ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.106.110

અધ્યાય ૧૦૬પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતસ્ત્રયોદશે વર્ષે નમસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્ ।
ભસ્માંગરાગરુચિરં પંચાસ્યં દિગ્ભુજં શુભમ્

રુણ્ડમાલાધરં સુપ્તં ચન્દ્રશેખરમચ્યુતમ્ ।
મયૂરેશોઽથ જગ્રાહ શશિનં તચ્છિરોગતમ્

ક્રીડન્બહિઃ સમાયાતો બાલકૈઃ પરિવારિતઃ ।
સુહૃદ્ભિઃ પરિનૃત્યદ્ભિર્વદદ્ભિશ્ચ પરસ્પરમ્

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર દૈત્યો મંગલસંજ્ઞકઃ ।
કરાલવદનઃ ક્રોડીવિજેતા મરમાદ્ભુતઃ

વરાહરૂપો બલવાન્દન્તચ્છિન્નમહિરુહઃ ।
વજ્રસારસટાભિઃ સ ભિન્દન્વ્યોમ પદૈર્ધરામ

અંજનાદ્રિરિવ શ્યામો વહ્નિકુણ્ડનિભેક્ષણઃ ।
દૃષ્ટ્વા તં વિદ્રુતા બાલા વર્ષાઘનનિભસ્વનઃ

ન દૃષ્ટઃ સૂકરઃ ક્વાપીદૃશ ઇત્યબ્રુવંશ્ચ તે ।
યાવન્મારયતે બાલાંસ્તાવદ્દેવો મયૂરરાટ્

દધાર દન્તયોર્દુષ્ટં તદા સૂકરદાનવમ્ ।
અથાપરેણ હસ્તેન દધારાધરપોત્રકમ્

પાટયામાસ સહસા વંશખણ્ડમિવાર્ભકઃ ।
પૂર્વદેહં સમાસ્થાય દશયોજનવિસ્તૃતમ્

પતિતશ્ચૂર્ણયન્વૃક્ષાન્દારયન્ધરણીતલમ્ ।
તતસ્તમબ્રુવન્બાલા ધન્યોઽયં પાર્વતીસુતઃ

ક્ષણેન નાશિતો દૈત્યો લીલયાઽસૌ મહાબલઃ ।
અસ્ય દર્શનતસ્ત્રસ્તા વયં યાતા દિશો દશ

પતમાનેન યેનેહ ચૂર્ણિતાનિ ગૃહાણિ ચ ।
ક ઉવાચ ।
તતઃ શિવો લલાટે સ્વે નાપશ્યચ્છશિનં યદા

ક્રોધાસંરક્તનયનો વિષ્ટપં પ્રદહન્નિવ ।
ગણાનૂચે રુષાવિષ્ટો રક્ષણં ક્રિયતે કથમ્

કેન દૈત્યેન નીતો મે લલાટસ્થોઽમલઃ શશી।
ક ઉવાચ ।
તતો લીના ગણાઃ સર્વે કમ્પમાના ભયાતુરાઃ

અપરે ધૈર્યમાલમ્બ્ય વદન્તિ સ્મ શિવં પ્રતિ ।
ઉમાકાન્ત ભવત્પુત્રો મયૂરેશ્વરસંજ્ઞક:

ક્રીડિતું બહિરાયાતસ્તસ્ય હસ્તે વિલોકિતઃ ।
ચન્દ્રસ્તેન કદા નીતો ન જાનીમો વયં વિભો

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રોચે રુષ્ટો મહેશ્વરઃ ।
કથં નુ ક્રિયતે રક્ષા ભવદ્ભિર્ભક્ષ્યતત્પરૈઃ

ચન્દ્રો વા ચન્દ્રહર્તા વા યદ્યાનીતસ્તદા શુભમ્ ।
નો ચેદ્ભસ્મીકરિષ્યામિ સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ

તતસ્તે ક્ષુબ્ધમનસો ધાવમાનાસ્ત્વરાન્વિતાઃ।
મયૂરેશં સમભેત્ય પ્રાભણન્રુષ્ટચેતસઃ

યાહિ દુષ્ટં શિવં દેવં ચન્દ્રં વા યચ્છ તસ્કર ।
ગણવાક્યં પરિશ્રુત્ય ચુકોપ ગણનાયક:

ન મેઽસ્તિ ગણના કાપિ ભવતાં તસ્ય વા ગણાઃ ।
જગત્ત્રયજનન્યા મે તનયસ્ય પ્રભાવિણઃ

ક ઉવાચ ।
તસ્ય શ્વાસેન સર્વે તે વાત્યા પત્રમિવોદ્ધૃતાઃ ।
પેતુઃ શિવસ્ય પુરતો ગણા દીનાસ્તદાઽખિલાઃ

અતિરોષાન્મહાદેવઃ પ્રમથાદીનથાબ્રવીત્ ।
આનીયતાં સ દુષ્ટાત્મા બદ્ધ્વોમાતનયો લઘુઃ

તે તુ શીઘ્રતરં યાતા યત્ર ક્રીડારતઃ શિશુઃ ।
દદૃશુસ્તં શિશુગતં ક્રીડન્તમકુતોભયમ્

વેષ્ટિતું તાન્સમાયાતાન્મોહયિત્વા વિનાયકઃ ।
અન્તર્હિતશ્ચતુર્દિક્ષુ ગણાસ્તે તં વ્યલોકયન્

ગૃહે ગૃહે કાનનેષુ નાપશ્યસ્તે વિનાયકમ્ ।
ક્વચિદૃષ્ટ્વા તુ તં પ્રાહુરસ્મદગ્રે કથં ભવાન્

