ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.21.25

અધ્યાય ૨૧ પ્રારંભઃ-
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥
ઇતસ્તતો ભ્રમન્ ધાવન્ વલ્લભસ્યાત્મજસ્તદા ।
ન વિદેહ ગતં વસ્ત્રં ભૂષણં ચાતિવિહ્વલઃ

પપ્રચ્છ બ્રાહ્મણાન્માર્ગે વૃક્ષાંશ્ચૈવ વિનાયકમ્ ।
વિનાયકો ગતઃ કુત્ર ક્વચિદ્ દૃષ્ટો ગદંતુ મે

સ એવં ભ્રાન્તહૃદયો ભ્રમચ્ચક્ષુ નૃપોત્તમ ।
નિપપાત ધરાપૃષ્ઠે ક્ષણં વિગતચેતનઃ

એતસ્મિન્નંતરે સ્વપ્નેઽપશ્યદ્ બ્રાહ્મણમગ્રતઃ ।
દત્તં તવેપ્સિતં બાલ મુદ્ગલેન મયા હિ તત્

યત્ત્વયા યાચિતં પૂર્વં વિઘ્નેશાદ્ દૃષ્ટિગોચરાત્ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રસ્થિતે તસ્મિન્ બ્રાહ્મણે નૃપસત્તમ

સુપ્તોત્થિત ઇવ પ્રાયો દક્ષો હૃષ્ટમનાઽભવત્ ।
કસ્મૈચિત્ પરિપપ્રચ્છ ત્વરિતાય દ્વિજાતયે

અન્તિકં દર્શિતં તેન બહુશિષ્યોપશોભિતમ્ ।
મુદ્ગલસ્યાતિભક્તસ્ય ગજાનનરતસ્ય ચ ।
આશ્રમં પરમં દિવ્યં સર્વસત્વાભયપ્રદમ્

મુદ્ગલં મનસા ધ્યાયન્ ભ્રમન્યાતસ્તદાશ્રમમ્ ।
નાનાશ્ચર્યયુતં રમ્યમલકાનન્દનાતિગમ્

દદર્શ મુદ્ગલં તત્ર પરાર્ધ્યાસનગં દ્વિજં ।
વેદવેદાંગતત્વજ્ઞં સર્વશાસ્ત્રવિશારદમ્

યોગાભ્યાસબલૈર્નાના રૂપિણં સૂર્યતેજસમ્ ।
વૈનાયકીં મહામૂર્તિં રત્નકાંચનનિર્મિતામ્

ચતુર્ભુજાં ત્રિનયનાં નાનાલંકાર શોભિનીમ્ ।
ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ પૂજયંતં વિધાનતઃ

નનામ દક્ષસ્તં દૃષ્ટ્વા દંડવત્ પૃથિવીતલે।
મુંચન્નશ્રૂણિ નેત્રાભ્યાં નિશ્વસંશ્ચ મુહુર્મુહુઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥
પપ્રચ્છ મુદ્ગલસ્તં તુ કસ્ત્વં કસ્માદિહાગતઃ ।
નુદામિ દુઃખં કિં તેઽસ્તિ વદ સર્વમશેષતઃ

એવં વિપ્રવચઃ શ્રુત્વા કમલાનન્દનસ્તદા।
સાવધાનમના ભૂત્વા જગાદ દ્વિજપુંગવમ્

દક્ષ ઉવાચ ॥
સત્યમેવ વદે બ્રહ્મન્નભિપ્રાયં તવાન્તિકે ।
કર્ણાટદેશે રાજાઽભૂન્નગરે ભાનુસંજ્ઞિકે

વલ્લભો નામ નીતિજ્ઞો જ્ઞાની દાતા દયાન્વિત: ।
તસ્ય પત્ની તુ કમલા જનયામાસ માં યદા

તદા દુર્ગન્ધિક્ષતયુક્ શોણિતસ્રાવિનાસિકઃ ।
અંધઃ કુબ્જઃ કર્ણહીનઃ શબ્દહીનઃ શ્વસન્બહુ

અભવન્નાગરા દૃષ્ટ્વા ત્યજૈનમિતિ ચાબ્રુવન્ ।
પિતા મે દ્વાદશાબ્દાનિ નાનાયત્નમથાકરોત્

શરીરપાટવાર્થં મે નાલભત્તન્મહેશ્વરાત્ ।
ઉપાયં સ તતો માં ચ માતરં કમલાં ચ મે

બહિર્નિષ્કાસયામાસ નિર્દયેનાન્તરાત્મના ।
તતો મે જનની ખેદાદટમાના પુરં પુરમ્

આગત્ય કૌંડિન્યપુરં મહા સહ ક્ષુધાર્દિતા ।
ભિક્ષાટને ક્રિયમાણે પૂર્વપુણ્યપ્રભાવતઃ

અભવદ્દર્શનં તેષામન્ધસ્યેવ યથા દૃશિઃ ।
તવ ગાત્રભવાદ્વાયોઃ સ્પર્શાદ્દોષા ગતા મમ

રઘુનાથાંઘ્રિસંસ્પર્શાદહલ્યાયા યથા પુરા।
દિવ્યદેહં સમાપન્નઃ પ્રસાદાત્તવ સુવ્રત

ન મયા વિદિતં કિચિજ્જનન્યા મે નિવેદિતમ્ ।
અહં ચ વિસ્મિતો ભૂત્વા નિશ્ચયં કૃતવાન્ હૃદિ

