ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.3

॥ અથ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
સૂત ઉવાચ ॥
તત ઉત્થાય રાજા સ ગૃહિત્વા દક્ષિણેકરે ।
પુત્રં વિવેશ હર્મ્યાગ્રં યત્ર મન્ત્રયતે સદા

યત્ર સિંહાસનં દિવ્યં કાઞ્ચનં બહુરત્નયુક્ ।
મુક્તાપ્રવાલરચિતં ભાતિશક્રપદં યથા

તત્રાસતુઃ પિતાપુત્રૌ ભાતોદ્વાવપ્યનેકધા ।
પ્રતિરત્નં ગતૌ યસ્માત્સુમદાયવૃતાવિવ

આચારં પ્રથમં પ્રાહ નીતિં નાનાવિધાં નૃપઃ ।
પુત્રાય કરુણાયુક્તો યશસે સ્વકુલસ્ય ચ

સોમકાન્ત ઉવાચ ॥
યામમાત્રાવસિષ્ટાયાં નિશાયાં જાગૃતઃ પુમાન્ ।
ત્યક્ત્વા શય્યાં શુચિસ્થાને ઉપવિશ્ય ગુરું સ્મરેત્

દેવતાં ચિન્તયિત્વેષ્ટાં પ્રણમેત્સ્તુતિપૂર્વકમ્ ।
પ્રાર્થ્ય પૃથ્વીં ક્ષમસ્વેતિ પાદસ્પર્શં જગન્મયે

પ્રાતર્નમામિ ગણનાથમશેષહેતું બ્રહ્માદિદેવવરદં સકલાગમાઢ્યમ્ ।
ધર્માર્થકામફલદં જનમોક્ષહેતું વાચામગોચરમનાદિમનન્તરૂપમ્

પ્રાતર્નમામિ કમલાપતિમુગ્રવીર્યં નાનાવતારનિરતં નિજરક્ષણાય ।
ક્ષીરાબ્ધિવાસમમરાધિપબન્ધુમીશં પાપાપહં રિપુહરં ભવ મુક્તિહેતુમ્

પ્રાતર્નમામિ ગિરિજાપતિમિન્દુમૌલિં વ્યાઘ્રાજિનાંવૃતમુદસ્તયંમનોજે ।
નારાયણેન્દ્રવરદં સુરસિદ્ધજુષ્ટં સર્પાંસ્ત્રિશૂલડમરૂદધતં પુરારિમ્

પ્રાતર્નમામિ દિનનાથમઘોપહારં ગાઢાન્ધકારહરમુત્તમલોકવન્દ્યમ્ ।
વેદત્રયાત્મકમુદસ્તસુરારિમાયં જ્ઞાનૈકહેતુમુરુશક્તિમુદારભાવમ્

પ્રાતર્નમામિ ગિરિજાં ભવભૂતિહેતું સંસારસિન્ધુ પરપારકરીં ત્રિનેત્રામ્ ।
તત્ત્વાદિકારણમુદસ્તસુરારિમાયાં માયામયીં સુરમુનીન્દ્રનુતાં સુરેશીમ્

એવમન્યાંશ્ચ સંસ્મૃત્ય દેવાન્મુનિગણાંસ્તથા ।
માનસૈરુપચારૈશ્ચ પૂજયિત્વા ક્ષમાપયેત્

તતો ગચ્છેત્સોદપાત્રો ગ્રામસ્ય નૈરૃતીં દિશમ્ ।
મૃદં ગૃહિત્વા સુશ્વેતાં બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયોરુણામ્

વૈશ્યશૂદ્રૌ તથા શ્યામાં નનદીતીરતઃ ખનેત્ ।
નોર્વરાયા ન વલ્મીકાદ્ બ્રાહ્મણાગારતઃ ક્વચિત્

તૃણાદિનાચ્છાદયિત્વા ધરાં મૂત્રપુરીષયોઃ ।
કૃત્વોત્સર્ગં દિવારાત્રાવુદગ્દક્ષિણદિઙ્મુખઃ