ગન્તું શક્તો બ્રહ્મલોકે સ્થિતં નેષ્યામ તં શિવમ્ ।
એવમન્તર્હિતો દૃશ્યો વારંવારં બભૂવ સઃ

તતઃ ખિન્નાન્ગણાન્દૃષ્ટ્વા પરમાત્મા કૃપાન્વિતઃ ।
તસ્થૌ તત્પુરતઃ સમ્યગ્દૃષ્ટ્વા તં હર્ષનિર્ભરાઃ

બબન્ધુર્ગિરિજાસૂનું નિન્યુસ્તે શંકરં પ્રતિ ।
પૃથિવીભારસદૃશમુપવિષ્ટં તુ તે ગણાઃ

ન શેકુરુત્થાપયિતું તતો વિસ્મિતમાનસાઃ ।
હતોદ્યમા ગણાઃ સર્વે શિવમેત્ય સમૂચિરે

સર્વે વયં સમાનેતુમેકં શક્તા ન શંકર ।
આજ્ઞાપયામાસ શિવો નન્દિનં પુરતઃ સ્થિતમ્

ઝટિત્યાનય ગચ્છ ત્વં મયૂરેશં તુ તસ્કરમ્ ।
નન્દ્યુવાચ ।
શેષં સૂર્યં શશાંકં ચ હનિષ્યેઽહં તવાજ્ઞયા

કનીયસો ન મે કાચિદ્ગણનાસ્તિ મહેશ્વર ।
ક ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વાઽગાદ્વાયુવેગો ભંજન્વૃક્ષાંશ્ચ પર્વતાન્

ક્રોધસંરક્તનયનસ્તીક્ષ્ણશૃંગોગ્રસન્દિવમ્ ।
ઉવાચ તં મયૂરેશં યાહિ રે ત્વં શિવં પ્રતિ

નો ચેદધ નયિષ્યામિ ન સમો હિ ગણૈરહમ્।
એવં વદતિ તસ્મિંસ્તુ મયૂરેશો રુષાન્વિતઃ

શવાસચક્રેઽક્ષિપત્તં તુ ગમનાગમસંકુલે।
તત્યાજ તં દૃઢં શ્વાસાદતિખિન્નં શિવાન્તિકે

વમન્તં ધિરં વક્ત્રાત્પૃથિવ્યાં પતિતં તુ તમ્ ।
બ્રુવન્તં પૌરુષં નાના મૂર્છિતં દ્વિમુહૂર્તતઃ

અપશ્યચ્ચ મયૂરેશં જાનુભાગે સ્થિતં શિવઃ ।
દેદીપ્યમાનં વપુષા દિવ્યભૂષાસમન્વિતમ્

ગણા ઊચુઃ શિવં દૃષ્ટ્વા ભાલચન્દ્રં યથા પુરા।
લલાટે તે શશી દેવ વૃથાજ્ઞપ્તા વયં શવ

મયૂરેશં ગણાંશ્ચાહ શશિનં વીક્ષ્ય મસ્તકે ।
શિવ ઉવાચ ।
શ્રાન્તાસ્તે ચ ગણાસ્ત્વં ચ નન્દી ચાપિ મમાજ્ઞયા

ચન્દ્ર સ્થિતે લલાટે મે વૃથા યુદ્ધમભૂદ્ધિ વઃ ।
પ્રમથા ઊચુઃ ।
અદ્યપ્રભૃતિ દેવેશ સ્વામી નોઽસ્તુ મયૂરરાટ્

ક ઉવાચ ।
તથેતિ શિવ ઊચે તાન્ગણરાજોઽભવત્તુ સઃ :
નત્વા શિવં ગણેશં ચ ગણેશજનનીમપિ

પ્રશંસયિત્વા દેવેશં મયૂરેશં તથાવિધમ્ ।
ગર્જન્તોઽથ ગણા જગ્મુર્મુદા સ્વં સ્વં નિવેશનમ્ ૪૩ (૪૮૪૫)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે ષડધિકશતતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૦૭ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતશ્ચતુર્દશે વર્ષે ગૌતમાદ્યાઃ સુરર્ષયઃ ।
આયયુર્ગિરિજાગેહં નાનાગણયુતં શિવમ્

નમસ્કૃત્ય ચ તાનમ્બા નાનાસનગતાન્પુરઃ ।
પૂજયિત્વા વિધાનેન પ્રોવાચ હૃદ્ગતં વચઃ

વિઘ્નભીત્યા પરિત્યક્તં ત્રિસન્ધ્યાક્ષેત્રમુત્તમમ્ ।
અસ્ય બાલસ્ય મે વિઘ્ના અત્રાપિ બહવોઽભવન્

દિશન્તુ વિઘ્નરહિતં કર્મ વા સ્થાનમુત્તમમ્ ।
મુનય ઊચુઃ ।
ઇન્દ્રયાગે કૃતે દેવિ સર્વવિઘ્નં હરિષ્યતિ

ક ઉવાચ ।
તદેવ કારયામાસ મણ્ડપં બહુવિસ્તરમ્ ।
સંભારાન્કારયામાસ શક્રસંતોષકારકાન્

આજ્ઞાં ગૃહીત્વા શમ્ભોઃ સા પાર્વતી હર્ષનિર્ભરા।
કારયામાસ વિધિવદિન્દ્રયાગં મહર્ષિભિઃ

ધ્યાનમાવાહનં ચક્રુરિન્દ્રસ્યૈતે મહર્ષયઃ ।
પૂપૂજુર્ગિરિજાદેશાત્સાંગમિન્દ્રં ગણાનપિ

