ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.71.75

અધ્યાય ૭૧ પ્રારંભ :- અધ્યાય ૭૧ પ્રારંભ :-
રાજોવાચ ।
ઉદ્યાપનં કથં કાર્યં વ્રતસ્યાસ્ય મહામતે ।
તન્મે વિસ્તરતો બ્રૂહિ લોકાનાં હિતકામ્યયા

બ્રહ્મોવાચ ।
પ્રથમે માસિ કર્તવ્યં પંચમે સપ્તમેઽથવા ।
ઉદ્યાપનં મનુષ્યેન્દ્ર વ્રતસંપૂર્ણ હેતવે

પૂર્વોક્તેન વિધાનેન પૂજયેદ્ ભક્તિમાન્નરઃ ।
પુષ્પમંડપિકા કૃત્વા નાનાવસ્ત્રવિચિત્રતામ્

કૃત્વા તુ સર્વતોભદ્રં નાનારંગવિચિત્રતમ્ ।
પૂજયેત્તમ દેવેશં કલશોપરિ પૂર્વવત્

ચન્દનેન સુગન્ધેન પુષ્પૈર્નાનાવિધૈરપિ ।
નારિકેલ ફલેનૈવ દદ્યાદર્ઘ્યં સમાહિતઃ

તિથીનામુત્તમે દેવિ ગણેશપ્રિય વલ્લભે।
સંકટં હર મે દેવિ ગૃહાણાર્ઘ્યં નમોઽસ્તુ તે

લંબોદર નમસ્તુભ્યં સતતમોદકપ્રિય ।
સંકષ્ટં હર મે દેવ ગૃહાણાર્ઘ્યં નમોઽસ્તુ તે

ક્ષીરોદાર્ણવસંભૂત અત્રિગોત્ર સમુદ્ભવ ।
ગૃહાણાર્ઘ્યં મયા દત્તં રોહિણ્યા સહિતઃ શશિન્

ભોજ્યં ભક્ષ્યં ચ લેહ્યં ચ પેયં ચોષ્યં નિવેદયેત્ ।
ફલૈરન્યૈશ્ચ બહુભિસ્તોષયેદ્ ગણનાયકમ્

આચાર્યં વરયેત્તત્ર ઋત્વિજશ્ચૈકવિંશતિમ્ ।
ગણાનાંત્વેતિ મન્ત્રેણ અયુતં હોમમાચરેત્

અથવા મૂલમન્ત્રેણ સહસ્રં વા તદર્ધકમ્ ।
અષ્ટોત્તરશતં ચાપિ બલિદાનં તતશ્ચરેત્

પૂર્ણાહુતિં હુનેત્પશ્ચાદ્ વસોર્ધારા ચ પાતયેત્ ।
હોમશેષં સમાપ્યૈવં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્તતઃ

વસ્ત્રયુગ્મં ચ કલશાન્ દક્ષિણાસનસંયુતાન્।
તેભ્યો દદ્યાદ્યથાશક્તિ વિત્તશાઠ્યં ન કારયેત્

આચાર્યં પૂજયેત્ પશ્ચાદ્ વસ્ત્રાલંકરણાદિભિઃ ।
તસ્મૈ ભુક્તવતે દદ્યાદ્ વાયનં ફલસંયુતમ્

શૂર્પ પાયસ સંપૂર્ણ રક્તવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતમ્ ।
સૌવર્ણં તં ગણાધીશં તસ્મૈ દદ્યાત સદક્ષિણમ્

તિલાનામાઢકં દદ્યાદ્ વ્રતસંપૂર્ણ હેતવે ।
તતો ગાં કપિલાં દદ્યાત્ સવત્સાં સવિભૂષણામ્

તતઃ ક્ષમાપયેદ્ વિપ્રાન્ વિઘ્નેશઃ પ્રીયતામિતિ ।
વ્રતસ્યોદ્યાપનં કૃત્વા હયમેધફલં લભેત્

પિતોવાચ ।
એવં મે બ્રહ્મણાદિષ્ટં વ્રતં લોકોપકારતઃ ।
તદેતત્ કથિતં તેઽદ્ય કુરુ પુત્રાર્થમાદરાત્

ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
યથાયથા સમાદિષ્ટં પિત્રા તેન મહાવ્રતમ્ ।
તથા તથા કૃતં તેન કાર્તવીર્યેણ ધીમતા

વ્યાખ્યાય કથિતં સમ્યક્ પંડિતૈર્વ્રતમુત્તમમ્ ।
સિદ્ધિબુદ્ધિયુતાં મૂર્તિં સ્થાપ્ય કાંચનનિર્મિતામ્

મહામંડપિકામધ્યે બ્રાહ્મણૈઃ પઠ્યતે ક્વચિત્ ।
ક્વચિત્ પુરાણં પાંડિત્યં ક્વચિત્ ગાયન નર્તને

નાનાવિધાનાં વાદ્યાનાં ધ્વનયો નિર્ગતા દિવમ્ ।
વિવદંતે જનાઃ ક્વાપિ મધ્યસ્થાઃ કેચનાભવન્

સ તુ રાજા મહાધીમાન્ જજાપ પરમં મનુમ્ ।
જપ્ત્વા હુત્વા પૂજયિત્વા ભોજયિત્વા દ્વિજાન્ બહૂન્

ગા દદાવયુતં તેભ્યોઽલંકૃતેભ્યો હ્યલંકૃતઃ ।
દીનાન્ધકૃપણેભ્યોઽન્નં દદૌ દાનાન્યનેકશઃ

સંતુષ્ટાનાં સ સર્વેષાં પુત્રાશીર્જગૃહે નૃપઃ ।
તેષાં દ્વિજાનાં તપતાં સર્વદા સત્યવાદિનામ્

