ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.41.45

વ્યાસ ઉવાચ ।
વરદેન ગણેશેન પ્રભુણા સર્વકારિણાં ।
કિં કૃતં તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતે ચતુરાનન

બ્રહ્મોવાચ ।
તતો ગજાનનો વિપ્રરૂપેણ ત્રિપુરં યયૌ ।
મહાર્હાસન સંવિષ્ટં દદર્શ દ્વિજસત્તમઃ

સ ઉત્થાય નમસ્કૃત્ય સ્વાસને ચોપવેશયત્ ।
સંપૂજ્ય પરિપપૃચ્છ કુત આગમ્યતે દ્વિજ

કા વિદ્યા કિં ચ તે નામ પૃચ્છતે બ્રૂહિ મે દ્વિજ ।
પ્રયોજનં ચ કિં તેઽસ્તિ શક્તિશ્ચેત્ કરવામહે

દ્વિજ ઉવાચ ।
સાયંગૃહા વયં દૈત્ય સર્વજ્ઞાઃ સર્વવેદિનઃ ।
ઇચ્છાવિહારા લોકાનાં ભ્રમામો હિતકામ્યયા

કલાધરેત્યેવ નામ્ના વિખ્યાતા ભુવનત્રયે ।
દૃષ્ટુકામા વૈભવં તે સંપ્રાપ્તા ભવનં તવ ।૬॥
અખિલા : સંપદસ્તે તુ દૃષ્ટ્વા તૃપ્તાઃ સ્મ સાંપ્રતમ્ ।
ન કૈલાસે ન વૈકુંઠે બ્રહ્મલોકેઽપિ નેદૃશી

પદે શાક્રે ન વૈ સંપદ્યાદૃશી દૃશ્યતે તવ ।
દૈત્ય ઉવાચ ।
નામમાત્રાં કલાધારઃ કિં વા જાનાસિ તાં દ્વિજ

સંપદઃ સર્વલોકેષુ યાભ્ય એતા પ્રશંસસિ ।
જાનાસિ ચેદ્દર્શય મે તાસાં મધ્યે મહોત્કટામ્

દૃષ્ટ્વા દાસ્યે વાંછિતં તે પ્રિયં પ્રાણમપિ દ્વિજ ।
ન સ્મરે પરિહાસેઽપિ વિતથં ભાષિતં મુને ।૧.૪૧.૧૦॥
કલાધર ઉવાચ ।
પરેષાં સંપદં દૃષ્ટ્વા કિં સ્યાત્તવ સુરદ્વિષ ।
વિનયાત્તે પ્રસન્નોઽહં કલયા તે દદામિ વૈ

કાંચનં રાજતં લૌહં ત્રિપુરં શરસંસ્થિતમ્ ।
રમ તત્ર સ્થિરો દૈત્ય ચિરકાલં યથાસુખમ્

અભેદ્યં દેવ ગંધર્વૈર્માનુષૈરુરગૈરપિ ।
કલ્પિતાર્થપ્રદં તત્તે કામગં કામદં શુભમ્

યદૈવૈકેન બાણેન કસ્મિંશ્ચિત્ કાલપર્યયે ।
ભેત્સ્યતે તદ્ધરો દૈત્ય તદા નાશમુપૈષ્યતિ

બ્રહ્મોવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા ધનુરાદાય સંસ્તભ્ય શરમન્તરા।
પુરત્રયં નિર્મમેઽસૌ ભુવનત્રય સન્નિભમ્

વિચિત્રૈર્ભવનૈ રમ્યૈ દીર્ઘિકારામ સંયુતઃ ।
નાનાનક્ષિ ગણૈર્જુષ્ટં સર્વકામપ્રદં ખગમ્

માયયા મોહિતો દૈત્યસ્તત્રસ્થો ચહૃષે ભૃશમ્ ।
જગર્જ ઘનવદ્દૈત્યો લોકત્રયવિકમ્પનઃ ॥૧૭।
ન મત્તઃ શ્રેષ્ઠ ઇત્યેવં ગર્વદર્પ સમન્વિતઃ ।
ત્રૈલોક્યં ક્ષોભયામાસ બ્રાહ્મણં તમથાબ્રવીત્

યાચસ્વ દુર્લભતરં તત્તે દાસ્યે દ્વિજોત્તમ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ દ્વિજઃ પ્રાહ તં દૈત્યં નિસ્પૃહોઽપિ સન્

દ્વિજ ઉવાચ ।
અહં કૈલાસમગમં દૃષ્ટવાન્ મૂર્તિમુત્તમમ્ ।
શિવેન પૂજિતાં સમ્યગ્ ગાણેશીં ચિન્તિતાર્થદામ્

તામાનય ત્વં મે દેહિ શક્તિર્યદ્યસુરેશ્વર ।
નેતાદૃશી મયા મૂર્તિસ્ત્રૈલોક્યં ચરતેક્ષિતા