કુણ્ડે વહ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય મન્ત્રૈરેવ દ્વિજર્ષભાઃ ।
જપાનાં તદ્દશાંશેન જુહુવુસ્તિલપાયસમ્

પ્રણવાદ્યૈર્નમોન્તૈશ્ચ સ્વાહાન્તૈર્મન્ત્રસંચયૈઃ ।
શાન્તિપાઠાન્પઠન્તિ સ્મ ચતુર્વેદભવાન્દ્વિજા:

એતસ્મિન્નન્તરે બાલઃ ક્રીડિત્વા બાલકૈઃ સહ।
યજ્ઞવાટમુખો યાતિ દૈત્યૌ તુ કલવિંકલૌ

તાવત્સંમુખતાં યાતૌ માહિષં રૂપમાસ્થિતૌ ।
મહારવૌ મહાશૃંગૌ ભીષયન્તૌ જગત્ત્રયમ્

સટાભિન્નઘનૌ પુચ્છાદ્દારયન્તૌ ગિરીનથ ।
નાસાનિરોધપવનાચ્ચૂર્ણયન્તૌ દ્રુમાનપિ

ઉમાસુતં હન્તુકામૌ યાતૌ શીઘ્રં તદન્તિકમ્ ।
પ્રાયુધ્યેતાં તદા દ્વૌ તૌ મત્તાવિવ મહાગજૌ

તયોઃ શબ્દેન ગગનં ગર્જતિ સ્મ યથા ઘનઃ ।
જયં ભંગં ક્રમેણોભૌ પ્રાપતૂ રુધિરોક્ષિતૌ

વિદ્રુતા મુનિબાલાસ્તે તાભ્યાં ભીતા વૃકાદિવ ।
દૂરાદ્દદર્શ ગિરિજાસુતસ્તૌ દૈત્યપુંગવૌ

કથમેતૌ મહાદુષ્ટૌ હનિષ્યામીતિ ચિન્તયન્ ।
પશ્યત્સુ તેષુ બાલેષુ ચિક્ષેપ ગગને ચ તૌ

પુચ્છે ગૃહીત્વાઽતિબલૌ ભ્રામયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
મુહૂર્તાત્પતિતૌ પૃથ્વ્યાં તાન્વિદાર્ય દ્રુમાનપિ

શતધા દેહખણ્ડાનિ તયોરાદન્વૃકાદયઃ ।
તતસ્તે મુનિબાલાસ્તં યયુર્ભક્ત્યા પ્રતુષ્ટુવુઃ

યસ્ય તત્ત્વં ન જાનન્તિ બ્રહ્માદ્યા મુનયોપિ ચ ।
સર્વાન્તર્યામિણસ્તે તુ કથં વિદ્યામહે વયમ્

બાલ્યાત્યભૃતિ દૈત્યાસ્તે નાશિતાઃ કોટિશસ્ત્વયા ।
એતૌ મહિષરૂપેણ હન્તું ત્વાં સમુપાગતૌ

મૂષકાવિવ સંત્યક્તૌ પુચ્છે ધૃત્વા સ્વલીલયા।
યયોઃ શ્વાસેન ચલિતાઃ પર્વતાશ્ચ દ્રુમાધરાઃ

ક ઉવાચ ।
મયૂરેશસ્તતઃ પ્રાયાદ્યજ્ઞવાટં રમન્રમન્ ।
દદર્શેન્દ્રમખં રુષ્ટો ધ્વંસયામાસ તત્ક્ષણાત્

દૂરે ક્ષિપ્ત્વા શક્રમૂર્તિં પ્રોચે સર્વાન્મુનીશ્વરાન્ ।
વૃતો મુનિસુતૈઃ સર્વૈઃ કિં કર્મ ક્રિયતેઽમલા:

કિં તુષ્ટેન પ્રદાતવ્યં વાસવેનાખિલાર્થિના ।
અજાપ્રાર્થનયા કિં નુ કામધેનુફલં લભેત્

સ આદચ્છેષસામગ્રી કૃત્વા શાન્ત હુતાશનમ્ ।
મુનયો વિસ્મિતહૃદો વીક્ષ્ય ચાપલ્યમસ્ય તત્

ઉમાનિવિષ્ટહૃદયા નાશકત્તં ગુણેશ્વરમ્ ।
ઉપાલબ્ધું શિક્ષિતું વા વક્તું ક્રોધેન કિંચન

ઉમાયૈ સર્વમાખ્યાય જગ્મુઃ સ્વં સ્વં નિવેશનમ્ ।
શ્રુત્વેન્દ્રે ક્ષુબ્ધહ્દયે યત્સ્યાત્તચ્ચ ભવત્વિતિ

સ્વાપમાને પરિજ્ઞાતે શક્રશ્ચુક્રોધ વૈ ભૃશમ્ ।
ક્રોધસંરક્તનયનો દહન્નિવ જગત્ત્રયમ્

આકાર્ય દેવનિચયાનુવાચ વાક્યમુત્તમમ્ ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
મમ યાગો મુનિગણૈરારબ્ધ પરમાદરાત્

સ વિધ્વસ્તો ગુણેશેન તસ્ય દ્રક્ષ્યેઽદ્ય પૌરુષમ્ ।
રુષ્ટે મયિ ભવેન્નષ્ટં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

દેવા ઊચુઃ ।
તવાજ્ઞા ચેન્મયૂરેશં બદ્ધ્વાનીમઃ ક્ષણેન હ ।
શક્ર ઉવાચ !
મયૂરેશપુરે વહ્નેઃ સ્થાનં માસ્તુ ક્વચિત્તવ