આશિર્ભિઃ સ્વલ્પકાલેન સસત્વાઽભૂન્નૃપાંગના।
સુષુવે શુભવેલાયાં પુત્રં લક્ષણસંયુતમ્

દદૌ દાનાન્યનેકાનિ પુત્રજન્મપ્રહર્ષિતઃ ।
વ્રતબંધ વિવાહં ચ કાલે તસ્યાકરોન્નૃપઃ

જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંપન્નં પુત્રં રાજ્યેઽભિષિચ્ય ચ ।
સત્પુત્રો ભોગસંપન્નો જગામાન્તે પદં વિભોઃ

ઋત્વિગ્ભ્યઃ પંડિતૈઃ સાર્ધં પ્રેક્ષકૈઃ સકલૈરપિ ।
તસ્ય પુણ્યેન તે સર્વે ગાણેશં ધામ ચાગમન્

(૩૧૨૦)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે એકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૭૨ પ્રારંભ :-
શૂરસેન ઉવાચ ।
વ્રતે જાતે કથમભૂત્તયોઃ પુત્રઃ શતક્રતો ।
તત્સર્વં મે વદ વિભો વિસ્તરાત્ પરિપૃચ્છતઃ

ઇન્દ ઉવાચ ।
કિં કિં ન જાયતે રાજન્ પરિતુષ્ટે ગજાનને।
પ્રસાદાત્તસ્ય સા રાજ્ઞી ગર્ભ દધ્રે નૃપસ્ય યત્

પ્રસૂતા નવમે માસિ મંગલં પુત્રમૈક્ષત ।
દ્વિસ્કન્ધં ચારુવદનં બાહુહસ્ત વિવર્જિતમ્

સુનાસં પદ્મનયનમૂરૂ જાનુ વિવર્જિતમ્ ।
જંઘા પાદવિહીનં તં દૃષ્ટ્વા માતા રુદોદ હ

સોવાચ ।
દુર્ભગાયાઃ કથમભૂદીદૃશો બાલકો મમ।
કરપાદવિહીનોઽયં કથં દત્તો ગજાનન

આસં શુભાઽહં વન્ધ્યૈવ કિમીદૃક્ પુત્રવત્યહમ્ ।
કથં ન જાતો નાશો મે પૂર્વજન્મકૃતૈનસઃ

કથં પ્રસાદઃ ફલિતસ્તવાપિ દ્વિરદાનન ।
કથં બ્રાહ્મણવાક્યાનિ નિષ્ફલાનીદૃશાનિ મે

પાણિભ્યાં નિઘ્નતી વક્ષો લલાટં ચ મુહુર્મુહુઃ ।
તસ્યાં રુદત્યાં સર્વાંસ્તા રુરુદુસ્તત્ર યા સ્થિતાઃ

તાસાં કોલાહલં શ્રુત્વા નૃપોઽપિ તત્ર ચાગમત્ ।
તસ્યાપિ રુદિતં શ્રુત્વા પ્રધાના અપિ ચાગમન્

તેષાં ચ રુદિતં શ્રુત્વા નાગરા રુરુદુસ્તદા

રાજોવાચ ।
કેયં દીનાનુકંપિત્વં તવ દેવ ગજાનન ।
કથં દયા કૃતા તેઽદ્ય મહ્યમેવં પ્રદર્શિતા

કથં સ્મરણમાત્રેણ પાપાનિ હરસેઽનઘ ।
જપઃ સ્તપઃ સ્મૃતિર્દાનપૂજનં દ્વિજતર્પણમ્

અનુષ્ઠાનં તથા હોમઃ સર્વં વ્યર્થં ગતં મમ ।
તસ્માદ્યૈવં હિ બલવત્ પ્રયત્નસ્તુ નિરર્થકઃ

ન જ્ઞાયતે કર્મગતિઃ કદા કિં વા ભવિષ્યતિ ।
મૂષક પ્રાપ્યતે યદ્વત્ પર્વતસ્ય વિદારણાત્

તથા મેઽજાનિ પુત્રેયમાજન્મ કૃતયત્નતઃ ।
તત ઊચુઃ પ્રકૃતયો નૃપં શોકાકુલં તદા

પ્રધાના ઊચુઃ ।
અલં શોકે ન ભૂપાલ કથં ભાવ્યન્યથા ભવેત્ ।
રામઃ કિં ન મૃગં વેદ તત્પૃષ્ટં ગત એવ સઃ

ધર્મરાજો ન કિં વેદ નિષિધ્યં દ્યૂતકર્મ તત્ ।
તથાપિ સ ગતો રન્તું સર્વં હિત્વા વનં ગતઃ

ચારુતા ન ભવેદસ્ય ભ્રશમાક્રન્દિતે સતિ ।
અદૃષ્ટં ચેદ્ ભવેત્ સમ્યગગ્રે ચારુરયં ભવેત્

પુષ્પં ફલં વા કાલેન યથા યાતિ મહીરુહામ ।
તથા કાલેન ભવિતા સમ્યક્ચ પૃથિવીપતિઃ

ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
ઇત્યમાત્યવચઃ શ્રુત્વા સાવધાનોઽભવન્નૃપઃ ।
ઉવાચ નૃપપત્નીં તામુત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ મા શુચઃ

સ્વયં ચ સુમના રાજા સમાહૂય દ્વિજોત્તમાન્ ।
ગણેશ પૂજનં ચક્રે સ્વસ્તિવાચનમેવ ચ

કૃત્યાઽભ્યુદયિક શ્રાદ્ધં દદૌ દાનાન્યનેકશઃ ।
માલ્યાલંકાર વાસાંસિ ગાવો રત્નાન્યનેકશઃ