આદૌ ગુદં પ્રમૃજ્યૈવ તૃણકાષ્ઠાદિના નરઃ ।
પઞ્ચવારં મૃદાદ્ભિશ્ચ ક્ષાલયેત્તદનન્તરમ્

દશવારં વામહસ્તં સપ્તવારમુભૌકરૌ ।
લિઙ્ગતથૈકવારં તુ વામહસ્તં ત્રિવારતઃ

મૂત્રોત્સર્ગે ક્ષાલયીત દ્વૌ કરૌ ચ દ્વિવારતઃ ।
પાદૌસદૈકવારં તુ ગૃહસ્થસ્યૈવમીરિતમ્

વ્રતવાન્ દ્વિગુણં કુર્યાસ્ત્રિગુણં વનગોચરઃ ।
યતિશ્ચતુર્ગુણં કુર્યાદ્ગાત્રાવર્દ્ધન્તુમૌનવાન્

અર્દ્ધંપાદં દિવારાત્રૌ શૌચં સ્ત્રીશુદ્ર એવ ચ ।
તત આચમ્ય કાષ્ઠં તુ ક્ષીરકણ્ટકવૃક્ષયોઃ

ગૃહીત્વા પ્રાર્થનાપૂર્વં દન્તાઞ્જિહ્વાન્વિશોધયેત્ ।
બલમોજોયશસ્તેજઃ પશુબુદ્ધિધનાનિ ચ

મેધાં બ્રહ્મધિયં ચૈવ ત્વં મે દેહિ વનસ્પતે ।
તતઃ શીતજલૈઃ સ્નાનં કૃત્વા મલહરં પુરા

તતો મન્ત્રૈશ્ચ ગૃહ્યોક્તૈઃ સન્ધ્યોપાસ્તિં તતશ્ચરેત્ ।
જપં હોમં ચ સ્વાધ્યાયં તર્પણં દેવપૂજનમ્

વૈશ્વદેવં તથાતિથ્યં ભોજનં દ્વિજસાક્ષિકમ્ ।
પુરાણશ્રવણં દાનં પરનિન્દાવિવર્જનમ્

પરોપકારં કુર્યાચ્ચ દ્રવ્યપ્રાણવચોમૃતૈઃ ।
પરાપકારં નોકુર્યાદાત્મસ્તવનમેવ ચ

ગુરુદ્રોહં વેદનિન્દાં નાસ્તિક્યં પાપસેવનમ્ ।
અભક્ષ્યભક્ષણં ચૈવ પરદારનિષેવણમ્

સ્વદારવર્જનં ચૈવ કુર્યાદૃતુગતિં ચરેત્ ।
માતાપિતૃગુરુણાં ચ ગવાંશુશ્રૂષણં સદા

દીનાન્ધકૃપણેભ્યશ્ચ દદ્યાદન્નં સવસ્ત્રકમ્ ।
પ્રાણાત્યયેપિ સત્યસ્ય ત્યાગં નૈવ સમાચરેત્

ઈશ્વરાનુગ્રહોયેષાં સાધૂનાં ચ પ્રપાલનમ્ ।
અપરાધાનુસારેણ ધર્મશાસ્ત્રં વિલોક્ય ચ

પૃષ્ટ્વા વા પણ્ડિતાન્દણ્ડં કુર્યાન્નીતિવિશારદઃ ।
વિશ્વાસો યસ્ય નૈવસ્યાત્તત્ર નો વિશ્વસેત્ક્વચિત્

વિશ્વસ્તેત્યન્ત વિશ્વાસો નકર્તવ્યોબુભૂષતા ।
કૃતવૈરેથ વિશ્વસ્તે કદાપિ ન ચ વિશ્વસેત્

ષડ્ગુણાનાં પ્રયોગેણ વર્ધયેદ્રાષ્ટમાત્મનઃ ।
દાનં સ્વશક્ત્યા કુર્વીત ક્ષીણતામન્યથા વ્રજેત્

