન ઉવાચ।
પંચભૂતાનિ તન્માત્રાઃ પંચકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
અહંકારો મનો બુદ્ધિઃ પંચજ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ

ઇચ્છાવ્યક્તં ધૃતિદ્વેષૌ સુખદુઃખે તથૈવ ચ।
ચેતનાસહિતશ્ચાયં સમૂહઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે

તજ્જ્ઞં ત્વં વિદ્ધિ માં ભૂપ સર્વાન્તર્યામિણં વિભુમ્ ।
અયં સમૂહોઽહં ચાપિ યજ્જ્ઞાનવિષયૌ નૃપ

આર્જવં ગુરુશુશ્રૂષા વિરક્તિશ્ચેન્દ્રિયાર્થતઃ ।
શૌચં ક્ષાન્તિરદમ્ભશ્ચ જન્માદિદોષવીક્ષણમ્

સમદૃષ્ટિઇર્દૃઢા ભક્તિરેકાન્તિત્વં શમો દમઃ ।
એતૈર્યચ્ચ યુતં જ્ઞાનં તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ બાહુજ

તજ્જ્ઞાનવિષયં રાજન્બ્રવીમિ ત્વં શણુષ્વ મે ।
યજ્જ્ઞાત્વૈતિ ચ નિર્વાણં મુક્ત્વા સંસૃતિસાગરમ્

યદનાદીન્દ્રિયૈર્હીનં ગુણભુગ્ગુણવર્જિતમ્ ।
અવ્યક્તં સદસદ્ભિન્નમિન્દ્રિયાર્થાવભાસકમ્

વિષ્વભૃચ્ચાખિલવ્યાપિ એકં નાનેવ ભાસતે ।
બાહ્યાભ્યન્તરતઃ પૂર્ણમસંગં તમસઃ પરમ્

દુર્જ્ઞેયં ચાતિસૂક્ષ્મત્વાદ્દીપ્તીનામપિ ભાસકમ્ ।
જ્ઞેયમેતાદૃશં વિદ્ધિ જ્ઞાનગમ્યં પુરાતનમ્

એતદેવ પરં બ્રહ્મ જ્ઞેયમાત્મા પરોઽવ્યયઃ।
ગુણાન્પ્રકૃતિજાન્ભુઙ્ક્તે પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ

ગુણૈસ્ત્રિભિરિયં દેહે બધ્નાતિ પુરુષં દૃઢમ્ ।
યદા પ્રકાશઃ ક્ષાન્તિશ્ચ વિદ્ધિઃ સત્ત્વં તદાધિકમ્

લોભોઽશમઃ સ્પૃહારમ્ભઃ કર્મણાં રજસોગુણઃ ।
મોહોઽપ્રવૃત્તિશ્ચાજ્ઞાનં પ્રમાદસ્તમસો ગુણાઃ

સત્ત્વાધિકઃ સુખં જ્ઞાનં કર્મસંગો રજોધિકઃ ।
તમોધિકશ્ચ લભતે નિદ્રાલસ્યં સુખેતરત્

એષુ ત્રિષુ પ્રવૃદ્ધેષુ મુક્તિસંસૃતિદુર્ગતિઃ ।
પ્રયાન્તિ માનવા રાજંસ્તસ્માત્સત્ત્વયુતો ભવ

તતશ્ચ સર્વભાવેન ભજ ત્વં માં નરેશ્વર ।
ભક્ત્યા ચાવ્યભિચારિણ્યા સર્વત્રૈવ ચ સંસ્થિતમ્

અગ્નૌ સૂર્યે તથા સોમે યચ્ચ તારાસુ સંસ્થિતમ્ ।
વિદુષી બ્રાહ્મણે તેજે વિદ્ધિ તન્મામકં નૃપ

અહમેવાખિલં વિશ્વં સૃજામિ વિસૃજામિ ચ ।
ઓષધીસ્તેજસા સર્વા વિશ્વં ચાપ્યાયયામ્યહમ્

સર્વેન્દ્રિયાણ્યધિષ્ઠાય જાઠરં ચ ધનઞ્જયમ્ ।
ભુનજ્મિ ચાખિલાન્ભોગાન્પુણ્યપાપાવિવર્જિતઃ

અહં વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ બ્રહ્મા ગૌરી ગુણેશ્વરઃ ।
ઇન્દ્રાદ્યા લોકપાલાશ્ચ મમૈવાંશસમુદ્ભવાઃ

યેન યેન હિ રૂપેણ જનો માં પર્યુપાસતે ।
તથા તથા દર્શયામિ તસ્મૈ રૂપં સુભક્તિતઃ

ઇતિ ક્ષેત્રં તથા જ્ઞાતા જ્ઞાનં જ્ઞેયં મયેરિતમ્ ।
અખિલં ભૂપતે સમ્યગુપપન્નાય પૃચ્છતે ૪૧ (૬૬૧૪)
ૐતત્સદિતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતર્થ શાસ્ત્રે શ્રીમદાદિ શ્રીમન્મહાગાણેશ્વરે ઉત્તરખણ્ડે બાલચરિતે શ્રીગજાનનવરેણ્યસંવાદે ઽક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિવેકયોગોઽ નવમોધ્યાયઃ । ॥૯