સુહૃત્સંબન્ધિ ભૃત્યેભ્યો વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ સઃ ।
નાના વાદિત્ર જીવેભ્યો દદૌ રાજા યથાર્હતઃ

બન્દિચારણ દીનાન્ધકૃપણેભ્યશ્ચ સર્વશઃ ।
ગૃહે ગૃહે ચ તાંબૂલ શર્કરા દાપયચ્ચ સઃ

કાર્તવીર્યેતિ નામાસ્ય ચકારૈકાદશેઽહનિ ।
ભોજયામાસ નગરં મહોત્સાહ પુરઃસરમ્

તતો દ્વાદશ વર્ષાણિ વ્યતીતાનિ સુતસ્ય હ ।
આયયૌ સ્વેચ્છયા તસ્ય દત્તાત્રેયસ્તદા ગૃહમ્

પાદયોઃ સ્વશિરઃ સ્થાપ્ય કૃતવીર્યો નનામ તમ્ ।
આલિલિંગ મુનિસ્તં સ ઉત્થાય નૃપસત્તમમ્

ઉપવિશ્યાસને રમ્યે પૂજયામાસ સાદરમ્ ।
વિષ્ટરં પાદ્યમર્ઘ્યં ચ ગાં ચ વસ્ત્રોપવીતકમ્

દદૌ ધૂપં ચ દીપં ચ નૈવેદ્યં વિવિધં ફલમ્ ।
ઉદ્વર્તનં ચ તાંબૂલં રત્નકાંચન દક્ષિણામ્

સુપ્રસન્નં સુખાસીનં પાદસંવાહનાદિભિઃ ।
ઉવાચ રાજા સમ્યક્તં દત્તાત્રેયં મહામુનિમ્

જન્મજન્માન્તરીયં મે પુણ્યં ફલિતમદ્ય વૈ ।
યચ્ચર્મચક્ષુષાં જાતં સાક્ષાત્તે દર્શનં મુને

અગ્રે શુભતરં ભાવિ પ્રસાદાત્તવ સુવ્રત ।
યતો ભવાદૃશાં નૈવ દર્શનં પાપકર્મણામ્

કૃતવીર્યવચઃ શ્રુત્વા દત્તાત્રેયસ્તમબ્રવીત્ ।
અપૂર્વં તનયં તેઽદ્ય દ્રષ્ટુકામોઽહમાગતઃ

તત આનન્દયુક્તોઽસૌ નૃપઃ પ્રાહ મુનિં પુનઃ ।
નૃપ ઉવાચ ।
અનુષ્ઠાનં તપો દાનં વૃથા મમ ગતં વ્રતમ્

જગદીશેન દત્તોઽયં પુત્રો હૃચ્છલ્ય એવ સઃ।
અનેના દર્શનીયેન ગતશ્ચાદર્શનીયતામ્

ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
આનીય બાલકં તસ્મૈ મુનયેઽદર્શયન્નૃપઃ ।
આચ્છાદયન્નેત્રકંજે તત્સુતં વીક્ષ્ય સન્મુનિઃ

જ્ઞાત્વા ધ્યાનેન તત્કર્મં મુનિસ્તં પુનરબ્રવીત્ ।
અયમેવ સુતો રાજન્ કર્તા સર્વાન્ વિજિત્ય હ

નાચાન્તોઽસિ વિજૃમ્ભ્ય ત્વં સંકષ્ટી વ્રત જાગરે ।
નિન્દિતો વ્રતરાજસ્તુ સર્વસંકષ્ટનાશનઃ

અંગહીનઃ સુતો જાત ઉપાયાત્ સાંગતામિયાત્ ।
રાજોવાચ ।
ઋતમુક્તં ત્વયા સ્વામિન્ કૃપાં કૃત્વા વદસ્વ મે

યેનોપાયેન સાંગો મે ત્વત્પ્રસાદાત્ સુતો ભવેત્ ।
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
મુનિઃ સ કૃપયાવિષ્ટસ્તત્સુતાય તદાઽબ્રવીત્

મન્ત્રમેકાક્ષરં સાંગં તત ઊચે પુનશ્ચ તમ્ ।
આરાધનં ગણેશસ્ય મન્ત્રેણાનેન ભક્તિઃ

ઉપવાસૈકભક્તાનાં નિયમાન્ કુરૂ સુવ્રત ।
દ્વાદશાબ્દં તતસ્તુભ્યં દર્શનં સ ચ દાસ્યાતિ । ૪૨॥
તદ્દૃષ્ટિપાતમાત્રેણ દિવ્યદેહો ભવિષ્યસિ ।
ઇત્યુક્ત્વા નૃપમામન્ત્ર્ય પિદધે મુનિપુંગવઃ

ગતે મુનૌ તત: પુત્રઃ પાદહીનો મહામનઃ ।
જગાદ કૃતવીર્યં સ ગહનં પ્રાપયસ્ય મામ્

ગજાનન પ્રસાદાર્થમનુષ્ઠાનં કરોમ્યહમ્ ।
રુદિત્વઃ પિતરૌ તસ્ય શ્રુત્વા વાણીં તદીરિતામ્

અપ્રેષયદ્વનં ચારુ નરયાનેન તં પિતા ।
ભૃત્યાઃ પર્ણકુટીમધ્યે સંસ્થાપ્ય નગરં યયુઃ

તસ્થૌ તત્ર સ્વયં સમ્યક્ તપસે કૃતનિશ્ચયઃ

(૩૧૬૭)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે દ્વિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૭૩ પ્રારંભ :-
ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
ગુરૂપદિષ્ટં મન્ત્રં જજાપ નિયમેન સઃ ।
ધ્યાયન્ ગજાનનં દેવં નિષ્ઠામાસ્થાય નૈષ્ઠિકીમ્