અતો મમ મનસ્તસ્યામાસક્તં દૈત્યસત્તમ ।
તાં પ્રાપ્ય કૃતકૃત્યોઽહં ભવિષ્યામ્યસુરેશ્વર

કીર્તિં તે પ્રથયિષ્યામિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
ન દાતા ત્રિપુરાચ્છ્રેષ્ઠો વાંછિતં યઃ પ્રયચ્છતિ

દૈત્ય ઉવાચ ।
શંકર કિકરં મન્યે ગણયે ન ચ દેવતાઃ ।
આનયિત્વા પ્રદાસ્યામિ તાં મૂર્તિં દ્વિજપુંગવ

બ્રહ્મોવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા પૂજયામાસ તં કલાધરમાદરાત્।
દદૌ તસ્મૈ દશ ગ્રામાન્ ગોવસ્ત્ર ભૂષણાનિ ચ

મુક્તાફલાનિ ભૂરીણિ મહાર્હાણીતરાણિ ચ ।
રત્નાનિ ચ પ્રવાલાનિ રાંકવાસ્તરણાનિ ચ

દાસીદાસ શતં નાના ભૂષાયુક્તં દદેઽસુરઃ ।
સદશ્વાન્ સવરૂથાંશ્ચ સ્વર્ણાક્ષાન્ રાજતાન્ રથાન્

પ્રગૃહ્યૈ તત્ બલાદ્દત્તં પ્રયયોં સ કલાધર ।
સ્વાશ્રમં હર્ષયન્ પત્ની સર્વાનાશ્રમવાસિનઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
એવં ચ સર્વં વૃત્તાન્તં નારદોઽકથયત્સુરાન્ ।
તેઽપિ કાલં પ્રતીક્ષન્તો દિવસાનતિચક્રમુઃ

(૧૬૦૨)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે કલાધરગમનં નામૈકચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ॥૪૧। ।
વ્યાસ ઉવાચ ।
કૃતવાન્ કિમુ દૈત્યઃ સ ગતે તાસ્મિન્કલાધરે।
કથમાનીય દત્તાઽસ્મૈ મૂર્તિશ્ચિન્તામણેઃ શુભા

એતત્કથય મે સર્વં વિસ્તાર્ય ચતુરાનન ।
લીલા ગજાનનીઃ શૃણ્વન્ ન તૃપ્યામિ સમાસતઃ

બ્રહ્મોવાચ
તસ્મિન્ગતે યદકરોત્ સ દૈત્યો મુનિસત્તમ ।
તત્સર્વં કથયિષ્યામિ શૃણુષ્વાવહિતો મુને

દૂતૌ સંપ્રેષયામાસ મન્દરાદ્રિસ્થિતં શિવમ્ ।
અશિક્ષયચ્છિવં ગત્વા બ્રૂતં મદ્વાક્યમાદરાત્

મૂર્તિશ્ચિન્તામણેસ્તેઽસ્તિ ગૃહે સર્વાર્થદા શુભા।
દેહિ તાં દૈત્યરાજાય સામ્નૈવ ગિરિજાપતે

પાતાલે સ્વર્ગલોકે વા મર્ત્યે વા પુનરદ્ભુતમ્ ।
તત્સર્વં તેન દૈત્યૈન હ્યાનીતં સ્વગૃહે તલાત્

શીઘ્રમાનીયતાં દેવ યાવો દૈત્યં મહાબલમ્ ।
ન દાસ્યસે યદા સામ્ના તદા દૈત્યઃ પરાક્રમી

ગ્રહીષ્યતિ બલાત્તાં તુ તતો દુઃખમવાપ્સ્યસિ ।
ઇતિ દૈત્યવચઃ શ્રુત્વા જગ્મતુસ્તૌ શિવં પ્રતિ

આહતુસ્તૌ મહાદેવં દૈત્યરાજેન શિક્ષિતમ્ ।
ઇત્થં દૂતવચઃ શ્રુત્વા ત્રિનેત્રઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ

ઉવાચ દૂતૌ દૂતૌ વામિતિ કૃત્વા ક્ષમે વચઃ ।
કામસ્યેવ ભવેદ્ભસ્મ નો ચેદ્વાં નાત્ર સંશયઃ

કિં કાર્યં તેત દૈત્યેન તૃણીભૂતેન મે વિભોઃ ।
આયાતુ યુદ્ધમેવાસ્તુ મર્તુકામો મમાન્તિકમ્

નેયં મૂર્તિસ્તેન શક્યા પ્રાપ્તું જન્મશતૈરપિ ।
પ્રલયાગ્નિઃ પતંગેન કિં શાન્તિમધિગચ્છતિ

મેરોઃ પાંતો મૂષકેન શક્યઃ કર્તું કિમોજસા ।
અસંખ્ય જલ નિષ્કાશાચ્છુષ્કઃ સ્યાત્કિં મહોદધિઃ

બ્રહ્મોવાચ :-
શ્રુત્વા તુ શાંકરીં વાણીં દૈત્યૌ યાતૌ યથાગતમ્ ।
અબ્રૂતાં સ્વામિનં વાક્યં શંભુના યદુદીરિતમ્