અધ્યાય ૧૪૭ પ્રારંભ :-
શ્રીગજાનન ઉવાચ ।
દૈવ્યાસુરી રાક્ષસી ચ પ્રકૃતિસ્ત્રિવિધા નૃણામ્ ।
તાસાં ફલાનિ ચિહ્નાનિ સંક્ષેપાત્તેઽધુના બ્રુવે

આદ્યા સંસાધયેન્મુક્તિં દ્વે પરે બન્ધનં નૃપ ।
ચિહ્નં બ્રવીમિ ચાદ્યાયાસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

અપૈશુન્યં દયા ક્રોધશ્ચાપલં ધૃતિરાર્જવમ્ ।
તેજોઽભયહિંસા ચ ક્ષમા શૌચમમાનિતા

ઇત્યાદિચિહ્નમાદ્યાયા આસુર્યાઃ શૃણુ સાંપ્રતમ્ ।
અતિવાદોઽભિમાનશ્ચ દર્પોઽજ્ઞાનં સકોપતા

આસુર્યા એવમાદ્યાનિ ચિહ્નાનિ પ્રકૃતેર્નૃપ ।
નિષ્ઠુરત્વં મદો મોહોઽહંકારો ગર્વ એવ ચ

દ્વેષો હિંસા દયા ક્રોધ ઔદ્ધત્યં દુર્વિનીતતા ।
આભિચારિકકર્તૃત્વં ક્રૂરકર્મરતિસ્તથા

અવિશ્વાસઃ સતાં વાક્યેઽશુચિત્વે કર્મહીનતા।
નિન્દકત્વં ચ વેદાનાં ભક્તાનામસુરદ્વિષામ્

મુનિશ્રોત્રિયવિપ્રાણાં તથા સ્મૃતિપુરાણયોઃ ।
પાખણ્ડવાક્યે વિશ્વાસઃ સંગતિર્મલિનાત્મનામ્

સદમ્ભે કર્મકર્તૃત્વં સ્પૃહા ચ પરવસ્તુષુ ।
અનેકકામનાવત્ત્વં સર્વદાઽનૃતભાષણમ્

પરોત્કર્ષાસહિષ્ણુત્વં પરકૃત્યપરાહતિઃ ।
ઇત્યાદ્યા બહવશ્ચાન્યે રાક્ષસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ગુણાઃ

પૃથિવ્યા સ્વર્ગલોકે ચ પરિવૃત્ય વસન્તિ તે।
મદ્ભક્તિરહિતા લોકા રાક્ષસીં પ્રકૃતિં શ્રિતાઃ

તામસીં યે શ્રિતા રાજન્યાન્તિ તે રૌરવં ધ્રુવમ્ ।
અનિર્વાચ્યં ચ તે દુઃખં ભુઞ્જતે તત્ર સંસ્થિતા:

દૈવાન્નિઃસૃત્ય નરકાજ્જાયન્તે ભુવિ કુબ્જકાઃ ।
જાત્યન્ધાઃ પંગવો દીનાહીનજાતિષુ તે નૃપ

પુનઃ પાપસમાચારા મય્યભક્તાઃ પતન્તિ તે ।
ઉત્પતન્તિ હિ મદ્ભક્તા યાં કાંચિદ્યોનિમાશ્રિતાઃ

લભન્તે સ્વર્ગતિં યજ્ઞૈરન્યૈર્ધર્મૈશ્ચ ભૂમિપ ।
સુલભા સા સકામાનાં મયિ ભક્તિઃ સુદુર્લભા

વિમૂઢા મોહજાલેન બદ્ધાઃ સ્વેન ચ કર્મણા।
અહં હર્તા અહં કર્તા અહં ભોક્તેતિ વાદિનઃ

અહમેવેશ્વરઃ શાસ્તા અહં વેત્તા અહં સુખી ।
એતાદૃશી મતિર્નૃણામધઃપાતયતીહ તાન્

તસ્માદેતત્સમુત્સૃજ્ય દૈવીં પ્રકૃતિમાશ્રય ।
ભક્તિં કુરુ મદીયાં ત્વમનિશં દૃઢચેતસા

સાપિ ભક્તિસ્ત્રિધા રાજન્સાત્વિકી રાજસીતરા ।
યદ્દેવાન્ભજતે ભક્ત્યા સાત્ત્વિકી સા મતા શુભા

રાજસી સા તુ વિજ્ઞેયા ભક્તિર્જન્મમૃતિપ્રદા ।
યદ્યક્ષાંચ્ચૈવ રક્ષાંસિ યજન્તે સર્વભાવતઃ

વેદેનાવિહિતં ક્રૂરં સાહંકારં સદમ્ભકમ્ ।
ભજન્તે પ્રેતભૂતાદીન્કર્મ કુર્વન્તિ કામિકમ્

શોષયન્તો નિજં દેહમન્તસ્થં માં દૃઢા ગ્રહાઃ ।
તામસ્યેતાદૃશી ભક્તિર્નૃણાં સા નિરયપ્રદા