વાયુભક્ષો નિરાહારો લોષ્ટ પાષાણ સન્નિભઃ ।
એવં દ્વાદશ વર્ષાણિ વ્યતીતાનિ તપસ્યતઃ

હસ્તપાદવિહીનસ્ય બાલકસ્ય મહાત્મનઃ ।
નિર્વાણં તસ્ય તદ્દૃષ્ટવા દ્વાદશાબ્દં ગજાનનઃ

તડાગમધ્યાદુત્તસ્થૌ પ્રવાલમયમૂર્તિગઃ ।
ઉવાચ સંમુખો ભૂત્વા નિષ્ઠા ભક્તિ સુતોષિત:

ગણેશ ઉવાચ ।
નિર્જનેઽસ્મિન્ વને યસ્માત્સિંહવ્યાઘ્રનિષેવિતે ।
નિકુંજ બહુલે તિષ્ઠદ્યતો દ્વાદશવાર્ષિકમ્

અતસ્તેઽહં વરં દાસ્યે શૃણુ યત્તે મનોગતમ્ ।
શ્રુત્વા વાણીં તદુદિતા માસ્થિતો દેહભાવનામ્

કૃતવીર્યસુતો નત્વા પ્રોવાચ દ્વિરદાનનમ્ ।
શૃણ્વત્સુ સર્વમુનિષુ વિમાનસ્થેષુ ભૂરિશઃ

પુત્ર ઉવાચ ।
ત્વત્પાદયુગલે દેવ ભક્તિરવ્યભિચારિણી ।
અસ્તુ મે સતતં નાન્યદુત્સાહો મે પ્રયાચિ મ

તથાપિ યાચે દેવેશ પિત્રોઃ સંતોષહેતવે ।
શરીરે ચારુતાં દેહિ સર્વસંતોષકારિણીમ્

ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
શ્રુત્વા વાક્યં તદીયં તુ માયાવી સ ગજાનનઃ ।
અણિમાનં સમાસ્થાય વિવેશોદરમાદરાત્

તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે પુત્રોઽસૌ દિવ્યદેહોઽભવન્નૃપ ।
સહસ્રભુજવાન્જાતઃ કૃતવીર્યાત્મજસ્તદા

ઋજુપાદ દ્વયયુતઃ સ્થિતઃ પર્વતસન્નિભઃ ।
વવર્ષુઃ પુષ્પવર્ષાણિ દેવા દેવર્ષયોઽપિ ચ

તુષ્ટુવુસ્તં ચ દેવં ચ ગીતવાદિત્રનિસ્વનૈઃ ।
જગર્જ કાર્તવીર્યોઽસૌ સહસ્રભુજમંડિતઃ

તસ્ય શબ્દં સમાકર્ણ્ય ઘનગર્જિતસન્નિભમ્ ।
સમવર્તી ભૃશ ત્રસ્તઃ પરેષાં ગણના કુતઃ

પૃથિવ્યાં સર્વરાજાનઃ સમકપંત તદ્ભયાત્ ।
અયં પંચશતં બાણાન્ સંગ્રામે મોચયેદિતિ

બ્રહ્માદયસ્તતો યાનાદુત્તીર્યાથ તમબ્રુવન્ ।
સ્મરણાત્તવ દેવાનાં પ્રાપ્તિઃ સ્યાદ્ ગતવસ્તુનઃ

હૃદિસ્થં સર્વલોકાનામામયં ત્વં વિનેષ્યસિ ।
યતઃ સાક્ષાદ્વિષ્ણુરૂપઃ સહસ્રાર્જુન સંજ્ઞયા

ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતો યાવત્ કલ્પં ભવિષ્યસિ ।
સાધુત્રાણે ચ નિરતઃ શરણાગત પાલકઃ

વિજેતા સર્વ શત્રૂણાં પૃથિવી મંડલાધિપઃ ।
ઇતિ નાના વરાન્ દત્વા પિદધુર્દેવતા ગણઃ

હસ્ત્યશ્વ નરયાનાનિ છત્રચામર દીપિકાઃ ।
રથાનુપાયનાન્યન્યાન્યાજહ્રૂરખિલા નૃપાઃ

તતઃ સંસ્થાપયામાસ મહાપ્રાસાદમધ્યગામ્ ।
પ્રાવાલીં ગણનાથસ્ય મૂર્તિં દ્વિજપુરઃસરઃ

પ્રવાલગણપશ્ચેતિ તસ્ય નામ દધુર્દ્વિજાઃ ।
દદૌ ગ્રામાન્ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પૂજાયૈ સ્થાપિતાશ્ચ યે

પ્રવાલક્ષેત્રમિતિ તત્ પપ્રથે ભુવિ સિદ્ધિદમ્ ।
તત્ર શેષો ધરાં ધર્તુમનુષ્ઠાનપરોઽભવત્

પ્રાપ તસ્માદ્ ગણેશાત્તુ વરાન્ બહુતરાનપિ ।
ધરાધરણસામર્થ્યં સર્વજ્ઞાત્વં તથૈવ ચ

મૂર્ધ્ના સહસ્રં શ્રૈષ્ઠ્યં ચ નવનાગકુલેષ્વપિ ।
અતિ સંતુષ્ટ મનસા તેન યત્ સ્થાપિતં પુરા