તદાકર્ણ્ય પ્રજજ્વાલ દૈત્યો વાક્યાર્થકોવિદઃ ।
ક્રોધાનલેન દીપ્તોઽસૌ ત્રૈલોક્યં પ્રદહન્નિવ

આજ્ઞાપયચ્ચ યુદ્ધાય સ્વસેનાં ચતુરંગિણીમ્ ।
નિર્ગતા સહસા સેના મન્દરાચલસંમુખા। ૧૬ ॥
ભૂતલં છાદયામાસ નિમંર્યાદો યથાઽમ્બુધિઃ ।
અનેંકસૂર્ય સંકાશા વિકોશૈઃ શસ્ત્રસંચયૈઃ

ગર્જન્તી ઘનવદ્ઘોરં મૃત્યોર્માનસકમ્પિનીં ।
દૈત્યસ્ત્રિપુરમારુહ્ય વિમાનસદૃશં મહત્

મનોવેગં તતઃ પશ્ચાજ્જિઘાંસુઃ શંભુમાયયૌં ।
બૃહન્મણિમયં ચારુ કવચં કુંડલેઽગદે

મુક્તામાલાં મુદ્રિકાશ્ચ કટિસૂત્રં ચ કાંચનમ્।
મુકુટં રત્નખચિતં મહાર્ઘં બિભ્રદુલ્લસત્

યસ્ય શબ્દેન મહતા ચકમ્પે હરમાનસમ્ ।
તદ્ધનુઃ સ નિષંગં ચ કૌર્મં ખેટમસિં દૃઢમ્

શુશુભે શક્તિકા દિવ્યાઽવહદ્યાં દૈત્યપુંગવઃ ।
ગાયમાના નર્તમાના ગંધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

બન્દિનશ્ચારણાશ્ચાપિ યયુરસ્યાગ્રતો મુદા ।
શંકરો દૂતવાક્યેન શ્રુત્વા દૈત્યં મમાગતમ્

અસંખ્ય વ્રતસંયુક્તં યુયુત્સું કાલકર્ષિતમ્ ।
શૂલપાણિરપિ તદા સંપૂજ્ય દ્વિરદાનનમ્

પ્રણમ્ય તં પરિક્રમ્ય પુરસ્કૃત્ય બલં બલાત્ ।
આયયૌ ક્રોધદીપ્તાક્ષઃ સ્વસ્થલાદ્ ગણમંડલમ્

તે વીરા વીરશબ્દેન નાદયન્તો દિશો દશ ।
અભિજગ્મુઃ પ્રહરણૈઃ પરસ્પરવધેપ્સવઃ

અભૂતાં મીલિતે સેનેં રજસ્તિમિરસંકુલે।
સ્વપરજ્ઞાનરહિતે જઘ્નતૂ રણમૂર્ધનિ

અભવત્તુમુલં યુદ્ધં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન।
ગજાશ્વરથવીરાણાં હતાનાં શોણિતોક્ષિતે

શાન્તે રજસ્ય યુધ્યન્ત વીરા વીરૈઃ પૃથક્ પૃથક્।
કેચિત્ પ્રાસઃ કેઽપિ ખડ્ગૈઃ કેચિદ્બાણૈ શિલાશિતૈઃ

ઋષ્ટિભિર્મુષ્ટિભિઃ કેચિત્ કેચિત્ પરશુ તોમરૈઃ ।
હતાનાં તત્ર વીરાણાં હયાનાં ચ પદાતિનામ્

અસૃઙનદી સમભવત્ કેશશૈવલ વાહિની ।
ખેટકૂર્મા ખડ્ગમત્સ્યા શિરઃ કમલભૂષણા

છત્રાવર્તા ઘોરતરા કબન્ધ વૃક્ષવાહિની ।
વીર સંતોષજનની ગૃધ્રગોમાયુ હર્ષકૃત્

દૃષ્ટ્વા નદીં તુ ગિરિશો યયૌ દૈત્યાન્તિકં બલી ।
દૈત્યોઽપિ ત્રિપુરારૂઢો યયૌ તસ્ય પુરઃ પુરઃ

નાયકૌ સંગતૌ દૃષ્ટ્વા દ્વન્દ્વશોઽન્યે પરસ્પરમ્ ।
અવ્યાકુલે યુયુધિરે દૈતેયાઃ શામ્ભવાસ્તદા

નાના પ્રહરણૈર્દિવ્યૈઃ શસ્ત્રરસ્ત્રૈર્દ્રુમૈરપિ ।
તેષાં યુદ્ધાનિ નામાનિ કથયિષ્યે સમાસતઃ

(૧૬૩૭)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે યુદ્ધવર્ણનં નામ દ્વિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ।૪૨॥
બ્રહ્મોવાચ ।
અયુધ્યેતાં દ્વન્દ્વશોઽથ ગિરિશાસુરનાયકૌ ।
ષણ્મુખેન પ્રચંડશ્ચ નન્દિના ચંડ એવ ચ