કામો લોભસ્તથા ક્રોધો દમ્ભશ્ચત્વાર ઇત્યમિ ।
મહાદ્વારાણિ વીચીનાં તસ્માદેતાંસ્તુ વર્જયેત્ ૨૩ (૬૬૩૭)
ૐતત્સદિતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થ શાસ્ત્રે શ્રીમદાદિ શ્રીન્મહાગાણેશ્વરે મહાપુરાણે ઉત્તરખંડે બાલચરિતે શ્રીગજાનનવરેણ્યસંવાદે ઽ ઉપદેશયોગોઽ નામ દશમોઽધ્યાયઃ ॥૧૦

અધ્યાય ૧૪૮ પ્રારંભઃ –
શ્રીગજાનન ઉવાચ ।
તપોઽપિ ત્રિવિધં રાજન્કાયિકાદિપ્રભેદતઃ।
ઋજુતાર્જવશૌચાશ્ચ બ્રહ્મચર્યમહિંસનમ્

ગુરુવિજ્ઞદ્વિજાતીનાં પૂજનં ચાસુરદ્વિષામ્ ।
સ્વધર્મપાલનં નિત્યં કાયિકં તપઈદૃશમ્

મર્માંસ્પૃક્ચ પ્રિયં વાક્યમનુદ્વેગં હિતં ઋતમ્ ।
અધીતિર્વેદશાસ્ત્રાણાં વાચિકં તપ ઈદશમ્

અન્તઃપ્રસાદઃ શાન્તત્વં મૌનમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
નિર્મલાશયતા નિત્યં માનસં તપ ઈદૃશમ્

અકામતઃ શ્રદ્ધયા ચ યત્તપઃ સાત્ત્વિકં તુ તત્ ।
સત્કારપૂજાર્થં સદમ્ભં રાજસં તપઃ

તદસ્થિરં જન્મમૃતી પ્રયચ્છતિ ન સંશયઃ ।
પરાત્મપીડકં યચ્ચ તપસ્તામસમુચ્યતે

વિધિવાક્યપ્રમાણાર્થં સત્પાત્રે દેશકાલતઃ ।
શ્રદ્ધયા દીયમાનં યદ્દાનં તત્સાત્વિકં મતમ્

ઉપકારં ફલં વાપિ કાંક્ષદ્ભિર્દીયતે નરૈઃ ।
ક્લેશતોઽદીયમાનં વા ભક્ત્યા રાજસમુચ્યતે

અકાલદેશતોઽપાત્રેવજ્ઞયા દીયતે તુ યત્ ।
અસત્કારાચ્ચ યદ્દત્તં તદ્દાનં તામસં સ્મૃતમ્

જ્ઞાનં ચ ત્રિવિધં રાજન્શૃણુષ્વ સ્થિરચેતસા ।
ત્રિધા કર્મ ચ કર્તારં બ્રવીમિ તે પ્રસંગતઃ

નાનાવિધેષુ ભૂતેષુ મામેકં વીક્ષ્યતે તુ યઃ ।
નાશવત્સુ ચ નિત્યં માં તજ્જ્ઞાનં સાત્ત્વિકં નૃપ

તેષુ વેત્તિ પૃથગ્ભૂતં વિવિધં ભાવમાશ્રિતઃ ।
મામવ્યયં ચ તજ્જ્ઞાનં રાજસં પરિકીર્તિતમ્

હેતુહીનમસત્યં ચ દેહાત્મવિષયં ચ યત્ ।
અસદલ્પાર્થવિષયં તામસં જ્ઞાનમુચ્યતે

ભેદતસ્ત્રિવિધં કર્મ વિદ્ધિ રાજન્મયેરિતમ્ ।
કામનાદ્વેષદમ્ભૈર્યદ્રહિતં નિત્યકર્મ યત

કૃતં વિના ફલેચ્છાં યત્કર્મ સાત્ત્વિકમુચ્યતે ।
યદ્બહુક્લેશતઃ કર્મ કૃતં યચ્ચ ફલેચ્છયા

ક્રિયમાણં નૃભિર્દમ્ભાત્કર્મ રાજસમુચ્યતે ।
અનપેક્ષ્ય સ્વશક્તિં યદર્થક્ષયકરં ચ યત્

અજ્ઞાનાત્ક્રિયમાણં યત્કર્મ તામસમીરિતમ્ ।
કર્ત્તારં ત્રિવિધં વિદ્ધિ કથ્યમાનં મયા નૃપ

ધૈર્યોત્સાહી સમોઽસિદ્ધૌ સિદ્ધૌ ચાવિક્રિયસ્તુ યઃ ।
અહંકારવિમુક્તો યઃ સ કર્તા સાત્ત્વિકો નૃપ

કુર્વન્હર્ષં ચ શોકં ચ હિંસા ફલસ્પૃશમ્ ચ યઃ ।
અશુચિર્લુબ્ધકો યસ્તુ રાજસોઽસૌ નિગદ્યતે

પ્રમાદાજ્ઞાનસહિતઃ પરીચ્છેદપરઃ શઠઃ ।
અલસસ્તર્કવાન્યસ્તુ કર્તાઽસૌ તામસો મતઃ

સુખં ચ ત્રિવિધં રાજન્દુઃખં ચ ક્રમતઃ શૃણુ ।
સાત્ત્વિકં રાજસં ચૈવ તામસં ચ મયોચ્યતે

વિષવદ્ભાસતે પૂર્વં દુઃખસ્યાન્તકરં ચ યત ।
ઇચ્છ્યમાનં તથા વૃત્યા વદન્તે મૃતવદ્ભવેત્