સર્વેષાં જાઠરોઽપિ ત્વં લીનો ભવ મમાજ્ઞયા ।
ક ઉવાચ ।
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શક્રસ્ય રુષિતાત્મનઃ

વહ્નિરન્તર્હિતસ્ત્વત્ર પુરેઽપિ જઠરેઽપિ ચ ।
નાપશ્યન્મુનયો વહ્નિં મમન્થુર્હોમહેતવે

નાયાતીતિ પરિજ્ઞાય તેઽપક્વં જક્ષુરાદરાત્ ।
ન ચ તત્પચ્યતે તેન વ્યથા ભવતિ દુર્ધરા

તતસ્તે મુનયો જગ્મુર્મયૂરેશં કૃપાકરમ્ ।
નમસ્કૃત્યાબ્રુવન્સર્વે શક્રાહૂતો ગતોઽનલ:

જાઠરોઽપિ ગતો વહ્નિરિન્દ્રયાગે હતે ત્વયા ।
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં પ્રત્યેકં જઠરેઽનલઃ

સોઽભવત્ક્ષુધયાવિષ્ઠાઃ સર્વે જાતાસ્તુ તત્ક્ષણાત્ ।
મહાનસેષુ કુણ્ડેષુ તથૈવ જ્વલિતોઽભવત્

તતો વાયું નિનાયાશુ શક્રઃ ક્રુદ્ધો મહાબલઃ ।
પ્રેતભૂતા પુરી સર્વા પંચપ્રાણે ગતેઽભવત્

પંચપ્રાણમયો દેવસ્તતસ્તાન્સમજીવયત્ ।
તત ઇન્દ્રોઽબ્રવીત્સૂર્યં તાપયૈનાં પુરીં બહુ

તતઃ સૂર્યોઽતપત્સર્વં દ્વાદશાદિત્યરૂપવાન્ ।
વાપીકૂપતડાગેષુ નદ્યાં જલમશોષયત્

જજ્વાલ પૃથિવી સર્વા પુરગ્રામવનાકરા ।
તતઃ શીઘ્રં મયૂરેશો મેઘો ભૂત્વા વવર્ષ હ

શમયામાસ તં વહ્નિં મૃતાંશ્ચ સમજીવયત્ ।
તતો હર્ષયુતા લોકાઃ સાધુ સાધ્વિત્યપૂજયન્

ક ઉવાચ ।
પ્રતિકૂલં કૃતં યદ્યત્તતત્સર્વં નિરાકૃતમ્ ।
જ્ઞાત્વા શક્રો યયૌ દેવં મયૂરેશં નનામ ચ

બદ્ધાંજલિપુટો ભૂત્વા સ્તોતું સવેશ્વરં વિભુમ્ ।
શક્ર ઉવાચ ।
ન વેદા નર્ષયો જગ્મુર્બ્રહ્માદ્યાસ્તે ગતિં વિભો

સર્વાન્તર્યામિણઃ સર્વરૂપસ્ય બ્રહ્મરૂપિણઃ।
બ્રહ્માદીનાં વિશ્વસૃજાં કારણાનાં ચ કારણમ્

અપરાધાન્ક્ષમસ્વાદ્ય ત્વામહં શરણં ગતઃ ।
મસ્તકં પાદયોર્ન્યસ્ય પ્રાર્થયામાસ સાદરમ્

ક ઉવાચ ।
નિર્વિકલ્પં મનન્તસ્ય જ્ઞાત્વા પ્રાહ ગુણેશ્વરઃ ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે પદે તિષ્ઠ સુખં સ્વકે

તતઃ સંપૂજ્ય તં દેવં નમસ્કૃત્ય શચીપતિઃ ।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યયૌ હષ્ટઃ સન્નમરાવતીમ્ ૪૮ (૪૮૯૩)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે સપ્તાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૦૮પ્રારંભઃ-
ક ઉવાચ । તતઃ પંચદશે વર્ષે મયૂરેશોઽર્ભકૈઃ સહ।
ગતઃ સ્નાતું નદીં પુણ્યાં નામ્ના દ્બ્રહ્મકમણ્ડલુમ્

સ્નાત્વા નિત્યં સમાપ્યાશુ માનસૈઃ ષોડશૈઃ પૃથક્ ।
ઉપચારૈઃ પુપૂજસ્તે હ્રદિસ્થં ગણનાયકમ્

કેચિત્પદ્માસનગતં કેચિદ્બર્હિગતં ચ તમ્ ।
દિવ્યગન્ધૈર્દિવ્યવસ્ત્રૈર્દિવ્યૈઃ પુષ્પૈરપૂજયન્

ગાર્ગ્યો મુનિર્મન્દિરે તં ધ્યાત્વા રત્નાન્વિતેઽર્ચયત્ ।
એતસ્મિન્નન્તરેઽકસ્માત્પિદધે દ્વારમસ્ય તત્

યાવદુદ્ધાટયત્યેવ તાવત્તદ્દૃઢતામગાત્ ।
તત્ર આક્રન્દનં ચક્રે સ ચ તે વાલકા અપિ

બાલકા ઊચુઃ
ત્વમેવ જનની તાતઃ કથમભ્યન્તરે સ્થિતઃ ।
દત્ત્વા કપાટં દેવેશ નોઽપરાધાન્ક્ષમસ્વ ચ

ક ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે દૈત્યો મહાબલપરાક્રમઃ ।
યસ્ય શબ્દેન મહતા કમ્પતે ભુવનત્રયમ્