યુયુધે પુષ્પદન્તોઽપિ ભીમકાયેન વીર્યવાન્ ।
ભૃશુંડી કાલકૂટેન વિષવત્પ્રાણહારિણા

અયુધ્યેતાં વીરભદ્ર વજ્રદંષ્ટ્રૌ મહાબલૌ ।
ઇન્દ્રોઽપિ યુયુધે તત્ર દૈત્યામાત્યેન વીર્યવાન્

દૈત્યપુત્રેણ બલિના જયન્તો યુદ્ધદુર્મદઃ ।
કાવ્યેન યુયુધે તત્ર સુરાચાર્યોઽસ્ત્રવિત્તમઃ

દેવાનાં ચૈવ દૈત્યાનામેવં દ્વન્દ્વાન્યનેકશઃ ।
વર્ણિતું નૈવ શક્યાનિ મયા વર્ષશતૈરપિ

રથિનો રથિભિઃ સાર્ધં ગજિનો ગજિભિઃ સહ ।
અશ્વારોહાઃ સ્વસદૃશૈઃ પદાતાશ્ચ પદાતિભિઃ

યુયુધુઃ સંયુગે ઘોરે નાનાવાદ્ય નિનાદિતે ।
હેષિતૈર્બૃંહિતૈઃ ક્ષ્વેડૈર્નેમિનાદૈશ્ચ શબ્દિતે

કેચિચ્ચ મલ્લયુદ્ધેન યુયુધુર્વિવિધેન તુ ।
જઘ્નુરંગાનિ ચાંગેષુ ત્યક્ત્વા શસ્ત્રાણિ સંયુગે

તતઃ પ્રચંડો નવભિસ્તાડયામાસ ષણ્મુખમ્ ।
આકર્ણાકર્ષનિસૃતૈર્દૃઢૈર્બાણૈઃ શિલાશિતૈઃ

અપ્રાપ્તાનેવ તાંશ્છિત્ત્વા શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
કાતિકેયઃ પંચભિસ્તં તાડયામાસ સાયકૈઃ

સંમૂર્છિતોઽપતદ્ભૂમૌ પ્રચંડો ભ્રાન્તમાનસઃ ।
નન્દિનાઽપિ હતશ્ચંડઃ પંચભિ નિશિતૈઃ શરૈઃ

મૂર્છામવાપ સહસા પતિતો ધરણીતલે।
ભીમકાયઃ પુષ્પદન્તમવિધ્યદ્દશભિઃ શરૈઃ

છેદયામાસ સમરે સ્વશરૈર્નિશિતૈઃ સ તાન્ ।
ત્રિભિરેવાહનત્તં ચ સોઽપિ ભૂતલમાશ્રિતઃ

કાલકૂટં ભૃશુંડીસ્તુ પાતયામાસ પંચભિઃ ।
શરૈર્મહાબલસ્તત્ર વીરભદ્રો રુષાયુતઃ

વજ્રદંષ્ટ્રસ્તતો જઘ્ને ચતુર્ભિર્નિશિતૈ શરૈઃ ।
તાન્નિવાર્ય સ્વયં જઘ્ને વીરભદ્રં ત્રિભિઃ શરૈ

તાનાપતત એવાશુ વીરભદ્રોઽચ્છિનત્ ત્રિભિઃ ।
પાતયામાસ વેગેન વજ્રદંષ્ટં ત્રિભિઃ શરૈઃ

ઇન્દ્રોઽપિ વજ્રપાતેન દૈત્યામાત્યં ન્યપાતયત્ ।
ઉદ્યમ્ય નિશિતં ખડ્ગં દૈત્યપુત્રઃ સમાયયૌ

હન્તુકામો જયન્તં તં વીરેષુ પતિતેષુ ચ ।
તં નિરીક્ષ્ય તથાઽઽયાન્તં ખડ્ગં ચિચ્છેદ પત્રિણા

જયન્તોઽભ્યહનચ્છીઘ્રં દૈત્યસૂનું ત્રિભિઃ શરૈઃ ।
તૈરાહતો વમન્રક્તં ન્યપતન્મોહસંયુતઃ

એવં સર્વેષુ સૈન્યેષુ પ્રભગ્નેષુ સમન્તતઃ ।
દૃષ્ટ્વા પલાયનપરાન્દૈત્યાન્દેવગણાર્દિતાન્

અધાવન્પૃષ્ટતઃ કેચિત્પ્રમયા જયશાલિનઃ ।
એવં જયત્સુ દેવેષુ સ્વસૈન્યે વિદ્રુતેઽપિ ચ

આયયૌ સ્વયમેવેશં ત્રિપુરાધિષ્ટિતોઽસુરઃ ।
શસ્ત્રયુદ્ધં પુરા કૃત્વા યુધ્યેતામસ્ત્રતો હ્યુભૌ

વારુણાસ્રં જહૌ દૈત્યો વૃષ્ટિર્ઘોરતરાઽભવત્ ।
નીહારબહુલે યુદ્ધે ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન

ક્વચિદ્ વિદ્યુત્પ્રકાશેન સ્વપરજ્ઞાનકારિણા ।
યુદ્ધમાસીત્તુ તુમુલં ઘોરરૂપં દુરાસદમ્

વિલોક્ય સૈન્યં તત્સર્વં વૃષ્ટિવાતપ્રપીડિતમ્ ।
શિલાપાતભયાદ્યાતે સ્વસૈન્યે તુ દિશો દશ

વાયવ્યમસ્ત્રં ગિરિશો મોચયામાસ સત્વરમ્ ।
મહાવાતા મહામેઘા વિશીર્ણાઃ ખંડશોઽમ્બરે

વાતેન ઘૂર્ણિતા સેના દૈત્યાનાં સર્વતો દિશમ્ ।
જગલુઃ પક્ષિપિચ્છાનિ વીરોષ્ણીષાણિ દૂરતઃ

પતિતાશ્ચૂર્ણિતાઃ કેચિદ્રથાશ્વ ગજપત્તયઃ ।
ઉન્મૂલિતા લતા વૃક્ષાશ્છાદયન્તિ સ્મ સૈનિકાન્

પન્નગાસ્ત્રેણ તં વાયું તથા દૈત્યો ન્યવારયત્ ।
આકર્ણ ધનુરાકૃષ્ય તૂણાદ્બાણં પ્રગૃહય ચ

મન્ત્રયન્નનલાસ્ત્રેણ શિવસૈન્યે ન્યપાયત્ ।
અંગારવૃષ્ટિઃ સહસા પતિતા સર્વદાહિની

પ્રલયં મેનિરે સર્વે જ્વાલા માલાભિરર્દિતાઃ ।
જ્વાલાભ્યો દીપ્યમાનાભ્યો મહાભીતિકરઃ પુમાન્

આવિરાસીન્મહાકાયો લિખન્મૂર્ધ્ના નભસ્તલમ્ ।
દંષ્ટ્રાકરાલવદનો મહારાવઃ ક્ષુધાતુરઃ

લાલયન્રસનાં ઘોરાં શતયોજન વિસ્તૃતામ્ ।
નાસાપવન વેગેન ભ્રામયન્કુંજરાન્રણે

ભક્ષયામાસ તાં સેનામુરગાનિવ પક્ષિરાટ્ ।
અપીપલદ્ભર્ગસેના તેન પુંસા પ્રપીડિતા

શિવપૃષ્ટં સમાસાદ્ય રક્ષ રક્ષેતિ ચાબ્રવીત્ ।
મા ભૈષ્ટેત્યભયં તસ્યૈ દત્ત્વા વહ્નિ ન્યવારયત્

પર્જન્યાસ્ત્ર પ્રપાતેન તત્ક્ષણાદ્ ગિરિજાપતિઃ।
બાણેનૈકેન તં ઘોરં પુરૂષં સ ન્યપાતયત્

તત ઉત્થાય પુરુષો બભક્ષ શિવસૈનિકાન્ ।
યયુઃ પલાયનપરાઃ પ્રમથા ભયવિહ્વલાઃ

સ્ખલન્તો નિપતન્તશ્ચ નિશ્વસન્તશ્ચકંપિરે ।
શિવોઽપિ નિઃસહાયત્વાદ્દરીમેવાન્વપદ્યત

ષડાનનાદયો વીરા અનુસસ્રુસ્તમેવ હિ ।
જિઘૃક્ષુર્ગિરિજાં દૈત્યો વિચિન્ત્યૈકાકિનીં ગિરૌ

વિહાય રણભૂમિં તુ યયૌ કૈલાસમેવ સઃ ।
દૂરાદ્દૃષ્ટ્વા તમાયાન્તં ચકમ્પે ગિરિજા તદા

ઉવાચ પિતરં ગત્વા દૈત્યો માં કિં નુ નેષ્યતિ ।
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા નીત્વા તાં દુર્ગમાંગૃહામ્

અવિજ્ઞાતાં સ્વેતરેણ સ્થાપયામાસ નિર્ભયામ્ ।
સોઽપિ દૈત્યસ્તતો હૈમં ગિરિં તદ્ગ્રહણેચ્છયા

આગતો ન દદર્શાથ ગિરિજાં ક્વાપિ સત્તમ ।
ભ્રમન્દદર્શ તત્રૈકાં મૂર્તિં ચિતામણેઃ શુભામ્

સહસ્રસૂર્યસંકાશાં નાનાલંકારશોભિનીમ્ ।
ત્રૈલોક્યસુંદરાં સદ્યો ગૃહીત્વા સ્વસ્થલં યયૌ

નાનાવાદિત્ર નિર્ઘોષૈઃ સ્તુવદ્ભિર્બન્દિભિર્વૃતઃ ।
તતઃ પાતાલમગમત્ સર્વત્ર વિજયી બલી

ગચ્છતસ્તસ્ય દૈત્યસ્ય હસ્તેઽપ્યન્તર્હિતા તદા ।
મૂર્તિશ્ચિતામણેઃ સા તુ તદદ્ભુતમિવાભવત્