ધરણીધર ઇત્યેવં દ્વિતીયં નામ પપ્રથે ।
સ્મરતાં શૃણ્વતાં ચાપિ સર્વકામફલપ્રદમ્

સંપૂજ્ય સર્વાન્ દ્વિજપુંગવાંસ્તાન્, રાજ્ઞશ્ચ સર્વાંનનુપૃચ્છ્ય ચૈતાન્ ।
સહસ્રબાહુર્નગરં સ્વકીયં, દ્રષ્ટું સ્વમાતાપિતરાવથાગાત્

જહર્ષતુસ્તૌ તં દૃષ્ટ્વા નગરં ચ તથાવિધમ્ ।
દદતુર્દ્વિજમુખ્યેભ્યો નાનાદાનાનિ સર્વશઃ

ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
અભ્યધાપિ તુ સંકષ્ટ ચતુર્થી મહિમાઽદભુતઃ ।
કૃતવીર્ય સુતાચ્ચાયં મૃત્યુલોકં ગતઃ શુભઃ

અનુભૂતઃ સુરગણૈશ્ચન્દ્રસેનાદિભિર્નૃપૈઃ ।
અતિપુણ્યતમશ્ચાયં સ્મરણાદપિ સિદ્ધિદઃ

એતત્પ્રસાદાત્ સંપ્રાપ્તા રાવણેનાખિલાજ્ઞતા ।
એતત્ પ્રસાદાત્ સંપ્રાપ્તં પુરા રાજ્યં ચ પાંડવૈ

એતદ્વ્રતસ્ય યત્પુણ્યં હસ્તે મે દીયતે યદિ ।
તદૈવ તદ્વિમાનં તુ પ્રચલેદમરાવતીમ્

ક ઉવાચ ।
ઇતિ શક્રમુખાત્તસ્ય વ્રતસ્ય મહિમા શ્રુતઃ ।
શૂરસેનેન ભૂપેન સ્વાનન્દાબ્ધૌ નિમજ્યતામ્

વન્દિતે પાદકમલે શક્રસ્ય પ્રતિગર્જિતા ।
તમુવાચ તતઃ પ્રીતઃ શૂરસેનો નૃપોત્તમઃ

શ્રુત્વા કથાં દિવ્યરૂપાં ચતુર્થીવ્રતસંભવામ્ ।
સ ઉવાચ ।
ફલિતં પૂર્વપુણ્યં મે યેનાશ્રાવીદૃશં વ્રતમ્

ન હયેતસ્માત્ પુણ્યતરં ત્રિષુ લોકેષુ કિંચન ।
ઇત્યુક્ત્વા શક્રમારેભે વ્રતં કર્તું સ્વયં તતઃ

(૩૨૦૩)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે ચતુર્થી વ્રતમાહાત્મ્યં નામત્રિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૭૪ પ્રારંભ :-
વ્યાસ ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્ કથં કૃતં તેન શૂરસેનેન ભૂભુજા।
સેતિહાસં શક્રમુખાચ્છ્રુત્વા સાદરમુત્તમમ્

બ્રહ્મોવાચ ।
તતઃ સ્વદૂતાન્ પ્રાહેદં ગચ્છન્તુ નગરં પ્રતિ ।
સ આનેયસ્તુ સંકષ્ટચતુર્થી વ્રતકારકઃ

તે દૂતાસ્ત્વરયા યાતા: પપ્રચ્છુસ્તે ગૃહં ગૃહં ।
દદૃશુર્ભ્રમમાણાસ્તે વિમાનં સુંદરં શુભમ્

યાઽભવદ્ દુષ્ટ ચાંડાલી ગલત્ કુષ્ઠાસ્રવન્મુખા ।
મક્ષિકાકૃમિભારેણ દુર્ગન્ધેન સમાવૃતા

શુષ્કોદરી દીર્ઘકેશા શુષ્કદન્તાક્ષિ નાસિકા ।
અત્યન્તમલિના દીર્ઘશ્રોત્રરન્ધ્રા ઘનસ્વના

નેતું તામીદૃશીં દૂતૈરાનીતાં ગણપસ્ય હિ ।
અત્યાશ્ચર્યમિદમિતિ રાજદૂતા: પ્રણમ્ય તામ્

ઊચુસ્તે દેવદૂતાસ્તાન્ ગણનાથસ્ય કિંકરાન્ ।
અત્યંતં કુત્સિતા જાત્યા હીનેયં સ્વર્ગગા કથમ્

કેયમાસીત્પુરા દૂતાઃ કથમીદૃગ્ બભૂવ ચ ।
કેન પુણ્યેન યુષ્માભિઃ સ્વર્ગં તુ નીયતે કથમ્

એતદ્વદન્તુ સર્વં નો યદિ વક્તું ક્ષમં ભવેત્ ।
દેવદૂતા ઊચુઃ ।
આસીદ્ બંગાલ વિષયે સારંગધર નામતઃ

ક્ષત્રિયસ્તસ્ય કન્યેયં સુન્દરા નામ સુન્દરી ।
પિકકંઠા શશિમુખી રતિલાવણ્યજિત્વરા

યદ્દાસ્યકરણે નાર્હાઃ પ્રસિદ્ધા અષ્ટનાયિકાઃ ।
યોગિનામપિ યા ચેતઃ કટાક્ષેન વિમોહયેત્

યુવાનો મુમુચુઃ શુક્રં કેચિત્તદ્રૂપવીક્ષણાત્ ।
જારમાર્ગેષુ નિરતા સાઽભવદ્વિશ્વમોહિની

મહાર્હવસ્ત્રાલંકારા નાનાવિષયભોગિની ।
બંગાલ નગરે ખ્યાતા વેશ્યેવાસીદ્ ગતત્રયા

ભર્તારં ચિત્રનામાનં વંચયત્યેવ સર્વદા ।
ન્યાયાદસંખ્ય દ્રવ્યસ્ય પિત્રા સંપાદિતં પુરા