યદંગ વાયુસ્પર્શેન દિવ્યદેહમહં ગતઃ ।
તદ્દર્શનં યદા સ્યાન્મે તદા દેહં ધરામ્યહમ્

એવં ભ્રમન્બહુદિનં તતોઽસૌ કરુણાનિધિઃ ।
આવિરાસીન્ મત્પુરતઃ કોટિસૂર્યસમપ્રભઃ

ઉભયોસ્તપસા તુષ્ટો દેવદેવો ગજાનનઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા કમલા કામાન્ સંપ્રાપ્તા મનસીપ્સિતાન્

તતો મામબ્રવીદ્દેવઃ પ્રસન્નો મંજુલાં ગિરમ્ ।
યદર્થં નિયમં કૃત્વા ભ્રમન્ખેદમુપાગતઃ

સોઽહં તે દર્શનં યાતો મુદ્ગલો બ્રાહ્મણોત્તમ ।
શ્રુત્વા તદ્વચનં હૃષ્ટમભવન્માનસં મમ

તતો ગજાનનમહં સ્તુતવાન્ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ ।
ઉવાચ સુપ્રસન્નાત્મા વરં વૃણુ મહામતે

અહં ચાકથયં તસ્મૈ યદ્યન્મે મનસીપ્સિતમ્ ।
તતો બ્રાહ્મણરૂપં તત્ ત્યક્ત્વાઽન્યદ્રૂપમાદધે

ચતુર્ભુજં મહાકાયં મુકુટાટોપમસ્તકમ્ ।
પરશું કમલં માલાં મોદકાનાવહત્કરૈઃ

દિવ્યામ્બરધરં ભ્રાજદ્વિષાણ કરપુષ્કરમ્ ।
કુંડલે પ્રાવહચ્છ્રુત્યોઃ સૂર્યબિમ્બે ઇવાપરે

દિવ્યાલંકારસંયુક્તં ભુજંગવલયોદરમ્ ।
દેવર્ષિ ગંધર્વગણૈઃ કિન્નરૈરુપશોભિતમ્

તત આનન્દપૂર્ણોઽહં દૃષ્ટ્વા રૂપં તથાઽભવમ્ ।
પૂર્ણચંદ્રં યથા દૃષ્ટ્વા પૂર્ણો ભવતિ વારિધિઃ ।
તેનોક્તં મુદ્ગલ: સર્વાન્ કામાંસ્તે પરિપૂર્યતિ

તદેવાંતર્હિતં રૂપં દૃષ્ટં યાવન્ન સાદરમ્ ।
યથા સ્વપ્નગતં સર્વં જાગરે નૈવ દૃશ્યતે

તતોઽહં નિતરાં ખિન્નો ન્યપતં ભુવિ મૂર્ચ્છિતઃ।
પ્રતિલભ્ય તતઃ સંજ્ઞાં વરં વૃણ્વિતિ સંસ્મરન્

યયાચે દેવદેવેશં સર્વવ્યાપિનમીશ્વરમ્ ।
ગૃહે મે સુસ્થિરા લક્ષ્મીર્ભક્તિર્મે તાદૃશી તવ

દૃષ્ટશ્ચેત્ પૂર્વપુણ્યેન દ્વયમેતત્ પ્રદીયતામ્ ।
તતોઽહં શ્રુતવાન્દત્તમિતિ વાચં નભોગતામ્

તતો હૃષ્ટમના વિપ્ર તવ સાન્નિધ્યમાગતઃ ।
મુદ્ગલસ્ત્વં દ્વિપાસ્યોઽસૌ દ્વિપાસ્યસ્ત્વં સ મુદ્ગલઃ

ઇતિ મે મનસિ સ્પષ્ટં ભાતિ સર્વં ગજાનનઃ ।
ભૃગુરુવાચ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા મુદ્ગલો વાક્યમબ્રવીત્

સભાગ્યઃ કૃતકૃત્યોઽસિ ભક્તિમાન્ કમલાસુત ।
મહિમા તવ ભક્તેર્હિ વક્તું શક્યો ન કેનચિત્

તપામિ સુદૃઢં ચાહં દશવર્ષશતં તપઃ ।
ન મ એતાદૃશો દેવો દૃષ્ટ આસીત્ કદાચન

યઃ સર્વજગતાં નાથશ્ચરાચર ગુરોર્ગુરુઃ ।
યો રજઃ સત્વ તમસાં નેના નિત્યં ગુણાશ્રયઃ

યો બ્રહ્મશિવવિષ્ણૂનાં શરીરાણિ કરોતિ હિ ।
ભૂતાનાં ચ વિભૂતીનાં માત્રેન્દ્રિય ધિયામપિ

યં ન દેવા વિદુઃ સમ્યક્ ન વેદા નર્ષયોઽપિ ચ ।
એવં ગજાનનં ત્વં હિ પ્રત્યક્ષં દૃષ્ટવાન્ સ્ફુટમ્