સટાભિન્નઘનો દુષ્ટો વ્યાઘ્રરૂપી સમભ્યગાત્ ।
વ્યાદાયં વદનં ઘોરં ગ્રસન્નિવ જગત્ત્રયમ્

દૃષ્ટવા તં દુદ્રુવુર્બાલાઃ ક્રન્દન્તસ્તે દિશો દશ ।
સ તુ દ્વારં વિનિર્ભિદ્ય મયૂરેશં તમાયયૌ

શાર્દૂલસદૃશં રૂપં કૃત્વાઽયાત્સોઽપિ તં ક્ષણાત્ ।
પપાલ સહસા વ્યાઘ્રઃ પૃષ્ઠે લગ્નો યયૌ ચ સઃ

ભ્રમન્સ તુ વનં યાતો નિકુંજે લીય તસ્થિવાન્ ।
દેવો વૃક્ષં સમારુહ્ય કુંજમધ્યે પપાત હ

ઉભાભ્યાં વદનં તસ્ય કરાભ્યાં જગૃહે દૃઢમ્ ।
અન્યાભ્યાં બહિરાનીય તતઃ પરશુનાઽચ્છિનત્

નાસિકાં શ્રવણે પાદૌ પુચ્છમગ્રભવાવુભૌ ।
ન મુખં દર્શયેત્યુક્ત્વા વિસસર્જ ગુણેશ્વર

નિજં રૂપં સમાસ્થાય તથૈવ વિકૃતોઽભવત્ ।
એવમેવ કરિષ્યામિ ત્વદ્દેહમિત્યુવાચ તમ્

યયૌ નિજાલયં દૈત્યો દેવઃ સ્વં ધામ ચાયયૌ ।
તતો મુનિસુતા ભ્રેમુઃ ક્રન્દન્તઃ ક્વ મયૂરરાટ્

અતિશ્રાન્તા દ્રુમતલે સુચ્છાયે પ્રાસ્વપંસ્તદા ।
અનેન યાસ્યતિ પથા દ્રક્ષ્યામસ્તત્પદામ્બુજમ્

પાદૌ દક્ષિણતસ્તેષાં દૃષ્ટ્વા ચુક્રોધ ભાનુજઃ ।
અત્યારક્તદૃશી રોષાદ્બ્રહ્માણ્ડગ્રાસસાહસઃ

બદ્ધ્વા તાન્સ્વસ્થલં યાતો મયૂરેશસ્તતોઽગમત્ ।
નાપશ્યત્તત્તટે બાલાન્વિસ્મયં પરમં યયૌ

ચિન્તાં પરમિકાં પ્રાપ્તો વિના તૈઃ સ મયૂરરાટ્ ।
ન સુખં ક્વાપિ સંપ્રાયાત્તતો મુનિગણા યયુઃ

મુનય ઊચુઃ ।
ક્વાસ્માકં બાલકા દેવ પ્રાતર્નીતાસ્ત્વયાઽખિલાઃ ।
વિના તૈર્નો ગમિષ્યન્તિ પ્રાણાસ્ત્વય્યાગતેઽધુના

ક ઉવાચ ।
ન કિંચિદૂચે તાન્દેવો મુંચન્નશ્રુ મુહુર્મુહુઃ ।
વિચાર્ય ભાસ્કરીં યાતઃ પુરીં દૂતૈર્નિવેદિતઃ

દૂતા ઊચુઃ ।
કોઽપિ યાતો યોદ્ધુકામો લોકત્રયવિનાશકૃત્ ।
ઉગ્રારાવો મહાબાહુર્વાર્યમાણો બલાદ્યમઃ

યમ ઉવાચ ।
બ્રહ્માણ્ડં ચૂર્ણતાં યાતિ દણ્ડાઘાતેન યસ્ય મે ।
તસ્ય મે પુરતો યુદ્ધં કથં બાલો વિધાસ્યસિ

દેવ ઉવાચ ।
ત્વમાત્માનં વર્ણયસે રંકવદ્ભાંસિ મે યમ ।
મમ વક્રભુવા સર્વં બ્રહ્માણ્ડં ચ વિનશ્યતિ

એવમુક્ત્વા મયૂરેશો યમસ્કન્ધં રુરોહ સઃ।
પાતયામાસ મહિષાત્પપાતોપરિ તત્ક્ષણાત્

પરાક્રમં તસ્ય બુદ્ધ્વા બદ્ધાઞ્જલિપુટો યમઃ ।
તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા મયૂરેશં સુરેશ્વરમ

યમ ઉવાચ ।
ન તે રૂપ વિદુર્દેવા બ્રહ્માદ્યાઃ સનકાદયઃ ।
નેતિ નેતિ ચ વેદાસ્ત્વાં વદન્તિ પરમેશ્વરમ્

સ્રષ્ટારં પાલકં સષ્ટેઃ સંહર્તારં નિજેચ્છયા ।
દૈત્યાનાં સર્વદુષ્ટાનાં નાશકં સર્વરૂપિણમ્

અકસ્માદપરાધં નઃ કૃતં ક્ષન્તુ ત્વમર્હસિ ।
ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા પુપૂજાસૌ વસ્ત્રૈ રત્નૈઃ ફલૈરમુમ્

બાલાનાનીય તદ્ધસ્તે નિવેદ્ય પુરતઃ સ્થિતઃ ।
આલિલિંગુર્મુદા સર્વે પરસ્પરમથાબ્રુવન

બાલા ઊચુઃ ।
શ્રાન્તાસ્ત્વદ્દર્શનાર્થાય બદ્ધ્વા નીતા યમેન હ ।
ત્વદ્દર્શનાદ્બન્ધમુક્તા યાસ્યામો નિજમન્દિરમ્