કદાચિચ્છયને તં સા હિત્વા સુંદરવેષભૃત્ ।
નિશીથે ચલિતા તેન હસ્તેઽધારિ રુષાવશાત્

ઉવાચ ભર્ત્સયંસ્તાં ચ ચિત્રનામા પતિસ્તદા ।
ધિક્ ત્વાં પાપસમાચારે યા જારે નિરતાઽનિશમ્

તદ્વાક્યમિથ્યમાકર્ણ્ય શાન્તકોપાઽભવત્તદા ।
અભક્ષ્યભક્ષણેનાસૌ મત્તા બલવતી ભૃશમ્

અન્ધે તમસિ સંગૃહ્ય શસ્ત્રિકાં દક્ષહસ્તતઃ ।
તયા તદુદરં ભિત્વા ચિત્રનામપતેસ્તદા

ગતા તં પુરુષં રન્તું યો જારો મનસિ સ્થિતઃ ।
યાવત્સા રમતે તત્ર તાવત્પર્યન્તવાસિના

જાગ્રતા ચરિતં તસ્યા જ્ઞાત્વા રાજ્ઞે નિવેદિતમ્ ।
તદ્દૂતાસ્તમસિ સ્થિત્વા તાવત્સા ગૃહમાગતા

દધુસ્તાં રાજદૂતાસ્તે નિન્યૂ રાજસમીપતઃ ।
નિજઘ્નુસ્તાં બહિર્નીત્વા દૂતા રાજાજ્ઞયા તદા

સા નીતા નરકે ઘોરે યમદૂતૈસ્તદાયજ્ઞા ।
અધોમુખી સ્થિતા તત્ર સંદષ્ટા કૃમિભિર્ભૃશમ્

અત્યંતં બુભુજે દુઃખં સ્મરન્તી પૂર્વચેષ્ટિકમ્ ।
કલ્પાન્તે મૃત્યુલોકેઽભૂચ્ચાંડાલી દુર્ભગા ભૃશમ્

એકદા મદિરાં પીત્વા મત્તા સુપ્તા દિવૈવ સા ।
નિશાયાં પ્રથમે યામે પ્રબુદ્ધા ક્ષુધિતા ભૃશમ્

તદૈવ ભિક્ષિતું યાતા ગૃહં સા વ્રતકારિણઃ ।
તેનાન્નમસ્યૈ દત્તં યત્તયા ભુક્તં વિધૂદયે

ગણેશેતિ ચ જલ્પન્ત્યા સ્વેચ્છયા દૈવયોગતઃ ।
તદૈવ ગણનાથેન વિમાનં પ્રેષિતં શુભમ્

બ્રહ્મોવાચ ।
દેવદૂતવચઃ શ્રુત્વા પુનરૂચુર્નમસ્ય તે ।
રાજદૂતા ઊચુઃ ।
ઇદમત્યદ્ભુતં દૃષ્ટમસ્માભિઃ કાર્યકારિભિઃ

રાજ્ઞા યદુપદિષ્ટં નો વાક્યમેતન્નિબોધત ।
શક્રો ગૃત્સમદં દૃષ્ટું વિમાનવરમાસ્થિતઃ

ભ્રુશુંડિમાયયૌ દેવૈર્દૃષ્ટ્વા નત્વા પ્રપૂજ્ય તમ્ ।
તદનુજ્ઞાં ચ પૂજાં ચ ગૃહીત્વા સ્વાં પુરીં યયૌ

ગચ્છતસ્તસ્ય યાનં તચ્છૂરસેનપુરેઽપતત્ ।
કુષ્ઠિનો વૈશ્યપુત્રસ્ય દૃષ્ટિપાતેન તત્ક્ષણાત્

શૂરસેનો ગતસ્તત્ર નમસ્કૃત્ય પ્રપૂજ્ય તમ્ ।
વિમાન પતનેઽપૃચ્છદુપાયં ગમનેઽપિ ચ

ઇન્દ્રેણોક્તં તુ સંકષ્ટચતુર્થી વ્રત સંભવાત્ ।
પુણ્યાત્ પ્રસ્થાસ્યતે યાનં તદર્થે યત્નમાચર

વયં તદાજ્ઞયા દૂતાસ્તં ગવેષિતુમાગતઃ ।
અનયા ચેદ્વ્રતમિદં દેવદૂતાઃ કૃતં યદિ

તર્હીયં નીયતાં શૂરસેનં ભૂમિપતિં પ્રતિ ।
શ્રેયો દાસ્યતિ ચાંડાલી સંકષ્ટીવ્રતસંભવમ્

પુનર્દ્વિગુણ પુણ્યેયં વિમાનં પ્રતિ યાસ્યતિ ।
વિમાનમપિ શક્રસ્ય સ્વપુરીમાગમિષ્યતિ

યુષ્માકમસ્યા અસ્માકં કાર્યં રાજ્ઞઃ શચીપતેઃ ।
એવં કૃતે તુ ભવિતા ક્રિયતાં યદિ રોચતે

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વાઽભિદધુ ર્દેવસેવકાઃ ।
આજ્ઞાનો નો ગણેશસ્યાસ્તીમાં દાતું પરસ્ય હિ

ઇત્યુક્ત્વા તાં સમુત્થાય વિમાને નિદધુર્યદા ।
તદૈવ સા દિવ્યકાન્તિર્દિવ્યવસ્ત્રાંગભૂષણા