અહં ત્વચ્ચરણૌ વન્દે યતસ્ત્વં ભક્મિઆન્પરઃ ।
તતઃ પરસ્પરં તૌ તુ નેમતુશ્ચાલિલિંગતુઃ

ગુરુબંધૂ ચિરંકાલમેકચિત્તૌ સમાગતૌ।
તત એકાક્ષરં મંત્રં સંજપ ધ્યાનપૂર્વકમ્

મુદ્ગલો રાજપુત્રાય નમ્રાયોપદિદેશ હ।
ઉવાચ ચૈનં ભૂયોઽપિ મંત્રસ્યાસ્ય દિનેદિને

અનુષ્ઠાનં કુરુષ્વ ત્વં પ્રસન્નસ્તે ભવિષ્યતિ ।
ગજાનનો દદેત્ કામાન્ મનસા વાંછિતાંસ્ત્વયા

એનં ચેત્ત્યજસે મન્ત્રં સર્વશો નાશમેષ્યસિ ।
યદ્યસ્ય ભક્તિ સુચિરં લોકેઽસ્મિન્ વિચરિષ્યસિ

ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં ગણો વશ્યત્વમેષ્યતિ ।
ઇહ ભુક્ત્વાઽખિલાન્ ભોગાનન્તે મોક્ષમવાપ્સ્યસિ

(૮૪૫)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ઉપાસનાખંડે મન્ત્રોપદેશવર્ણનં નામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૨ પ્રારંભઃ –
રાજોવાચ ॥
આશ્ચર્યભૂતં કથિતં દક્ષપુત્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ।
વિસ્મયો મે મહાંસ્તત્ર સંજાતો મુનિસત્તમ

અંધઃ કુબ્જઃ સ્રવદ્રક્તઃ પૂતિગન્ધસમન્વિતઃ ।
વાચા વિહીનોઽમેધ્યશ્ચ શ્વાસમાત્રાવશેષિતઃ

કથં મુદ્ગલ દેહોત્થ વાયુના દિવ્યદેહભાક્ ।
સંજાતઃ કેન પુણ્યેન મુક્તો વા પાતકાત્ કુતઃ

દિવ્યવર્ષસહસ્રં યસ્તતાપ પરમં તપઃ ।
કથં તસ્યાભવન્નૈવ દર્શનં દેવકાંક્ષિતમ્

કથં વલ્લભપુત્રાય દેવદેવ ઇભાનનઃ ।
પ્રત્યક્ષોઽભૂદ્વિના ક્લેશઃ સ ચ કઃ પૂર્વજન્મનિ

એતત્સંશય જાતં મે નુદ સર્વજ્ઞ તે નમઃ ।
ન તૃપ્યામિ પિબન્નિત્યં ગજાનન કથામૃતમ્

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥
સમ્યક્ પૃષ્ટં ત્વયા રાજન્ સંશયચ્છેદનાય તે ।
વદામિ નિખિલં સમ્યક્ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ

સિંધુદેશેઽતિ વિખ્યાતા પલ્લી નામ્ના ઽભવત્પુરી।
તસ્યામાસીદ્ધની વૈશ્યઃ શ્રેષ્ઠઃ કલ્યાણસંજ્ઞકઃ

વદાન્યઃ કુશલો ધીમાન્ દ્વિજદેવપરાયણઃ ।
ઇન્દુમતીતિ વિખ્યાતા પત્ની તસ્ય શુભાનના

પતિવ્રતા પતિપ્રાણા પતિવાક્યપરાયણા ।
તયોઃ કાલેન સંજાતો ગુણવાન્ પુત્ર ઉત્તમઃ

કલ્યાણઃ પ્રદદૌ ધેનૂર્વસ્ત્રાલંકરણાનિ ચ ।
બ્રાહ્મણેભ્યોઽથ રત્નાનિ કાંચનં ભૂરિદક્ષિણામ્

જ્યોતિર્વિદ્ભિર્નિગદિતં નામ ચક્રે સુતસ્ય સઃ ।
બલ્લાલ ઇતિ વિખ્યાતં બલદેવ્યાચ્છુભં (બલદય્વાચ્છુભં) તદા

સ ચ કાલેન મહતા વયસ્યૈશ્ચ સમન્વિતઃ ।
દેવપૂજારતો નિત્યં ગ્રામાદ્ બહિરયાન્મદા

એકદા તે વનં યાતા બલ્લાલ પ્રમુખાઃ સુતા ।
નાના ક્રીડારતાઃ સ્નાતા ઉપલે સ્થાપ્ય સુન્દરમ્

ગણેશબુદ્ધ્યા સંપૂજ્ય દુર્વાકુરં સુપલ્લવૈઃ ।
કેચિદ્ધ્યાનરતાસ્તસ્ય નામ જાપ્યં પ્રચક્રિરે

કેચિચ્ચ નનૃતુસ્તત્ર યથેષ્ટં દેવભક્તિતઃ ।
કેચિચ્ચ ગાનકુશલા જગુર્દેવસ્ય તુષ્ટયે

કેચિત્કાષ્ઠૈઃ પલ્લવૈશ્ચ મંડપં ચક્રુરોજસા।
કેચિદ્ભિત્તિપરીવેષં કેચિત્પ્રાસાદમુત્તમમ્