ક ઉવાચ ।
તતસ્તે સ્વાશ્રમં પ્રાપ્તા મયૂરેશપુરસ્કૃતાઃ ।
મયૂરેશપૂરં યાતા નાનાવાદિત્રસંકુલમ્

નાનાધ્વજપતાકાઢયં પુષ્પમાલાવિભૂષિતમ।
યમોઽપિ પૃષ્ઠતો યાતિ દ્રષ્ટું તત્કૌતુકં મહત્

સંમુખં તસ્ય તે સર્વે મુનયોઽપિ યયુસ્તદા ।
પુપૂજુસ્તુષ્ટુવુર્દેવ લિલિંગુર્બાલકાનપિ

ઉવાચ દેવતાન્સર્વાન્મુનીન્પૂર્વં પ્રકુપ્યતઃ।
આનીતા બાલકા લોકાદ્યમસ્ય ક્ષણમાત્રતઃ

મુનય ઊચુઃ ।
સર્વત્ર રક્ષસે ત્વં હિ સર્વશક્તિઃ સદા ચ નઃ ।
ક ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા તમનુજ્ઞાપ્ય સ્વાશ્રમાન્મુનયો યયુઃ

યમોઽપિ તં નમસ્કૃત્ય સ્વાલયં મુદિતોઽગમત્ ।
દેવોઽપિ સ્વાલયં પ્રાપ્ય હર્ષયામાસ સાદરમ્ ૩૭ (૪૯૩૦)
ઇતિ શ્રી ગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે રવિજગર્વપરિહારો નામાષ્ટાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૦૯ પ્રારંભ :-
કદાચિત્પાર્વતી પ્રાહ સુખાસીનં મહેશ્વરમ્ ।
ગતાનિ તુ મહાદેવ વર્ષાણિ દશ પંચ ચ

વિવાહશ્ચિન્ત્યતામસ્ય મયૂરેશસ્ય સામ્પ્રતમ્ ।
સુશીલા સુમુખી બાલા મૃગાક્ષી હંસગામિની

પિકવાક્ સુનસા તન્વી વધૂઃ ક્વાપિ વિચાર્યતામ્ ।
મન્મથાતુલદેહસ્ય સર્વાંગસુન્દરસ્ય હ

ક ઉવાચ ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સાધુ સાધ્વિત્યભાષત ।
સોઽચિન્તયચ્છુભા કન્યાં મનસા નાપકુત્રચિત્

તતશ્ચિન્તાં પરાં પ્રાપ તાવન્નારદ આગતઃ ।
સંપૂજ્ય ચોપવૈશ્યેનમાસને શમ્ભુરબ્રવીત્

શમ્ભુરુવાચ ।
આહ્લાદં પરમં પ્રાપ્તસ્તવાગમનતો મુને ।
ચિરાગતોઽસિ ચ મુને દિનં સ્થાતું ત્વમર્હસિ

અતિસુન્દરકાયસ્ય તનયસ્ય મમાનઘ ।
ગવેષય વધૂ વિપ્ર યતસ્ત્રૈલોક્યગો ભવાન્

ક ઉવાચ ।
તથૈવ પાર્વતી પ્રાહ વધૂં શીઘ્રં વિચારય ।
નારદ ઉવાચ ।
ન સ્થાતું શક્યરે સ્વામિન્કર્મણા દ્વિમુહૂર્તકમ્

એતદર્થમહં પ્રાપ્તો બ્રહ્મણા પ્રેષિતઃ શિવ ।
તવ પુત્રપ્રભાવશ્ચ લાવણ્યં વય એવ ચ

જ્ઞાતં ધાત્રા સિદ્ધિબુદ્ધી તસ્મૈ દાતુમભીપ્સતા ।
અનસૂયા શચી ચાપિ તયો રૂપેણ લજ્જિતે

સંજ્ઞાઽભૂદ્દણ્ડકારણ્યે શિલાઽહલ્યાપિ સા હ્યભૂત્ ।
જાલન્ધરસ્ય યા પત્ની વૃન્દા માધવમોહિની

સાપિ વૃક્ષત્વમાપન્ના યદ્રૂપદર્શનાદ્ધર ।
અન્યે નાનાવરા ગૌરિ નાગતા બ્રહ્મણો હૃદિ

નૈતાદૃશં ક્વાપિ દેવિ સૌન્દર્યં શૌર્યમેવ ચ ।
તયોર્યોગેન ચ તવઃ સુતઃ શોભામવાપ્નુયાત્

રત્નકાંચનયોર્યદ્વદ્યથા મુક્તાપ્રવાલયોઃ ।
ક ઉવાચ ।
એવં નારદવાક્યેન સ તુતોષ હરઃ શિવા

શિવ ઉવાચ ।
સમ્યગુક્તં મુને વાક્યં વાંછિતાર્થકરં શુભમ્ ।
ક ઉવાચ ।
શિવોઽપિ તત્ક્ષણાદેવ વૃષારૂઢઃ સમાહ્વયત્

ઇન્દ્રાદિદેવનિચયાન્ગૌતમાદીન્મુનીનપિ ।
અર્ધાંગે પાર્વતીં ગૃહય યયૌ હર્ષસમન્વિતઃ

શિખણ્ડિનં સમારુહ્ય મયૂરેશઃ પુરો યયૌ ।
નારદસ્તુ તપોયોગાદન્તરિક્ષચરો યયૌ

સપ્તકોટિગણાઃ ક્રીડાં કુર્વન્તોઽભિયયુસ્તદા ।
નાનાયુધધરા હર્ષાદ્ગર્જયન્તો દિશોદશ

વાદ્યત્સુ સર્વવાદ્યેષુ રજસાચ્છાદિતે રવૌ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનયોઽપિ યયુર્મુદા