દેવદૂતૈસ્તુ સા નીતા દિવ્યવાદિત્રનિઃસ્વનૈઃ ।
ગજાનનસમીપે સા રાજદૂતા યથાગતમ્

યયુસ્તે શૂરસેનં તં વૃત્તાન્તં સમનુબ્રુવન્ ।
બ્રુવત્સુ તેષુ તદ્યાનં ચાંડાલ્યા સહ સંવ્રજેત્

દદૃશુસ્તે દીપ્યમાનં ભાસયત્ પ્રદિશો દિશઃ ।
તસ્યા દૃષ્ટિર્નિપતિતા તસ્મિન્ યાને શચીપતેઃ

વિમાનં વાયુસંસ્પર્શાદ્વિમાનમૂર્ધ્વમાયયૌ ।
પશ્યત્સુ સર્વલોકેષુ વિસ્મિતેષુ સુરર્ષિષુ

સ્વં સ્વં સ્થાનં યયુઃ સર્વે શક્રે યાતેઽમરાવતીમ્ ।
સાઽપિ વૈનાયકં ધામ સંપ્રાપ્તા દિવ્યદેહભાક્

પાપં હિત્વા તુ સંકષ્ટચતુર્થીવ્રત પુણ્યતઃ ।
ઇદં યઃ શૃણુયાત્ સમ્યક્ શ્રાવયેદ્વા પ્રયત્નતઃ

પ્રાપ્નુયાત્ સકલાન્ કામાન્ સંકષ્ટનાશનં નરઃ

(૩૨૪૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે ચતુઃસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૭૫ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા શૂરસેનો મહિમાનં વ્રતોદ્ભવમ્ ।
સ્વયં કર્તુંમનાઃ પ્રાહ વસિષ્ઠં મુનિપુંગવં

રાજોવાચ ।
મુહૂર્તં વદ સંકષ્ટચતુર્થીવ્રતહેતવે ।
વ્રતં કર્તુમિહેચ્છામિ સદ્યઃ પ્રત્યયકારકમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ ।
માઘે કૃષ્ણે ભૌમવારે કુરુષ્વ વ્રતમુત્તમમ્ ।
સર્વસિદ્ધિકરં સર્વકામદં રાજસત્તમ

બ્રહ્મોવાચ ।
રાજા સંભૃતસંભારઃ સપત્નીકોઽતિ ભક્તિમાન્ ।
અચિરેણૈવ સંપ્રાપ્તે વસિષ્ઠોક્તદિને શુભે

પ્રારીપ્સમાનઃ સંકષ્ટચતુર્થીવ્રતમુત્તમમ્ ।
પ્રાપ્તઃસ્નાનં વિધાયાથ નિત્યકર્મ સમાપ્ય ચ

ગણેશં પૂજયિત્વૈવ સ્વસ્તિવાચ્ય દ્વિજર્ષભાન્ ।
પૂજયિત્વા વશિષ્ઠં સ તતોઽનુજ્ઞાં સમાપ્ય ચ

ગણેશે મન આધાય તન્નામજપતત્પરઃ ।
એકાંગુષ્ઠસ્થિતસ્તાવદ્યાવદસ્તમિયાદ્રવિઃ

પુનઃ સ્નાનં ચકારાશુ સાયંસંધ્યામુપાસ્ય ચ ।
પ્રારભત્પૂજનં સમ્યગ્વસિષ્ઠેન સમન્વિતઃ

મહામંડપિકાં કૃત્વા કદલીસ્તંભમંડિતામ્ ।
નાનાલંકારવસ્ત્રાઢ્યાં છત્રચામરશોભિતામ્

આદર્શપક્તિરુચિરાં પુપ્પમાલાવિભૂષિતામ્ ।
નાનામણિપ્રભાયુક્તાં દીપમાલા વિરાજિતામ્

તન્મધ્યે સ્વર્ણકલશે સ્થાપયિત્વા ગજાનનીમ્ ।
સૌવર્ણીં પ્રતિમાં ચારુ સર્વાવયવસુંદરામ્

નાનાલંકારરુચિરાં નાનારત્નવિભૂષિતામ્ ।
પઠત્સુ દ્વિજમુખ્યેષુ ગાયત્સુ ગાયકેષુ ચ

નદત્સુ સર્વતૂર્યેષુ નૃત્યત્સુ નર્તકેષુ ચ ।
વૈદિકૈશ્ચૈવ પૌરાણૈસ્તાં મૂર્તિં સમપૂજયત્

ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ પંચામૃત પુરઃસરમ્ ।
મોદકાપૂપલડ્ડૂક પાયસાન્નં સશર્કરમ્

નાનાવ્યંજનશોભાઢ્યં પંચામૃત સમન્વિતમ્ ।
નૈવેદ્યં પુરતઃ સ્થાપ્ય જલં ચ ચારુગંધયુક્

સમર્પયામાસ નૃપો ગજાનનસુતુષ્ટયે ।
ફલાનિ પૂગ તાંબૂલં દક્ષિણાં રત્નકાંચનીમ્

દૂર્વાં નિરાજનં મન્ત્રપુપ્પાંજલીનનેકધા ।
તિથયે ગણનાથાય ચન્દ્રાયાર્ઘ્યં દદાવથ

બ્રાહ્મણાન્પૂજયામાસ સાદરં ચાપ્યબૂભુજત્ ।
અયુતં ગા દદૌ તેભ્યો વસ્ત્રાલંકારદક્ષિણાઃ

તતઃ સુહૃદ્બંધુયુતઃ સ્વયં ચ બુભુજે નૃપઃ ।
રાત્રૌ જાગરણં ચક્રે ગીતવાદ્યકથાદિભિઃ

પ્રભાતે વિમલે સ્નાત્વા પુનઃ સંપૂજ્ય પૂર્વવત્ ।
મૂતિં તાં ગણનાથસ્ય વસિષ્ઠાય સદક્ષિણામ્