તમેવાશકુનં મત્વા તત્પુરં પુનરાવિશત્ ।
અત્યન્તં વિમનાશ્ચિન્તાં દુરુતાં સમુપાગતઃ

(૧૬૮૪)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે ત્રિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૪૪ પ્રારંભ :-
વ્યાસ ઉવાચ ।
તતઃ કિમકરોચ્છમ્ભુસ્ત્રિપુરેણ પરાજિતઃ ।
કથં તમજયદ્દૈત્યં ત્રિપુરં જયશાલિનમ્

બ્રહ્મોવાચ ।
તતઃ શમ્ભુઃ પરાં ચિન્તામાપેદે મનસાઽસકૃત ।
સ્વાહા સ્વધા વિહીનં તુ ભૂતલં પરિચિન્તયન્

કદા સ્વસ્થાનગા દેવા ભવિષ્યન્તિ ગતજ્વરાઃ ।
કેનોપાયેન વાસઃ સ્યાદ્ દુર્જયસ્ય પરાજયઃ

એવં ચિન્તાતુરે તસ્મિન્ નારદો મુનિસત્તમઃ ।
આયયૌ શંકરં દૃષ્ટું દેવાન્ સર્વાન્ યદૃચ્છયા

તં દૃષ્ટ્વા જહૃષે દેવો મર્ત્યઃ પ્રાપ્ય યથાઽમૃતમ્ ।
પૂજયામાસ વિધિવત્ કૃતાસન પરિગ્રહમ્

આલિંગ્ય તમુવાચેત્થં શિવશ્ચિંતાતુરો ભૃશમ્ ।
દેવાનાં હિતમન્વિચ્છન્ દૈત્યસ્ય વધમેવ ચ

શિવ ઉવાચ ।
દૈત્યેન સર્વદેવાનાં કદનં કૃતમોજસા ।
તદ્રણે ભગ્નસંકલ્પાઃ સર્વે દેવાઃ પલાયિતાઃ

યાતા દશ દિશો બ્રહ્મન્ કઃ કુત્રાસ્તે ન વેદમ્યહમ્ ।
મમાપ્યસ્ત્રાણિ તેનાસ્ત્રૈઃ પ્રભગ્નાનિ સહસ્રશઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
શ્રુત્વા શિવવચઃ સોઽમમવાદીન્ મુનિસત્તમ ।
મન્વાનઃ પરમાશ્ચર્યં ત્રૈલોક્યેશપરાભવમ્

નારદ ઉવાચ ।
સર્વજ્ઞે સર્વવિદ્યેશે સર્વેશે સર્વકર્તરિ ।
સર્વાનને સર્વહરે સર્વસ્યાપિ નિયન્તરિ

શક્તે કર્તુમકર્તું વાઽન્યથાકર્તુમપિ પ્રભો ।
અણિમાદિ ગુણોપેતે ષડૈશ્વર્યવિલાસિનિ

કિં વક્તવ્યં મયા દેવ સર્વવક્તૃવરે ત્વયિ ।
મુનિના ગાનસક્તેન ત્રિલોકીં ભ્રમતાઽનિશમ્

તવ વાક્યાનુરોધેન વિચાર્ય પ્રબ્રવીમ્યહમ્ ।
એવમુક્ત્વા ક્ષણં ધ્યાત્વા પુનઃ પ્રાહ શિવં મુનિઃ

મુનિરુવાચ ।
યુદ્ધાય ગન્તુકામેન નાર્ચિતો ગણપસ્ત્વયા ।
અતઃ પરાભવં પ્રાપ્તો વહ્નિનેત્રઃ પિનાકધૃક્

ઇદાનીમર્ચય પુરા વિઘ્નેશં વિઘ્નવારણમ્ ।
પ્રસાદ્ય તદ્વરં લબ્ધ્વા યાહિ યુદ્ધાય સાદરમ્

પરાજેષ્યસિ તં દૈત્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
બ્રહ્મોવાચ।
તેનાપિ તપસા દેવો મહતારાધિતઃ પુરા

તેન તસ્મૈ વરો દત્તોઽખિલ વિઘ્નૌઘહારિણા ।
મહેશ્વરં વિના મૃત્યુર્ન કેનાપિ ભવેત્તવ

તસ્માદ્ ગિરિશ તસ્યેદં કામગં તુ પુરત્રયમ્ ।
એકેષુણા દારયસ્વ જયોપાયોઽયમીરિતઃ

પ્રહર્ષમતુલં લેભે શ્રુત્વા ગજાનનગિરં।
પૂર્વાક્તાં પ્રાહ તં મુનિમ્

શિવ ઉવાચ ।
સત્યમુક્તં ત્વયા બ્રહ્મંસ્ત્વદ્વાક્યેન સ્મૃતં મયા।
ઉપદિષ્ટૌ પૂર્વમેવ મન્ત્રૌ તેન મુને મમ