પ્રસાદાત્સ્વસ્ય બુદ્ધેર્યત્સાત્ત્વિકં સુખમીરિતમ્ ।
વિષયાણાં તુ યો ભોગો ભાસતેઽમૃતવત્પુરા

હાલાહાલમિવાન્તે યદ્રાજસં સુખમીરિતમ્ ।
તન્દ્રિપ્રમાદસંભૂતમાલસ્યપ્રભવં ચ યત્

સર્વદા મોહકં સ્વસ્ય સુખં તામસમીદૃશમ્ ।
ન તદસ્તિ યદેતૈર્યમુક્તં સ્યાત્ત્રિવિધૈર્ગુણૈઃ

રાજન્બ્રહ્માપિ ત્રિવિધમોંતત્સદિતિ ભેદતઃ ।
ત્રિલોકેષુ ત્રિધાભૂતમખિલં ભૂપ વર્તતે

બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રાઃ સ્વભાવાદ્ભિન્નકર્મિણઃ ।
તાનિ તેષાં તુ કર્માણિ સંક્ષેપાત્તેઽધુના વદે

અન્તર્બાહ્યેન્દ્રિયાણાં ચ વશત્વમાર્જવં ક્ષમા।
નાનાતપાંસિ શૌચં ચ દ્વિવિધં જ્ઞાનમાત્મનઃ

વેદશાસ્ત્રપુરાણાનાં સ્મૃતિનાં જ્ઞાનમેવ ચ ।
અનુષ્ઠાનં તદર્થાનાં કર્મ બ્રાહ્મમુદાહૃતમ્

દાર્યંર્ શૌર્યં ચ દાક્ષ્યં ચ યુદ્ધે પૃષ્ઠપ્રદર્શનમ્ ।
શરણ્યપાલનં દાનં ધૃતિસ્તેજઃ સ્વભાવજમ્

પ્રભુતા મનઔન્નત્યં સુનીતિર્લોકપાલનમ્ ।
પંચકર્માધિકારિત્વં ક્ષાત્રકર્મ સમીરિતમ્

નાનાવસ્તુક્રયો ભૂમેઃ કર્ષણં રક્ષણં ગવામ્ ।
ત્રિધાકર્માધિકારિત્વં વૈશ્યાનાં કર્મ ઈદૃશમ્

દાનં દ્વિજાનાં શુશ્રૂષા સર્વદા શિવસેવનમ્ ।
એતાદૃશં નરવ્યાઘ્ર કર્મ શૌદ્રમુદીરિતમ્

સ્વસ્વકર્મરતા એતે મય્યાર્પ્યાખિલકારિણઃ ।
મત્પ્રસાદાત્સ્થિરં સ્થાનં યાન્તિ તે પરમં નૃપ

ઇતિ તે કથિતો રાજન્પ્રસાદાદ્યોગ ઉત્તમઃ ।
સાગોપાંગ સવિસ્તારોઽનાદિસિદ્ધૌ મયા પ્રિય

યુઙ્ક્ષ્વ યોગં મયાખ્યાતં નાખ્યાતં કસ્યચિન્નૃપ।
ગોપયૈનં તતઃ સિદ્ધિં પરાં યાસ્યસ્યનુત્તમામ્

ક ઉવાચ ।
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રસન્નસ્ય મહાત્મનઃ ।
ગણેશસ્ય વરેણ્યઃ સ ચકાર ચ યથોદિતમ્

ત્યક્ત્વા રાજ્યં કુટુંબં ચ કાન્તારં પ્રયયૌ સ્યાત્ ।
ઉપદિષ્ટં યથાયોગમાસ્થાય મુક્તિમાપ્નુયાત્

ઇમં યોપ્યુત્તમં યોગં શૃણોતિ શ્રદ્ધયા તુ યઃ ।
સોઽપિ કૈવલ્યમાપ્નોતિ યથા યોગી તથૈવ સઃ

ય ઇમં શ્રાવયેદ્યોગં કૃત્વાઽસ્યાર્થં સુબુદ્ધિમાન્ ।
યથા યોગી તથા સોઽપિ પરં નિર્વાણમૃચ્છતિ

યો ગીતાં સમ્યગભ્યસ્ય જ્ઞાત્વાચાર્થં ગુરોર્મુખાત।
કૃત્વા પૂજાં ગણેશસ્ય પ્રત્યહં પઠતે તુ યઃ

એકકાલં દ્વિકાલં વા ત્રિકાલં વાપિ યઃ પઠેત્ ।
બ્રહ્મીભૂતસ્ય તસ્યાપિ દર્શનાન્મુચ્યતેતરઃ

ન યજ્ઞૈર્ન વ્રતૈર્દાનૈર્નાગ્નિહોત્રૈર્મહાધનૈઃ।
ન વેદૈઃ સમ્યગભ્યસ્તૈઃ સમ્યગ્જ્ઞાતૈઃ સહાંગકૈઃ