કેચિન્માનસપૂજાભિઃ કેચિત્પુષ્પલતાદિભિઃ ।
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં ફલતાંબૂલદક્ષિણાઃ

નિવેદ્ય પુપુજુસ્તસ્મૈ મુદા પરમયા યુતાઃ ।
કેચિચ્ચ પંડિતા ભૂત્વા પુરાણાન્યબ્રુવંસ્તથા

વ્યાચક્રુર્ધર્મશાસ્ત્રાણિ ગ્રંથાનન્યાંશ્ચ કેચન ।
એવં દેવરતાઃ સર્વે નિન્યુર્વૈ દિવસાન્બહૂન્

ન ક્ષુધા ન તૃષાં કોઽપિ જાનન્દેવસ્ય ભક્તિતઃ।
એકદા જનકાસ્તેષાં કલ્યાણવૈશ્યમન્વયુઃ

અબ્રુવન્ રોષિતાઃ સર્વે સ્વબલ્લાલં નિવારય ।
શિશૂન્ સર્વાન્ સમાહૂય વનં યાતિ દિને દિને

નાયાન્તિ પ્રાતરાશાય મધ્યાહ્ને નિશામુખે ।
કૃશા નો બાલકા જાતાઃ સ્વસુતં શિક્ષાયાધુના

નો ચેદ્વયં નિબદ્ધ્વૈનં તાડયામઃ ઇતઃ પરમ્ ।
પુરાધિપમથાભ્યેત્ય ત્વાં બહિઃ કરવામહિ

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વાઽશ્રુતપૂર્વં કદાચન ।
રોષાવેશાત્સ કલ્યાણો જપાકુસુમલોચનઃ

મહાન્તં દંડમાદાય તાડનાર્થં સુતં યયૌ।
દણ્ડાઘાતેન ગત્વૈવ મંડપં પ્રબભંજ હ

બાલકાશ્ચ તતઃ સર્વે જગ્મુર્દશ દિશો નૃપ ।
એક એવ સ બલ્લાલો દૃઢભક્ત્યા સ્થિરોઽભવત્

દૃઢમુષ્ટ્યા સ તં ધૃત્વા દંડેનાતાડ્યદ્ ભૃશમ્ ।
યથા સર્વશરીરાત્તુ ધારાઃ શોણિતસંભવાઃ

પ્રાદુરાસન્ વારિધારા વર્ષાકાલે યથા ગિરે ।
ચિક્ષેપ દૂરતઃ પશ્ચાદ્દેવં સિંદૂરસુંદરમ્

બબંધ તં સુતં વૃક્ષે વલ્લીપાશશતૈર્દૃઢમ્ ।
પુત્રસ્નેહં પરિત્યજ્ય યમદૂત ઇવાપરઃ

મુક્તો દન્તૈર્ન હસ્તાભ્યાં પાદાભ્યાં ન યથા ભવેત્ ।
ઉવાચ પશ્ચાત્તં પુત્રં દેવસ્ત્વાં મોચયિષ્યતિ

સ દાતા ભોજનં પાનં ગોપનં ચ કરિષ્યતિ ।
યદિ ચેદ્ ગૃહમાયાસિ તદા સત્યં મરિષ્યસિ

મુનિરુવાચ ॥
વિભજ્ય દેવાલયમાશુ યાતઃ કલ્યાણવૈશ્યોઽતિરુષાનિવિષ્ટ: ।
સ્વમન્દિરં બધ્ય વને સ્વપુત્રં દૈવસ્ય યોગાદભવત્ સુદુષ્ટઃ

તસ્મિન્પ્રયાતે સ ચ વૈશ્યપુત્રઃ શુશોચ દેવં મનસા વિચિન્ત્ય ।
વિઘ્નારિરિત્યેવ કથં નુ દેવ નામાભવત્ સર્વજનેષુ ગીતમ્

દુષ્ટાંશ્ચ વિઘ્નાનિ ન નાશયેસ્ત્વં દુષ્ટાન્તકત્વેન કથં પ્રસિદ્ધઃ ।
શેષોઽવનિં વા સવિતાઽથ દીપ્તિં ચન્દ્રોઽમૃતં વહ્નિરથોષ્ણતાં ચ

ત્યજેત્સ્વભક્તાન્ન ચ સંત્યજેથા વેદેષુ શાસ્ત્રેષુ કથં પ્રસિદ્ધિઃ ।
એવં વિલપ્યાથ નિજં શશાપ કલ્યાણસંજ્ઞં પિતરં સુદુષ્ટં

યેનેદં મમ વિધ્વસ્તં દેવાલયમનુત્તમમ્ ।
ગણેશમૂર્તિવિક્ષેપં તાડનં ચ મમાકરોત્

સ ચાન્ધો બધિરઃ કુબ્જો મૂકો ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ।
યદિ મે સુદૃઢા ભક્તિર્દ્વિરદાનન ઉત્તમા

તદોક્તં મમ સત્યં સ્યાત્તસ્ય સર્વં મયોદિતમ્ ।
ન બદ્ધે ભક્તિમનસી શક્તોઽસૌ દેહબન્ધને