ગણ્ડકીનગરં સર્વે ગન્તુકામા વ્યલોકયન્ ।
ગુલ્વં માર્ગે રક્ષસાં તે સપ્તકોટિગણાન્વિતમ્

નભસ્પર્શિ મુખાનાં ચ સર્વદા કાલધિક્કૃતામ્ ।
નિશાચરાઃ શુશ્રુવુસ્તે સેનાયાસ્તુ રવં દૃઢમ્

સુપ્તોત્થિતાશ્ચ સન્નદ્ધા યયૂ રણવિધિત્સયા।
રાક્ષસા ઊચુઃ ।
કસ્ય યૂયં કુતો યાથ કૃત આગમનં ચ વઃ

વિજ્ઞાનાં ન પુરે ગન્તું દાસ્યામઃ સ્વામિનશ્ચ નઃ ।
મયૂરેશ ઉવાચ ।
સ્વતન્ત્રા અન્તકા દૈત્યરક્ષસાં સાધુપાલકાઃ

અતો યચ્છન્તુ નો માર્ગં નો ચેન્નાશં વ્રજિષ્યથ ।
ક ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તો વિકૃતો હેમનામકઃ

અસુરોઽથાબ્રવીદ્દેવમેકાકિ પ્રહિતઃ પુરા ।
ઇદાનીં રાક્ષસૈઃ સાર્દ્ધમાદાસ્યે જીવિતં તવ

ઉવાચ રાક્ષસાન્સોઽથ નાનાદૈત્યા હતા બલાત્ ।
અહં ચ વિકૃતોઽનેન યતોઽહં હન્યતે જવાત્

ક ઉવાચ ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા ચુક્રોધ સ મયૂરરાટ્ ।
મુનિપુત્રાન્સમાજ્ઞાપ્ય યુધ્યધ્વં મે હ્યનુગ્રહાત્

કુશાનુદ્યમ્ય તે હર્ષાદ્ યુદ્ધં કર્તું સમુદ્યતાઃ।
ઉવાચ પૃષ્ઠતો દેવો ઘ્નન્તું બાલાઃ કુશૈરિમાન

મન્ત્રિતાસ્તે કુષાસ્તેષાં મસ્તકાનચ્છિનન્બહૂન્ ।
તેષાં શસ્ત્રાણિ કુણ્ઠાનિ જાતાનિ તદનુગ્રહાત્

જાયન્તે તાવદેતે તાન્કુશૈર્જઘ્નુસ્તુ રાક્ષસાન્ ।
ખણ્ડશસ્તે નિપેતુર્વૈ છિન્નબાહુરુજાનવઃ

વ્યસ્મયન્ત ચ રક્ષાંસિ તૃણૈર્મૃત્યુવ્રજન્તિ કિમ્।
એવં સર્વે હતા બાલૈરખિલા રાક્ષસાસ્તધા

જગર્જુસ્તે મયૂરેશં પ્રાપુર્નત્વાપ્યપૂજયન્।
બાલા ઊચુઃ।
આજ્ઞયા નિહતાઃ સર્વે રાક્ષસાસ્ત્વત્પ્રસાદતઃ ।
પુનરાજ્ઞાં નઃ પ્રયચ્છ કરિષ્યામો ગુણેશ્વર

આશ્ચર્યં પરમં જગ્મુર્મુનયો યે સમાગતાઃ।
દૃષ્ટ્વા બાલહતાન્ત્સર્વાન્રાક્ષસાન્કુશસંચયૈઃ

પાર્વતી વૃષભાત્તસ્માદવરુહયાલિલિંગ તમ્ ।
શિવોઽપિ પ્રાબ્રવીદ્દેવં દૃષ્ટસ્તેઽદ્ય પરાક્રમઃ

તવ શસ્ત્રહતાઃ પૂર્વં નિહતા બાલકૈઃ કુશૈઃ ।
બ્રહ્માદીનામગમ્યસ્તે પ્રભાવો ગિરિજાસુત

ન જ્ઞાયતે મયા વાપિ કિં કિમગ્રે કરિષ્યસિ ૩૬ (૪૯૬૬)
ઇતિ શ્રી ગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે રાક્ષસવધો નામ નવાધિકશતતમોધ્યાયઃ

ક ઉવાચ ।
જયશાલી મયૂરેશો યાત્યગ્રે હર્ષનિર્ભરઃ ।
પૃષ્ઠતો યાન્તિ બાલાસ્તે તતો વૃષગતઃ શિવઃ

ગૌતમાદ્યા મુનિગણા લગ્નસિદ્ધ્યૈ યયુસ્તતઃ ।
ગર્જન્તો ગર્જયન્તશ્ચ દિશશ્ચ વિદિશોઽપિ ચ

યોજનાવધિ ગણ્ડક્યા અવરુહ્ય શિખ- ણ્ડિનઃ ।
અતિષ્ઠત્સ મયૂરેશો મહાર્ઘાસનમુત્તમમ્

તતઃ સર્વાનુપાવેશ્ય શિવં ગણમુનિશ્વરાન્ ।
વાદ્યત્સુ સર્વવાદ્યેષુ તાનાહ સ મયૂરરાટ્

સિન્ધુના નિહિતા કારાગૃહે શક્રાદિદેવતા ।
વિના તન્મોચનં લગ્નસિદ્ધિર્નૈવ ભવિષ્યતિ

અતસ્તન્મોચનાર્થાય પ્રેષ્યાતાં સિન્ધવે મહાન્ ।
બુદ્ધિમાન્સ ગૃહીત્વા ચેદાગચ્છેત્તાન્સુરાનથ