પુરાણશ્રવણૈર્નૈવ ન શાસ્ત્રૈઃ સાધુ ચિન્તનૈઃ।
પ્રાપ્યતે બ્રહ્મ પરમમનયા પ્રાપ્યતે નરૈઃ

બ્રહ્મઘ્નો મદ્યપઃ સ્તેનો ગુરુતલ્પગમોઽપિ યઃ।
ચતુર્ણાં યસ્તુ સંસર્ગી મહાપાતકકારિણામ્

સ્ત્રીહિંસા ગોવધાદીનાં કર્તારો યે ચ પાપિનઃ ।
તે સર્વે પ્રતિમુચ્યન્તે ગીતામેતાં પઠન્તિ ચેત્

યઃ પઠેત્પ્રયતો નિત્યં સ ગણેશો ન સંશયઃ ।
ચતુર્થ્યાં ય: પઠેદ્ભક્ત્યા સોઽપિ મોક્ષાય કલ્પતે

તતઃત્ક્ષેત્રં સમાસાદ્ય સ્નાત્વાઽભ્યર્ચ્ય ગજાનનમ્ ।
સકૃદ્ગીતાં પઠેદ્ભક્ત્યા બ્રહ્મભૂયાય જાયતે

ભાદ્રમાસે સિતે પક્ષે ચતુર્થ્યાં ભક્તિમાન્નરઃ ।
કૃત્વા મહીમયીં મૂર્તિં ગણેશસ્ય ચતુર્ભુજામ્

સવાહનાં સાયુધાં ચ સમભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ ।
યઃ પઠેત્સપ્તકૃત્વસ્તુ ગીતામેતાં પ્રયત્નતઃ

દદાતિ તસ્ય તુષ્ટોસૌ ગણેશો ભોગમુત્તમમ્ ।
પુત્રાન્પૌત્રાન્ધનં ધાન્યં પશુરત્નાદિસંપદઃ

વિદ્યાર્થિનો લભેદ્વિદ્યા સુખાર્થી સુખમાપ્નુયાત્ ।
કામાનન્યાઁલ્લભેત્કામી મુક્તિમન્તે પ્રયાન્તિ તે ૫૨ (૬૬૮૯)
ૐતત્સદિતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થ શાસ્ત્રે શ્રીમદાદિ શ્રીમન્મહાગાણેશ્વરે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે બાલચરિતે શ્રીગજાનનવરેણ્યસંવાદે ઽગુણત્રયકૃતિયોગોઽ નામૈકાદશોધ્યાયઃ ॥૧૧॥

અધ્યાય ૧૪૯ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
એવં પૂજાં સંપ્રગૃહય તત્રૈવ ન્યવસદ્વિભુઃ ।
ભક્તાનાં પૂરયન્કામાન્સદને રાજપૂજિતે

મુનિરુવાચ ।
વિનાયકસ્ય માહાત્મ્યે કથા ભિન્ના નિરૂપિતાઃ ।
અવતીર્ય વરેણ્યસ્ય ગૃહે વિઘ્નાસુરો હતઃ

ગજાસુરમુખપ્રાપ્તિર્વર્ણિતા ચતુરાનન ।
અત્રૈવ પાર્વતી ગર્ભાદાવિર્ભાવો નિરૂપિતઃ

ગજાનનતયા દેવ સંશયોઽતો મમાભવત્ ।
ત્વદન્યઃ સંશયેચ્છેત્તા નાસ્ત્યેવ ભુવનત્રયે

ક ઉવાચ ।
ન કાર્યઃ સંશયો વ્યાસ નાનાશક્તિયુતે વિભૌ।
નિજેચ્છાવશતોઽનેકરૂપકઃ કલ્પભેદતઃ

શમ્ભુવક્ત્રાચ્ચ ક્રોધાચ્ચ પ્રાદુર્ભૂતો ગજાનનઃ ।
ગૌર્યાશ્ચ તેજસો જાત ઉદરાચ્ચ ક્વચિન્મુને

ક્વચિદ્ગૌરીમલાચ્ચાપિ દ્વિમુખો દ્વિકરઃ ક્વચિત્ ।
ક્વચિત્પંચમુખઃ ક્વાપિ ષણ્મુખો દશબાહુકઃ

ક્વચિદ્વાખઃદશહસ્તશ્ચ સહસ્રભુજમણ્ડિતઃ ।
આગમેષુ સમસ્તેષુ નાનાધ્યાનાનિ સન્તિ હિ

ન ચાત્ર સંશયઃ કાર્યો વિસ્મયો વા મુને પ્રભૌ ।
શિવાદ્બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ લૈંગે જાતૌ નિરૂપિતૌ

સ્કાન્દે વિધાતુર્નેત્રાચ્ચ શિવોત્પત્તિર્નિરૂપિતા ।
વિષ્ણુઃ શિવં ધ્યાયતિ ચ શિવોઽપિ વિષ્ણુમેવ ચ

પંચાક્ષરં સમન્ત્રં ચ તારકં વદતિ પ્રભુઃ ।
શતકોટિમિતં રામચરિતં ચ ત્રિધાકૃતમ્

મર્ત્યલોકે તારકં સ સ્થાપયામાસ શંકરઃ ।
ક્વચિચ્છિવાત્સૃષ્ટિરુક્તા બ્રહ્મણશ્ચ ક્વચિદ્ધરેઃ