અનન્યબુદ્ધ્યા પરિચિન્ત્ય દેવં, ત્યજામિ દેહં વિજને વનેઽસ્મિન્ ।
પલાયનં નૈવ કૃતં યદૈવ, તદૈવ દેહોઽર્પિત એષ દેવે

તસ્યૈવં નિશ્ચયં બુદ્ધ્વા પ્રાદુરાસીદ્ગજાનનઃ ।
બ્રાહ્મણસ્ય સ્વરૂપેણ બલ્લાલસ્ય પ્રભાવતઃ

યથા નિશાતમોપાયે ચ્છ્રીમૂર્ય ઉદયાચલે।
તથૈવ બન્ધનાન્યસ્ય તેજસા શિથિલાનિ ચ

જાતાનિ તત એનં સ નમશ્ચક્રેથ દંડવત્ ।
દેહસ્ય ચારુતા જાતા ન ક્ષતં ન ચ શોણિતમ્

જ્ઞાનં ચ નિર્મલં જાતં દેવદેવસ્ય દર્શનાત્ ।
તુષ્ટાવ વિવિધૈર્વાક્યૈર્યથામતિ ગજાનનમ્

બલ્લાલ ઉવાચ ॥
ત્વમેવ માતાઽસિ પિતાઽસિ બન્ધુસ્ત્વમેવ કર્તાઽસિ ચરાચરસ્ય ।
નિર્માસિ દુષ્ટાંશ્ચ ખલાંશ્ચ સાધૂન્યોનૌ વિયોનૌ વિનિયુંક્ષ્યથાપિ

ત્વમેવ દિક્ ચક્ર નભોધરાબ્ધિ, ગિરીન્દ્ર કાલાનલ વાયુરૂપઃ ।
રવીન્દુ તારાગ્રહ લોકપાલ વર્ણેન્દ્રિયાર્થોષધિ ધાતુરૂપઃ

મુનિરુવાચ ॥ ઇતિ સ્તુતિં સમાકર્ણ્ય સુપ્રસન્નો ગજાનનઃ ।
આલિંગ્ય નિજભક્તં તમુવાચ ઘનનિસ્વનઃ

ગજાનન ઉવાચ ॥
પ્રાસાદો યેન ભગ્નો મે નરકે સ પતિષ્યતિ ।
તવ શાપોઽપિ તસ્યૈવં ભવિષ્યતિ મમાજ્ઞયા

અન્ધોઽથ બધિરઃ કુબ્જો મૂકોઽસૃક્સ્રાવસંયુતઃ ।
મમ શાપં સમાસાદ્ય ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

પિતા સમાતૃકં ચૈનં કરિષ્યતિ ગૃહાદ્ બહિઃ ।
અન્યત્તે વાંછિતં બ્રૂહિ દુષ્પ્રાપમપિ તે દદે

મુનિરુવાચ ॥
બલ્લાલોઽથાબ્રવીદ્દેવં ત્વયિ ભક્તિર્દૃઢાઽસ્તુ મે ।
અસ્મિન્ક્ષેત્રે સ્થિરો ભૂત્વા લોકાન્ રક્ષસ્વ વિઘ્નતઃ

ગણેશ ઉવાચ ॥
ત્વન્નામપૂર્વ મન્નામ ભવિષ્યતિ જને શુભમ્ ।
બલ્લાલ વિનાયકેતિ નગરે સુપ્રતિષ્ઠિતમ્

મયિ ચિત્તં સ્થિરં તે સ્યાદ્ ભક્તિરવ્યભિચારિણી।
યાત્રા મમ કરિષ્યન્તિ નગરે પલ્લિસંજ્ઞિકે

ભાદ્રપદશુક્લચતુર્થ્યાં યે તેષાં કામાન્દદામ્યહમ્

ભૃગુરુવાચ ॥
ઇતિ દત્વા વરં દેવસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।
તતો વિનાયકં સ્થાપ્ય બલ્લાલો બ્રાહ્મણૈઃ સહ

પ્રાસાદં કારયામાસ નાના શોભાસમન્વિતમ્।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥
બલ્લાલવૈનાયકેતિ કથિતં તે કથાનકમ્

યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુક્તઃ કામાનવાપ્નુયાત

(૯૦૨)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ઉપાસનાખંડે બલ્લાલવિનાયકકથનં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૩ પ્રારંભઃ –
ભૃગુરૂવાચ ॥
વિશ્વામિત્રવચઃ શ્રુત્વા ભીમઃ પપ્રચ્છ તં પુનઃ ।
વૈશ્યચરિતવાર્તાયાઃ શ્રવણે પરમોત્સુકઃ

સોમકાન્ત નૃપશ્રેષ્ઠ કથયામિ શૃણુષ્વ તત્ ।
ભીમ ઉવાચ ॥
શ્રુતં દક્ષસ્ય ચરિતં વિશ્રાન્તં મમ માનસમ્

કથં કલ્યાણવૈશ્યસ્ય ગતિરાસીદ્વદસ્વ તામ્ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥
શૃણુષ્વૈકમના ભીમ કથામેતાં વદામિ તે

બલ્લાલશાપાત્ કલ્યાણદેહાત્ સુસ્રાવ શોણિતમ્ ।
અસંખ્ય ક્ષતસંયુક્તઃ સ્રાવો વાધિર્યમંધતા