ષડક્ષરૈકાક્ષરૌ તૌ સર્વસંકટહારકૌ ।
યુદ્ધે વ્યાસક્તચિત્તેન ન જપ્તૌ ન ચ સંસ્મૃતૌ

સર્વવિઘ્નહરો દેવો ન સ્મૃતો હિ ગજાનનઃ ।
સર્વેષાં કારણં કર્તા પાતા હર્તા વિનાયક:

મુનિરુવાચ ।
તં તોષય મહાદેવ મહાદેવં ગજાનનમ્ ।
બ્રહ્મોવાચ ।
વિસર્જ્ય નારદં દેવો જગામ તપસે શિવઃ।

દંડકારણ્યદેશે તુ પદ્માસનસ્થિતોઽજપત્ ।
પ્રણિધાય બલાત્ખાનિ નિયમ્ય ધ્યાનતત્પરઃ

સોઽતપત્તપ ઉગ્રં તુ શતવર્ષાણિ શંકરઃ ।
તતસ્તસ્ય મુખામ્ભોજાન્ નિર્ગતસ્તુ પુમાન્પરઃ

પંચવક્ત્રો દશભુજો લલાટેન્દુઃ શશિપ્રભઃ ।
મુંડમાલો સર્પભૂષો મુકુટાંગદભૂષણઃ

અગ્ન્યર્ક શશિનો ભાભિસ્તિરસ્કુર્વન્દશાયુધઃ ।
તદ્ભાસા ધર્ષિતો દેવોઽપશ્યદુગ્રં પુરઃસ્થિતમ્

વિનાયકં પંચમુખં પંચાસ્યમપરં શિવમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વાઽતર્કયદ્દેવઃ કિમહં દ્વિવિધોઽભવમ્

કિંવા મમૈવ રૂપેણ ત્રિપુરોઽયમિહાગતઃ ।
ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિ દેવેષ્વપરઃ પંચવક્ત્રવાન્

અથવા સ્વપ્ન એવાયં દૃષ્ટો દીર્ઘતરો મયા।
અથવા મે વરં દાતુમાગતોઽયં ગજાનનઃ

સર્વવિઘ્નહરં દેવં યં ધ્યાયામિ દિવાનિશમ્ ।
બ્રહ્મોવાચ ।
એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યમુવાચ દ્વિરદાનનઃ

અન્તર્યસ્તર્કિતો દેવઃ સોઽયં વિઘ્નહરો વિભુઃ ।
ન મે સ્વરૂપં જાનન્તિ દેવર્ષિ ચતુરારનાઃ

ન વેદાઃ સોપનિષદઃ કુતઃ ષટ્શાસ્ત્ર વેદિનઃ ।
અશેષ ભુવનસ્યાહં કર્તા પાતાઽપહારકઃ

બ્રહ્માદિ સ્થાવરચર ત્રિગુણામહં પ્રભુઃ ।
તપસાઽનેન તુષ્ટોઽહં વરં દાતુમિહાગતઃ

વરાન્વૃણુ મહાદેવ યાવતો મત્ત ઇચ્છસિ

( ૧૭૧૯ )
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે તપોવર્ણનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૪૫ પ્રારંભ :-
મુનિરુવાચ ।
તતઃ પ્રસન્ને વિઘ્નેશે દેવેશે વિઘ્નહારિણિ ।
વરાન્ દિત્સતિ શર્વાય કિં કિં વવ્રે સદાશિવઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
ગણેશવચનં શ્રુત્વા શિવો વાક્યમથાબ્રવીત્ ।
સ્મૃત્વા ગજાનનં તં તુ સ્વસ્વરૂપં વરપ્રદમ્

શિવ ઉવાચ ।
દશાપિ નેત્રાણિ મમાદ્ય ધન્યાન્યથો ભુજાઃ પૂજનતસ્તવાદ્ય ।
તવાનતે પંચ શિરાંસિ ધન્યા ન્યથઃ સ્તુતે: પંચમુખાનિ દેવ

પૃથ્વી જલં વાયુરથો દિશશ્ચ, તેજશ્ચ કાલઃ કલનાત્મકોઽપિ ।
નભો રસો રુપમથાનિ ગંધઃ, સ્પર્શશ્ચ શબ્દો મન ઇન્દ્રિયાણિ

ગંધર્વયક્ષાઃ પિતરો મનુષ્યા, દેવર્ષયો દેવગણાશ્ચ સર્વે ।
બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રા વસવોઽથ સાધ્યાસ્ત્વત્તઃ પ્રસૂતા સચરાચરશ્ચ

સૃજસ્યદો વિશ્વમનન્યબુદ્ધે, રજોગુણાત્પાસિ સમસ્તમેતત્ ।
તમોગુણાત્સંહરસે ગુણેશ, નિત્યો નિરીહાખિલકર્મસાક્ષી

બ્રહ્મોવાચ । તતોઽહમબ્રુવં દેવં ગણેશં તં શિવાજ્ઞયા।
નામ ચાકરવં તસ્ય યત્તચ્છૃણુ મહામતે