ભગવત્યાઃ ક્વચિત્પ્રોક્તા ક્વચિત્સૂર્યાદ્ગજાનનાત્ ।
ક્વચિચ્ચ બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તા સર્વં તચ્છાસ્ત્રસંમતમ્

સંશયં કુરુતે યસ્તુ સ યાતિ નરકં ધ્રુવમ્ ।
ક ઉવાચ ॥
એવં ત્રેતાયુગકથા પ્રોક્તા સર્વા મુને તવ

ઇદાનીમભિધાસ્યાનિ કથાં કલિયુગાશ્રિતામ્ ।
કલિપ્રાન્તે મુને લોકા ભ્રષ્ટાચારાસ્તથાનૃતાઃ

બ્રાહ્મણા વેદરહિતાઃ સ્નાનસન્ધ્યાવિવર્જિતાઃ ।
યજનં યાજનં દાનં ન કરિષ્યન્તિ કર્હિચિત્

પ્રતિગ્રહં ચ દુણ્ટાનાં કરિષ્યન્તિ સુદુર્લભમ્ ।
પરાપવાદં તન્નિન્દાં પરસ્રીધર્ષણં તથા

કરિષ્યન્તિ જનાઃ સર્વે વિધિલોપં ચ સર્વશઃ।
વિશ્વાસઘાતં સર્વત્ર કુર્વન્તિ ચ જના ધ્રુવમ્

વિધિલોપે ચ શપથં કરિષ્યન્તિ ધરાતલે।
ન કરિષ્યન્તિ મેઘાશ્ચ વૃષ્ટિં ક્વાપિ મુનીશ્વર

મહાનદીતીરદેશે કરિષ્યન્તિ કૃષિં જનાઃ ।
યો બલિ સોપ્યબલિનો હરિષ્યન્તિ ધનં બલાત્

હરિષ્યતસ્તતો દ્વૌ ચ ત્રયસ્તાભ્યાં બલાત્પુનઃ ।
શૂદ્રા વેદં પઠિષ્યન્તિ બ્રાહ્મણાઃ શૂદ્રકર્મિણઃ

ક્ષત્રિયા વૈશ્યકર્માણો વૈશ્યાશ્ચ શૂદ્રકર્મિણઃ।
પ્રતિગ્રહં કરિષ્યન્તિ ચાણ્ડાલસ્ય દ્વિજાતયઃ

દરિદ્રાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ હાહાભૂતા વિચેતસઃ ।
વદિષ્યન્તિ ચ ન મયા ગૃહીતં ધનમણ્વપિ

ગૃહીત્વાપિ ચ કૃત્યાય યાચિતારો ધનં પરાત્ ।
ઉત્કોચં ચ ગૃહીત્વૈવ વૃથા સાક્ષ્યં બ્રુવન્તિ ચ

સતાં નિન્દા કરિષ્યન્તિ મૈત્રીં ચાસદ્ભિરેવ ચ ।
વૃથા માંસસ્ય ભક્ષ્યં ચ કરિષ્યન્તિ દ્વિજાતયઃ

ઉચ્છેદઃ સજ્જનાનાં સ્યાદિતરેષાં ચ વૈભવમ્ ।
હિત્વા દેવાન્ભવિષ્યન્તિ જનાઃ સર્વે તથૈન્દ્રિકાન્

ભૂતપ્રેતપિશાચાનાં ભજને સક્ત માનસાઃ ।
વેષાન્નાનાવિધાન્કૃત્વા ભક્ષયિષ્યન્તિ વાડવાઃ

કેચિચ્ચ ક્ષત્રિયા ભિક્ષાં ચરિષ્યન્ત્યકુલોચિતામ્ ।
વ્રતાનિ નિર્મમાંશ્ચાપિ નાચરિષ્યન્તિ કર્હિચિત્

વર્ણસંકરકારીણિ કર્તા કર્માણિ ભૂજનઃ ।
પતિવ્રતા ભ્રષ્ટવ્રતા ભવિષ્યન્તિ કલૌ યુગે

મ્લેચ્છપ્રાયાઃ સર્વલોકાઃ પરદ્રવ્યાપહારિણઃ ।
નિર્દયાઃ કુપથાસક્તાઃ સર્વદા સત્યવર્જિતાઃ

ધરિત્રી સસ્યહીના ચ રસહીના મહીરુહાઃ।
પંચમે વાથ ષષ્ઠે વા વર્ષે કન્યાં પ્રસૂયતે

ષોડશાબ્દપરં ચાયુર્ભવિપ્યતિ તદા યુગે।
તીર્થાનિ ગુપ્તરૂપાણિ દેવતાયતનાનિ ચ

એવં પાપે પ્રવૃદ્ધે તુ ધર્મે વિશ્વાર્થમાત્રકઃ ।
ભવિષ્યન્તિ તદા દેવા ઉપવાસપરાયણાઃ

સ્વધાસ્વાહાવષટ્કારૈર્વજિતાભયવિહ્વલાઃ ।
યાસ્યન્તિ શરણં દેવં ગજાનનમનામયમ્

સ્તુતિં નાનાવિધાં તસ્ય કરિષ્યન્તિ નતિં બહુ ।
પ્રાર્થયિષ્યન્તિ દેવેશં સર્વવિઘ્નવિનાશનમ્