મૂકતા પૂતિગન્ધિત્વં જાતં તસ્ય દુરાત્મનઃ ।
દદર્શેન્દુમતી તસ્ય દશામાકસ્મિકીં તતઃ

કિમિદં કિમિદં કસ્માજ્જાતમેવં શુશોચ તમ્ ।
જ્ઞાનિનોઽસ્ય વદાન્યસ્ય દેવદ્વિજરતસ્ય ચ

ધર્મશાસ્ત્રાર્થનિષ્ઠસ્ય સ્વદારપરિતોષિણઃ ।
અવસ્થેયં કથં જાતા મમ ભર્તુર્નિરેનસઃ

મુનિરુવાચ ॥
એવં વિલપ્ય બહુધા નિશ્વસન્તી પુનઃ પુનઃ

તેન બદ્ધં વને પુત્રં નિશમ્ય રુદતી મુહુઃ।
પૌરેઃ સહ યયૌ તત્ર યત્ર બદ્ધો વને સુતઃ

તત્ર દેવાલયં દેવં દદર્શ ગણનાયકમ્

ચતુર્ભુજં ત્રિનયનં સિન્દૂરારુણવિગ્રહમ્ ।
બલ્લાલં ચ સુતં તત્ર પૂજયન્તં ગજાનનમ્

મુક્તં નિર્વ્રણમવ્યંગં નિરીક્ષ્ય પુરવાસિનઃ ।
ઉવાચેન્દુમતી ક્રુદ્ધા ભર્ત્સયન્તી પુનઃપુનઃ

કથં પ્રતારિતા તથ્યવાદિભિર્ભર્તૃસન્નિધૌ ।
તાદૃશં તં પરિત્યજ્ય પુત્રસ્નેહાદિહાગતા

પશ્યંતુ દેવભક્તિં મે પુત્રં કુર્વન્તમીદૃશીમ્ ।
મુનિરુવાચ ॥
વિસ્મિતાઃ સર્વ એવૈતે ન કિંચિત્ પ્રોચુરણ્વપિ

કેચિદૂચુર્મહાભક્તેર્મહિમા કેન ગમ્યતે ।
વીક્ષ્ય સિંદૂરરક્તાંગં રક્તચન્દનચર્ચિતમ્

રક્તામ્બરં રક્તપુષ્પમાલાભિરુપશોભિતમ્ ।
નિર્મમં નિરહંકારમશુંડમિવ વિઘ્નપમ્

નિરીક્ષ્ય તાદૃશં પુત્રં ત્યક્ત્વા શોકં નનન્દ સા ।
આલિલિંગ તદા તં તુ સ્નેહનુતપયોધરા

આહ તં સ્વગૃહં યાવ પિતુસ્તે શ્યસનં મહત્ ।
ઉત્થિતં તત્ર કિચિત્તં કુરૂપાયં મહામતે

આવાં ધન્યતમૌ લોકે યયોઃ પુત્રસ્ત્વમીદૃશઃ ।
સર્વાંગ ક્ષતવાન્ રક્તસ્રાવવાન્ પૂતિગંધવાન્

શ્યામાસ્યઃ કૃશતાયુક્તો બધિરોઽથાન્ધ એવ ચ ।
એવંવિધઃ પિતા તેઽસ્તિ તં નિવેદિતુમાગતા

પિતૃધર્મેણ તેન ત્વં તાવિતોઽનર્થકૃદ્યપિ ।
તત્રાપરાધો નૈવાસ્તિ શ્રુતિસ્મતિપુરાણતઃ

પુત્રધર્માન્નિરીક્ષસ્વ કુર્વારોગ્ય વિચારણમ્ ।
ત્વયા શ્લાઘ્યતમો લોકે પિતા તે પિતૃવત્સલ

માતા પિતૃવચઃ કાર્યં સત્પુત્રેણ યશસ્વિના ।
પૂજનં ચ તયોઃ કાર્યં પોષણં પાલનં તથા

ઔષધાન્મન્ત્રતશ્ચાપિ દેવતાપ્રાર્થનાદપિ ।
ઉપાયં કુરુ પુત્ર ત્વં મયિ દૃષ્ટિં નિવેશય

યશસ્તે ભવિતા લોકે સૌભાગ્યં મમ બાલક ।
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા બલ્લાલો વાક્યમબ્રવીત્

બલ્લાલ ઉવાચ ॥
કસ્ય માતા પિતા કસ્ય કસ્ય પુત્રોઽથવા સુહૃત્ ।
વિઘ્નરાજ કૃતં સર્વં માનુષસ્યખિલં સ્મૃતમ્

તસ્માન્મમ પિતા ભદ્રે માતા દેવો વિનાયકઃ ।
યો યથા કુરુતે કર્મ સ તથા ફલમશ્નુતે ।
મયા સમર્પિતો જીવો દેવદેવે ગજાનને

તેન જીવસ્તથા જ્ઞાનં મમ દત્તં સુભક્તિતઃ ।
પ્રાસાદભંજનાદ્દેવક્ષેપણાત્તાડનાન્મમ ।
વિનાયકાતિભક્તસ્ય તથા પ્રાપ્તં ફલં શુભે