પરે વ્યાકુલિતેયાનમધમં પરિચક્ષતે ।
ચારદૃષ્ટિર્દૂતવક્ત્રૌદ્યદણ્ડો નૃપો ભવેત્

દણ્ડસ્યૈવ ભયાલ્લોકાઃ સ્વે સ્વે ધર્મે વ્યવસ્થિતાઃ ।
અન્યથા નિયમો નસ્યાત્પારક્યં સ્વીયમિત્યદઃ

અધમો યદિ નિન્દેતસ્તુવીત યદિ વા ક્વચિત્ ।
નક્રુદ્ધેન્નચતુષ્યેચ્ચ કિં તયા કિં તયાપિ ચ

પૂર્વાપકારી યદિ ચ પુનર્વા શરણં વ્રજેત્ ।
પૂર્વં ચ ધનિકો યઃ સ્યાત્પરિપાલ્યઃ સદૈવ હિ

મન્ત્રગુપ્તિઃ સદાકાર્યા તન્મૂલં રાજ્યમુચ્યતે ।
કામાદિ ષડ્રિપૂન્હિત્વા તતોન્યાન્વિજયીત ચ

વૃત્તિચ્છેદં પ્રજોચ્છેદં દેવતોચ્છેદમેવ ચ ।
આરામચૈત્યયોશ્છેદં ન કુયાન્નૃપસત્તમઃ

પર્વકાલે દદેદ્દાનં યશસે ત્યાગમેવ ચ ।
ન મિત્રવઞ્ચનાં કુર્યાત્સ્ત્રીષુ ગોપ્યં વદેન્ન ચ

ઋણતો બ્રાહ્મણં ચૈવ પઙ્કતો ગાં સમુદ્ધરેત્ ।
અનૃતં ન વદેત્ક્વાપિ સત્યં ક્વાપિ ન હાપયેત્

અમાત્યાનાં પ્રજાનાઞ્ચ ભૃત્યાનાં ચિત્તહૃદ્ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કુર્યાદ્દેવતાભ્યઃ સદૈવ ચ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યન્યદપિ શિક્ષાપ્ય હેમકણ્ઠ સુતં નૃપઃ ।
આચારં સહધર્મેણ નીતિશાસ્ત્રં યથા શ્રુતમ્

ક્ષેમં કરં રૂપવન્તં વિદ્યાધીશં તથૈવ ચ ।
આહ્વયામાસ ચામાત્યાન્સુમુહૂર્તં વિલોક્ય ચ

સંભારાનુપકલ્પ્યૈવ નાનાસ્થાનગતાન્નૃપઃ ।
બ્રાહ્મણન્વેદવિદુષો યજ્ઞકર્મ સુનિષ્ઠિતાન્

રાજ્ઞોથમહતોરાજપત્નીશ્ચ સુહૃદઃ સ્વકાન્ ।
આહ્વયામાસ નૃપતિઃ શ્રેણીમુખ્યાંશ્ચ નાગરાન્

અભિષેકાવલોકાય પુત્રસ્ય રિપુઘાતિનઃ ।
ગણેશં પૂજયિત્વેષ્ટદેવતાં ચ યથાવિધિ

વાચયિત્વાસ્વસ્ત્યયનં માતૃપૂજનપૂર્વકમ્ ।
કૃત્વાભ્યુદયિકં શ્રાદ્ધં બ્રાહ્મણાંસ્તર્પ્યચાન્ધસા

કારયિત્વા મન્ત્રઘોષૈરભિષેકં સુતસ્ય સઃ ।
ઉવાચ સોમકાન્તસ્ત્રીન્મન્ત્રિમુખ્યાનિદં વચઃ

રાજોવાચ ॥
મમાયં સુત ઇત્યેવ મમાત્યાબુદ્ધિરસ્તુવઃ ।
ભવતામેવહસ્તેષુ સુત એષ નિરૂપિતઃ

મમાનુશાસનં યદ્વત્કૃતં નીતિવિશારદૈઃ ।
તથાસ્ય શાસનં કાર્યં શ્રેણીમુખ્યસમન્વિતૈઃ

॥ ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ઉપાસનાખણ્ડે આચારાદિનિરૂપણં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