એવં સર્વં વિચાર્યાસૌ આવિર્ભાવં કરિષ્યતિ ।
ગજાનનઃ શૂર્પકર્ણો ધૂમ્રવર્ણોઽપિ નામતઃ

નીલમશ્વં સમારુહ્ય ખડ્ગહસ્તો રુષા જ્વલન્ ।
કલ્પયિષ્યતિ સેનાં સ નાનારૂપાં નિજેચ્છયા

શસ્ત્રાણિ ચ મહાસ્ત્રાણિ કલ્પયિષ્યત્યયત્નતઃ ।
વધિષ્યતિ મહામ્લેછાન્સેનયા સ્વેન તેજસા

મ્લેચ્છભૂતાંસ્તથા લોકાન્વધિષ્યતિ તદાઽખિલાન્ ।
લીલાન્કન્દરદેશેષુ બ્રાહ્મણાન્વન્યભક્ષિણ:

સમાનાય્ય પ્રપૂજ્યૈતાન્ભૂમિં દાસ્યતિ દેવરાટ્ ।
સત્કર્મકારિણઃ સર્વાન્વિચાલ્યતિ ચ સજ્જનાન્

તદા ધર્મમયં વિશ્વં ભવિષ્યતિ કૃતે યુગે।
એવં કૃત્વા ધૂમ્રવર્ણસ્તતોન્તર્ધાનમેષ્યતિ

એવં ચતુર્યુગે વ્યાસ વિઘ્નેશસ્ય મહાત્મનઃ ।
કથિતાનિ ચ નામાનિ રૂપાણિ ચ તવાનઘ

કર્માણ્યદ્ભુતરૂપાણિ તસ્ય ચોક્તાનિ સર્વશઃ ।
યેષાં શ્રવણમાત્રેણ મુચ્યન્તે સર્વજન્તવઃ

અનન્યસ્યાણિ રૂપાણિ ન વક્તું શક્તિરસ્તિ મે ।
યત્ર વેદાશ્ચ ચત્વારો વિકુણ્ઠાસ્તત્ર કા કથા

મમ વા મદ્વિધસ્યાપિ મહિમ્નસ્તસ્ય વર્ણને ।
અનુષ્ઠાનાય ગચ્છ ત્વં વ્યવસાયં કરોમ્યહમ્

ભૃગુરુવાચ ।
એવં શ્રુત્વા સોમકાન્ત વ્યાસો બ્રહ્મમુખાત્કથામ્ ।
અતિપ્રીતમનાઃ પ્રાહ સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્

મુનિરુવાચ ।
ન તૃપ્તિમધિગચ્છામિ । શ્રુત્વાખ્યાનં મહાદ્ભુતમ્ ।
ધન્યોઽસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ યત્ત્વયા સર્વસંશયાઃ

દૂરીકૃતાઃ કથાસંગાદ્ગણેશચરિતા શ્રયાત્ ।
અમૃતસ્યેવ મે તૃપ્તિઃ શ્રુત્વા શ્રુત્વા ન જાયતે

અસ્ય શ્રવણમાત્રેણ જન્મજન્માન્તરાર્જિતમ્ ।
વૃજિનં નાશમાયાતિ સર્વે કામા ભવન્તિ ચ

પૂર્વપુણ્યબલાદસ્ય શ્રવણં જાયતે નૃણામ્ ।
ન શ્રાવ્યં દુર્જનાયેદં પુરાણં સર્વસિદ્ધિદમ્

એવમુક્ત્વા નમસ્કૃત્ય પરિક્રમ્ય સ્વયં ભુવમ્ ।
ગૃહીત્વાજ્ઞાં યયૌ વ્યાસસ્તપસે વનમુત્તમમ્

યત્ર કન્દફલાન્યાસન્નુત્તમાનિ જલાનિ ચ ।
ન વાયુઃ પ્રબલો યત્ર નાતપો નાગ્નિરેવ ચ

તત્રોપવિષ્ટૈકનિષ્ઠો જપન્નેકાક્ષરં મનુમ્ ।
વ્યતીયુર્દ્ધાદશાબ્દાનિ મુનેસ્તસ્ય તપસ્યતઃ ॥
તતઃ પ્રાદુરભૂત્તસ્ય પુરતસ્તુ ગજાનનઃ ૫૩ (૬૭૪૨)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે મુનિવિસર્જનં નામૈકોનપંચાશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૫૦ પ્રારંભ :-
સોમકાન્ત ઉવાચ ।
કથં પ્રાદુરભૂદ્દેવઃ પુરસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભૃગો તત્સર્વમાખ્યાહિ શ્રુત્વા પાપક્ષયો યતઃ

ભૃગુરુવાચ ।
યથા તત્પુરતઃ પ્રાદુરાસીદ્દેવો ગજાનનઃ ।
તત્સર્વં કથયિષ્યેઽહં સાદરં શૃણુ ભૂમિપ