ત્વન્નામ બીજં પ્રથમં માતૃકાણામોંકાર રૂપં શ્રુતિમૂલભૂતમ્ ।
યતો ગણાનાં ત્વમસીહ ઈશો, ગણેશ ઇત્યેવ તવાસ્તુ નામ

ઓમિત્યથોક્તે ગણનાથ કેન, તુતોષ શર્વઃ પ્રદદૌ વરાંશ્ચ ।
યઃ સર્વકાર્યેષુ તવેશ કુર્યાત્, સ્મૃતિ તદન્તં સ લભેદવિઘ્નમ્

વિનાસ્મૃતિં તેન લભેચ્ચ કોઽપિ વાંછાર્ય સિદ્ધિં કૃમિકીટ કોઽપિ ।
શૈવેસ્ત્વદીયૈરથ વૈષ્ણવૈશ્ચ શાક્તૈશ્ચ સૌરેરથ સર્વકાર્યે

શુભાશુભે વૈદિક લૌકિકે વા ત્વમર્ચનીયઃ પ્રથમં પ્રયત્નાત ।
યન્મંગલં સર્વજનેષુ દેવ સયક્ષ વિદ્યાધરપન્નગેષુ

તસ્યેશ્વરો મંગલમૂર્તિતાં ત્વં તતો યતો મંગલકૃત્ સ્વભક્તે ।
અહં પુરાઽનર્ચયતસ્તવેશ ત્વય્યસ્મૃતે દૈત્યવરસ્ય યુદ્ધે

અવંદનાચ્ચાપ પરાભવં તં તતસ્તવાંઘ્રિં શરણં પ્રપન્નઃ ।
ક્ષમાપરાધં મમ સર્વશક્તે જયં પ્રયચ્છાખિલજન્ય કાલે

યે સર્વથા ત્વાં ન ભજન્તિ દેવ, જડા દરિદ્રાઃ પ્રભવન્તુ તેઽપિ।
ભજંતિ તે ભક્તિયુતા મનુષ્યાઃ, પ્રાપ્સ્યન્તિ સિદ્ધિં નિખિલાર્થદાત્રીમ્

ક ઉવાચ ।
ઇત્થં નિશમ્યાખિલવાક્યસારં વેત્તાઽવદદ્વાક્યમિદં ગિરીશમ્ ।
યદા યદા મે સ્મરણં વિદદ્ધ્યાસ્તદાઽન્તિકં તેઽહમિયામિ મેઉ

મન્નામબીજેન નિમંત્રયૈકં બાણં તુ તેનૈવ પુરત્રયં તત્ ।
નિપાતયાસ્મન્ મહસા મહેશ, કૃત્વા સ દૈત્યં ખલુ ભસ્મસાત્વમ્

તતઃ સ્વનામ્નામવદત્ સહસ્રં ગણાધિપોઽસ્મૈ પ્રણતાય સમ્યક્ ।
શિવાય ભક્ત્યા પરિતુષ્ટચિત્તો, જયપ્રદં કામકરં જનાનામ્

ઉવાચ ચૈનં રણકાલ એતત્ પઠસ્વ દૈત્યાન્વિનિહંસિ શીઘ્રમ્ ।
ત્રિસંધ્યમેતસ્ય જપાન્નરાણાં સિધ્યન્તિ કામાઃ સકલા અભીષ્ટાઃ

શ્રુત્વા તુ વાક્યં દ્વિરદાનનસ્ય, તં પૂજ્ય સમ્યક્શિવ ઉજ્જહર્ષ ।
સંસ્થાપયામાસ મહાગણેશં પ્રાસાદમુચ્ચૈર્દૃઢમાશુ ચક્રે

સંતર્પ્ય દેવાન્ મુનિ સિદ્ધસંઘાન્ દાનાનિ દત્વા દ્વિજપુંગવેભ્યઃ ।
પુનશ્ચ સંપૂજ્ય નમશ્ચકાર દેવં ગિરીશો વરદં ગણેશં

ઉવાચ સર્વાન્ મણિપૂરિયં તુ વિખ્યાતિમાગચ્છતુ સર્વલોકે ।
દેવેન સર્વૈશ્ચ તથોદિતૈસ્તૈરન્તર્દધુસ્તે ગણનાથમુખ્યાઃ

અન્તર્હિતે મુનિગણે સસુરે ગણેશે, શર્વોપ્યગાત્ સ્વનિલયં સ્વગણૈરુપેતઃ ।
ગન્ધર્વ યક્ષ નિવહૈરમરાંગનાભિર્વૃત્તં નિજં પરમુદા ગિરિજામુવાચ

શ્રુત્વા તદાઽમૃતવચઃ સકલં ગિરીશાદ્દેવેશ્વરા મુમુદિરે મુનયઃ સદારાઃ ।
યોગીશ્વરાશ્ચ નિહતં ત્રિપુરં સ્વધિષ્ણ્યમમંસતાધિગતં ગિરિશ પ્રસાદાત્

( ૧૭૪૨ )
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે શિવસ્ય વરદાનં નામ પંચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