તદા સામ્નૈવ સર્વેષાં કુશલં હિ ભવિષ્યતિ ।
નો ચેદ્યુદ્ધેન જેષ્યામો રણે સિન્ધું મહાબલમ્

મોચયિષ્યામ તાન્દેવાંસ્તતો લગ્નં ભવિષ્યતિ ।
ક ઉવાચ।
એવં તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રાહુઃ સર્વે ગુણેશ્વરમ્

સમ્યગુક્તં મયૂરેશ સુધિયા સદૃશં વચઃ
બાલભાઽવેપિ તે બુદ્ધિર્બૃહસ્પતિસમા શુભા

પુષ્પદન્તં મહાબુદ્ધિં નીતિશાસ્ત્રવિશારદમ્ ।
પ્રેષ્યતાં સિન્ધુનિકટે દેવમોચનહેતવે

વક્તારં બલિનં શ્રેષ્ઠં સ્તોત્રસંતોષિતેશ્વરમ્ ।
ક ઉવાચ ।
તત ઊચે પુષ્પદન્તો મયૂરેશં સુરેશ્વરમ્

મહિમા તે મયૂરેશ મનોવાચામગોચરઃ ।
જાનન્તિ ન જના માયામોહિતાસ્તવ નિત્યદૃક્

ભૂભારહરણાર્થ ત્વમવતીર્ણઃ શિવાલયે ।
ન માં પ્રેષય તત્ર ત્વમન્યં પ્રેષય સામ્પ્રતમ્

અપારસેનયા યુક્તં સિન્ધુદૈત્યં મહાબલમ્ ।
ઉદ્ધતં બલિનં દ્રષ્ટુમહં શક્યામિ ન ક્વચિત્

યુદ્ધમેવ કરિષ્યામિ તતો દોર્દણ્ડતેજસા ।
યદિ સામ્ના ભવેત્કાર્યં યુદ્ધં તત્ર વૃથા મતમ્

દાનં ભેદો વૃથા દણ્ડો નીતિરેષા સનાતની ।
એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યમુવાચ પાર્વતીપતિઃ

સમ્યગુક્તઃ પુષ્પદન્ત નીતિમાર્ગઃ પુરાતનઃ ।
ક્રોધવાન્ન ક્ષમઃ સામ્નિ કેવલં બલવાન્પરઃ

ધરિષ્યતિ મહાદુષ્ટં પ્રેષિતશ્ચેત્ષડાનનઃ ।
પ્રેષિતો વીરભદ્રશ્ચેત્ક્રોધમેવ કરિષ્યતિ

શૃંગી ચેત્પ્રેષિતસ્તત્ર સંહારં સ વિધાસ્યતિ ।
પ્રમથઃ પ્રેષિતો મત્તો ન જાને કિં કરિષ્યતિ

પ્રેષિતશ્ચેદ્ભૂતરાજો મેષયિષ્યતિ તાં સભામ્ ।
સ્ત્રીસંભોગરતઃ સ્યાત્તુ પ્રેષિતો રક્ત- લોચનઃ

તતોઽબ્રવીન્મયૂરેશો નિરસ્તેષુ ચ તેષુ ચ ।
નન્દી સમુદ્રગમ્ભીરો ધૈર્યે પર્વતસન્નિભઃ

બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતિસમો જમ્ભા- રિસદૃશો બલં ।
ધૂર્તઃ પરાશયજ્ઞાતા પ્રેષ્યતાં સામહેતવે

શિવ ઉવાચ ।
સમ્યગુક્તં મયૂરેશ જ્ઞાતાસિ ગુણદોષયોઃ ।
નન્દિને દીયતાં વસ્ત્રં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ

તતો દદૌ મયૂરેશસ્તાનિ તસ્ય શિવાજ્ઞયા ।
આજ્ઞાપયામાસ ચ તં ગચ્છ સિન્ધું મહાબલમ્

યથા દેવા વિમુચ્યંતે તથા નીતિર્વિધીયતામ્ ।
સ તુ નત્વા મયૂરેશં સ શિવાં શિવમેવ ચ

ગણાન્સર્વાન્મહાવાક્યૈઃ સ્તુત્વા તં ચ શિવં શિવામ્ ।
ઉવાચ બુદ્ધિસંપન્નો દિષ્ટ્યોચિતમિદં વચઃ

નન્દ્યુવાચ ।
સ મહાં જાયતે લોકે યસ્ય વઃ સ્યાદનુગ્રહઃ ।
અતોઽહં શ્રેષ્ઠતાં નીતઃ સાધયિષ્યે પ્રયોજનમ્

વઃ પ્રસાદેન ભૂગોલં વિધાસ્યે ન્યુબ્જમંજસા ।
શેષં સૂર્યં વો નિકટે આનયિષ્યે ન સંશયઃ

ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા યયૌ નન્દી સિન્ધુદૈત્યં બલાન્વિતઃ ।
ગતઃ સ નગરદ્વારં મનોવેગેન ધૈર્યવાન્

ધ્યાયન્ગણેશં શમ્ભું ચ શિવાં સર્વાર્થસાધિકામ્ ।
ઋતાં કર્તું પ્રતિજ્ઞાં તાં પ્રાર્થયામાસ ચેતસિ ૨.૧૧૦.૩૦ (૪૯૯૬)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે દશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ ॥ ૧૧