સોપસ્કરાં દદૌ રાજા તતસ્તુષ્ટો ગજાનનઃ ।
વિમાનં પ્રેષયામાસ સર્વસંપદ્ વિરાજિતમ્

તદ્દૂતૈઃ સ્થાપિતસ્તત્ર ગજાનન સ્વરૂપવાન્ ।
પશ્યતાં સર્વલોકાનાં મન આનન્દયન્ મુહુઃ

ચલિતો દેવલોકાય રાજા પુણ્યપ્રભાવતઃ ।
તમૂચુર્દેવદૂતાસ્તે ગજાનનસ્વરૂપિણઃ

નાનાલંકારશોભાઢ્યા મુકુટાક્રાંતમસ્તકાઃ ।
વિનાયકેન તુષ્ટેન વિમાનં પ્રેષિતં તવ

ત્વદ્દર્શનૌત્સુક્યધૃતા તતો વયમુપાગતાઃ ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા મુમોચાશ્રૂણિ ભૂમિપઃ

જગાદ ગદ્ગદ્ગિરા રોમાંચાંચિતવિગ્રહઃ ।
તાનુવાચ તતો રાજા શૂરસેનઃ સ્મયન્નિવ

અવ્યક્તસ્યાપ્રમેયસ્ય નિતસ્ય જગદીશિતુઃ ।
વાઙ્મનો ગોચરસ્યાપિ ન હેતુર્મમ દર્શને

ન સમર્થાશ્ચ યં વેદાઃ શાસ્ત્રાણિ ચ નિરૂપિતમ ।
યં ચ સ્મરન્તિ સતતં કેશાદ્યા દેવતાગણાઃ

તેનાહં ચેત્ સ્મૃતો દૂતાસ્તર્હિ ભાગ્યં મહન્મમ ।
ઇત્યાકર્ણ્ય તુ તદ્વાક્યં દૂતા ઊચુઃ પુનર્નૃપમ્

ન જાનીમો વયં રાજન્ ભક્તાનાં મહિમા કથમ્ ।
નિર્ગુણં યન્નિરાકારં યેન સાકારતામિયાત્

રાજોવાચ ।
એકા મે મહતી વાંછા તુષ્ટે દેવે ભવત્સુ ચ ।
તુષ્ટેષુ નગરીં હિત્વા કથં યાયાં ગજાનનમ્

ન ભક્ષિતં વિનાઽપ્યતૈર્મયા હાલાહલં ક્વચિત્ ।
સ કથં પરમાનન્દં ભોક્ષ્યં એતૈર્વિનાઽનઘાઃ

પુનરૂચુશ્ચ તં દૂતાસ્ત્વદિચ્છાં પરિપૂર્યતામ્ ।
ન ચેદ્ ગજાનન: ક્રોધાત્તાડયિષ્યતિ નોઽખિલાન્

બ્રહ્મોવાચ ।
તતઃ સર્વજનં નેતું વિમાને નિદધુઃ ક્ષણાત્ ।
ચતુરા કરજા બ્રહ્મન્નિક્ષિપ્તાઃ સર્વજન્તવઃ

સર્વે દિવ્યામ્બરા દિવ્યવસ્ત્રાલંકારશોભિનઃ ।
ઊચુઃ પરસ્પરં સર્વે કિમેતદદ્ભુતં મહત્

અસ્માભિર્ન કૃતં પુણ્યં વિમાનં કથમીદૃશમ્ ।
અપરે ચાબ્રુવંસ્તત્ર રાજપુણ્યબલાદિદમ્

યથા નિધિબલાદ્ધાતુમાત્રસ્ય હાટકં ભવેત્ ।
અતિપાપે યથા સાધુવચસા સિદ્ધિમાપ્નુયાત્

તથૈવ રાજપુણ્યેન વયં સર્વે સમુદ્ધૃતાઃ ।
તતો વૈનાયકા દૂતા ગતિમૂર્ધ્વામકલ્પયન્

જડીભૂતં વિમાનં તન્નોદતિષ્ઠન્ મહીતલાત્।
તતઃ સંશયિતં સર્વં કથમેતદ્દિવં વ્રજેત્

ઊચુઃ પરસ્પરં લોકા નિર્દૈવસ્ય નિધિઃ કુતઃ ।
આરુરુક્ષેત કથં ભિક્ષાપાત્રં શિક્યં મહત્તરમ્

દદૃશુઃ સર્વતઃ કેચિત્ કુષ્ઠી દૃષ્ટિપથં ગતઃ ।
ઉવાચ કશ્ચિદ્રાજાનં કુષ્ઠિનં ત્વમિમં ત્યજ

આસ્મિન્નધો ગતે યાનમૂર્ધ્વમેતદ્ ભવિષ્યતિ ।
શૂરસેન ઉવાચૈતાન્ દૂતાંસ્તં ત્યક્તુમિચ્છતઃ । ૪૨॥
અહં પાપસમાચારસ્ત્યાજ્યો નેયઃ ઇમેઽખિલાઃ ।
અથવા કથ્યતામસ્ય પૂર્વપાપં ચ જન્મ ચ

મત્ સ્નેહાત્ સર્વવેતૃત્વાદુપાયં કૃપયાઽપિ ચ ।
દૂતા ઊચુઃ ।
ન કાર્યા નૃપતે ચિન્તા વદિષ્યામો વયં તવ

જન્મપાપમુપાયં ચ કુષ્ઠિનો દુષ્ટ કર્મ ચ

(૩૨૯૩)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે પંચસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