વિચાર્યમાણે ન ત્વં મે માતા વા સ પિતાઽપિ ચ ।
સર્વસ્ય હિ પિતા દેવો માતા દેવો ગજાનનઃ

સ એવ જ્ઞાનસ્ત્રાતા સંહર્તા કાલરૂપવાન્ ।
સર્વસ્વરૂપો દેવેન્દ્રો બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મકઃ

વૃથા મયેન દુષ્ટેન તાડનં નિર્ઘૃણેન ચ ।
કૃતં દેવસ્ય વિક્ષેપઃ પ્રાસાદસ્યાપિ ભંજનમ્

તસ્યાસ્ય દર્શને દોષઃ પતિતસ્ય મહાન્ભવેત્ ।
સ્નેહં ત્યક્વા મદીયં ત્વં પતિં સ્વં પરિષેવય

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥
ઇતિ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા સા તં પુનરથાબ્રવીત્ ।
માતોવાચ ॥
કૃપયાઽનુગ્રહાત્ સ્નેહાદુચ્છાપં વક્તુમર્હસિ

પુત્ર ઉવાચ ॥
ભવાન્તરેઽસ્ય જનની ભવિતાસિ વરાર્થિની।
અયમેતાદૃશઃ પુત્રો ભવિતા તવ સુવ્રતે

કલ્યાણ નામા ભવિતા વલ્લભઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ ।
કમલેતિ ચ વિખ્યાતા નામ્ના ત્વં ચ ભવિષ્યસિ

દક્ષ ઇત્યેવ પુત્રસ્ય નામ ખ્યાતં ભવિષ્યતિ ।
તતો દ્વાદશ વર્ષાણિ વલ્લભસ્તપ્સ્યતે તપઃ

અન્ધતાં બધિરત્વં ચ ક્ષતાનિ મૂકતાં તથા ।
વ્યપનેતું તુ દક્ષસ્ય પરં નિયમમાસ્થિતઃ

અલબ્ધ્વા સ ફલં તસ્માત્સુપુત્રાં ત્વાં શુભાનને ।
નિરાકરિષ્યતે ગેહાદ્વિદેશસ્થા ભવિષ્યસિ

કસ્યચિદ્ દ્વિજવર્યસ્ય દ્વિરદાનનચેતસઃ ।
દૈવાત્ સ્પર્શેન ભદ્રે તે સમ્યક્પુત્રો ભવિષ્યતિ

તત્રૈવ ગણનાથસ્ય દર્શનં ચ ભવિષ્યતિ ।
તદા સ દિવ્યદેહત્વં પ્રાપ્સ્યતે દ્વિરદાનનાત્

ઇતિ સર્વં સમાખ્યાતમુચ્છાપકારણં શુભે।
ભવિષ્યં કથિતં તેઽદ્ય યથેષ્ટં ગમ્યતાં ત્વયા

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥
એવં નિરાકૃતા તેન જનની નિરગાત્તદા ।
દુઃખશોકસમાયુક્તા કિંચિદ્ધર્ષયુતાઽપિ ચ

સ ચારુરોહ તદ્દિવ્યં વિમાનં ભક્તિભાવિતમ્ ।
ગજાનનેન વિહિતમ્ બલ્લાલોઽથાગમદ્દિવમ્

ઇતિ તે સર્વમાખ્યાતં યત્ પૃષ્ટોઽહમિવ ત્વયા।
યા ગતિસ્તેન વૈશ્યેન સંપ્રાપ્તા જન્મનોર્દ્વયોઃ

યથા જગાદ બલ્લાલઃ સર્વં તદભવત્તદા ।
સા જજ્ઞે કમલા ભૂત્વા સોઽભવત્ ક્ષત્રિયર્ષભઃ

(૯૪૭)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ઉપાસનાખંડે ભવિષ્યકથનં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૪ પ્રારંભઃ –
ભીમ ઉવાચ ॥
દક્ષેણ મુનિશાર્દૂલ રાજપુત્રેણ ધીમતા ।
અનુષ્ઠાનં કૃતં કુત્ર કથં વા કસ્ય વા મુને

એતદ્વિસ્તાર્ય બ્રૂહિ ત્વં શૃણ્વંસ્તૃપ્યામ્યહં ન ચ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥
અવિદૂરે પુરસ્તસ્યાઃ કૌંડિન્યસ્ય મહાવનમ્

રમ્યં નાનાવૃક્ષયુતં નાનાશ્વાપદસંકુલમ્ ।
નાનાપક્ષિગણૈર્યુક્તં લતાજાલવિરાજિતમ્

સન્મનો નિર્મલપયઃ સરોવાપીવિરાજિતમ્ ।
જીર્ણપ્રાસાદમધ્યસ્થ ગજાનન વિરાજિતમ્

તત્ર સ્થિત્વા તપશ્ચક્રે ગજાનનસુતોષકમ્ ।
મુદ્ગલેનોપદિષ્ટેન મન્ત્રેણૈકાક્ષરેણ સઃ

તોષયામાસ તં દેવં વર્ષૈર્દ્વાદશસંમિતૈઃ ।
સ્નાનૈર્વસ્ત્રૈઃ સુગંધૈશ્ચ માલ્યૈર્ધૂપૈશ્ચ દીપકૈઃ