રક્તમાલ્યામ્બરધરો રક્તગન્ધાનુલેપનઃ ।
ગજાનનોઽબ્જનયનઃ સિન્દૂરારુણમસ્તકઃ

અનેકસૂર્યસંકાશો દિવ્યકુણ્ડલમણ્ડિતઃ ।
અંગદે મુકુટં બિભ્રત્કંકણે શેષમેવ ચ

મુનિરિત્થં નિરીક્ષ્યૈનં નિમીલ્ય નયને પુનઃ ।
ચકમ્પે ભયસંત્રસ્તઃ સ્મૃત્વા મન્ત્રં મુમૂર્છ ચ

તતોઽબ્રવીન્નાગમુખો મા ભૈસ્ત્વં મુનિસત્તમ ।
યં ધ્યાયસિ દિવારાત્રૌ સોઽહં ત્વાં સમુપાગતઃ

બ્રહ્માદીનામગમ્યો યો વરં દાતું મુને તવ ।
ભૃગુરુવાચ ।
શ્રુત્વેત્થં મધુરાં વાણીં જહર્ષ મુનિપુંગવઃ

મૂર્ધાનં ન્યસ્ય તત્પાદે ધન્યોઽહં પિતરૌ તપઃ ।
ધન્યોઽહં ધરણી વૃક્ષાઃ પુનઃ પુનરવીવદત્

યતો દૃષ્ટઃ સર્વરૂપો ગુણાતીતોઽખિલાશ્રયઃ।
ચિદાનન્દઘનોઽનન્તોઽખિલકારણકારણમ્

એવં સ્તુત્વા પ્રાર્થયન્સ વરદં તં ગજાનનમ્ ।
મુનિરુવાચ ।
નિરસ્ય ભ્રાન્તિં સર્વા મે યચ્છ ભક્તિં દૃઢાં ત્વયિ

અષ્ટાદશપુરાણાનાં યથા સ્યાં કરણે ક્ષમઃ ।
તવાપિ સ્તવને શક્તિઃ સ્યાદ્યથા તત્કુરુષ્વ ભોઃ

હૃદયે વસ દેવેશ પ્રસન્નશ્ચેન્મમાનઘ ।
ગજાનન ઉવાચ ।
ત્વયા યત્પ્રાર્થિતં વત્સ સર્વમદ્ય ભવિષ્યતિ

સર્વમાન્યો વ્યાસ નામા સર્વપાવનપાવનઃ ।
અપરોક્ષજ્ઞાનવાંશ્ચ ભવિષ્યસિ ગુરોર્ગુરુઃ

નારાયણપરઃ ખ્યાત્યા ગુણૈઃ કીર્ત્યા શ્રિયાપિ ચ ।
અષ્ટાદશપુરાણાનાં કર્તા ત્વં હિ ભવિષ્યસિ

તથૈવોપપુરાણાનાં તાવતાં ચ મુનીશ્વર ।
ત્વયા પૂર્વં દમ્ભવશાન્ન કૃતં મમ પૂજનમ્

સ્મરણં વા તતઃ સ્તમ્ભો જાતો વાણ્યા મહાદ્ભુતઃ ।
ધાતુર્મુખાચ્છ્રુતો યસ્માન્મહિમા તેન મેઽનઘ

વિલીનં સર્વમધુના પ્રવિશામિ તવોદરમ્ ।
ભૃગુરુવાચ ।
એવમુક્ત્વા પ્રાવિશત્સ તન્મુનેરુદરં વિભુઃ

પ્રકાશમતુલં લેભે સૂર્યકોટિસમં મુનિઃ ।
દીપયામાસ કકુભસ્તતો મૂર્તિં વિધાય સઃ

ગજાનનસ્ય મહતીં પ્રાસાદેઽસ્થાપયચ્ચ સઃ ।
પૂજયામાસ વિવિધૈરુપચારૈઃ પૃથક્પૃથક્

સિદ્ધિક્ષેત્રમિદં સર્વલોકાનાં પાવનં દૃશોઃ।
અનુષ્ઠાનવતાં મન્ત્રનાનાસિદ્ધિપ્રદં શુભમ્

એવમુક્ત્વાપ્યનુજ્ઞાપ્ય વ્યાસો નારાયણસ્તદા ।
પુરાણં તદ્ગણેશસ્ય યચ્છ્રુતં બ્રહ્મણોમુખાત્

પ્રાહ વૈશમ્પાયનાય તતસ્તદ્ભુવિ પપ્રથે ।
તદેતદખિલં તેઽદ્ય મયાપિ કથિતં નૃપ

નાનેન સદૃશં કિંચિત્પાવનં ત્રિષુ વિદ્યતે ।
લોકેષુ પરમાનન્દદાયકં નૃપસત્તમ

સોમકાન્ત ન ચાખ્યેમમિદં દુષ્ટજને ત્વયા।
વિનીતેષુ ચ ભક્તેષુ ત્વયાખ્યેયં પ્રયત્નતઃ

મયા નિરન્તરમિદં જપ્યતે સ્મર્યતેઽપિ ચ ।
તવાપિ કરુણાયોગાત્કથિતં રાજસત્તમ

ગજાનનધ્યાનપરો નિત્યં જપપરોભવ ૨૬ (૬૭૬૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે વ્યાસાનુગ્રહસિદ્ધિક્ષેત્રવર્ણનં નામ પંચાશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