નૈવેદ્યં કન્દમૂલૈશ્ચ ભક્ષણીયૈરકલ્પયત્ ।
મનસા કલ્પયામાસ દક્ષિણાં ક્ષત્રિયર્ષભઃ

એવં તસ્યાગમન્ભૂપ દિનાનિ ત્વેકવિંશતિઃ ।
તતઃ પ્રભાતસમયે સ્વયમેવં દદર્શ સઃ

એકં મહામતંગં ચ સિંદૂરાક્તં સુશોભિતમ્ ।
મદસ્રાવિસુગંડાભ્યાં સુંદરં ગિરિસન્નિભમ્

ચારુપ્રસન્નવદનં દન્તશોભિમહત્કરમ ।
ભ્રમરાલિસમાકીર્ણં ગજાનનમિવાપરમ્ ।
તેન તત્કંઠદેશે તુ રત્નમાલા સમર્પિતા

તત ઉત્થાપ્ય તં સ્કન્ધે સ્થાપયામાસ દન્તિરાટ્ ।
સ દન્તી નગરં યાતઃ પતાકા ધ્વજશોભિતમ્

તતઃ સ પ્રતિબુદ્ધઃ સન્પપૃચ્છ જનનીં નિજામ્ ।
કમલે વદ માતસ્ત્વમસ્યાભિપ્રાયમદ્ય મે

આરોહણં ગજસ્કન્ધે શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
કમલોવાચ ॥
ધન્યસ્ત્વમસિ દૃષ્ટોઽયં ગજરૂપી વિનાયકઃ

આરોહણફલં રાજ્યપ્રાપ્તિરેવ ન સંશયઃ ।
દક્ષ ઉવાચ ॥
યદિ રાજ્યસ્ય પ્રાપ્તિઃ સ્યાત્તદા તુભ્યં દદામ્યહમ્

નરયાનં તથા ગ્રામાન્ દીદિકાં મૌક્તિકં સ્રજમ્ ।
ધર્મં ચ કારયિષ્યામિ ગવાષ્ટા પદદાનતઃ

વ્રતાનિ નિયમાંશ્ચૈવ દાનાન્યન્યાન્યનેકશઃ ।
મુનિરુવાચ ॥
શ્રુત્વેત્થં કમલા હૃષ્ટા જગાદ તનયં પ્રતિ

ત્વયિ રાજ્યસ્થિતે પુત્ર પરમાનન્દતા મમ ।
સદ્ધર્મે રમતાં ચેતઃ સતઃ સારભૃતસ્તવ ।
આયુષ્ય વિપુલં તેઽસ્તુ દ્વિજદેવાર્ચને રતિઃ

(૯૬૪)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે સ્વપ્નકથનં નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૫ પ્રારંભ:-
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥
શૃણુ રાજન્ મહાશ્ચર્યં દૈવકાલકૃતં શુભમ્ ।
કૌંડિન્યે નગરે રાજા ચંદ્રસેનો મહામતિઃ

સ્વકર્મપરિપાકેન નિધનં કાલયોગતઃ।
અગમદ્દિવ્યયાનેન ધર્મબાહુલ્યતો દિવમ્

તચ્ચ નાગરિકાઃ શ્રુત્વા હાહાકારં પ્રચક્રિરે।
ધાવમાના યયુસ્તત્ર ત્યક્ત્વા કાર્યાણ્યનેકશઃ

શિરાંસિ ચ વિનિઘ્નંતઃ પાણિભિઃ શોકકર્શિતાઃ ।
ચસ્ખલુશ્ચ પતન્તશ્ચ દદૃશુઃ પ્રેતભૂપતિમ્

નેમુઃ પાદૌ પ્રગૃહયૈવ દુઃખમોહવશં ગતાઃ ।
કેચિદ્ધસ્તં ગૃહીત્વૈવ સ્વસ્વમૂર્ધ્નિન્યવેશયન્

રુરુદુઃ સુસ્વરં કેચિત્પાણિપૃષ્ટમુખસ્વનાઃ ।
મૃતા ઇવ નિપેતુશ્ચ સ્નેહાતિશયતોઽપરે

તસ્ય પત્ની તુ સુલભા રુરોદ કરુણસ્વરા ।
પાણિભ્યાં નિઘ્નતી સ્વીયં હૃદયં ભૃશદુઃખિતા

વિકીર્ણભૂષણા મૂર્ચ્છામાગતા પતિતઃ ભુવિ ।
સમાનવ્યસનાભિઃ સા પુરસ્ત્રીભિર્ધૃતા તદા

વિલલાપ તદા કાન્તા ચન્દ્રસેનસ્ય સુંદરી।
નિર્લજ્જા નિરનુક્રોશા નાથ નાથેતિ જલ્પતી

રે ધાતર્ન દયા તેઽસ્તિ બાલવચ્ચરિતં તવ ।
યુનક્ષિ સ્નેહભાવેન વિનિયુંક્ષ્ય કૃતાર્થકમ્

રાજન્ન પૃષ્ટ્વા ક્વ ગતો વદ માં કરુણાનિધે ।
દિને દિને વદસ્યેવ યામિ ભદ્રાસનં પ્રિયે

અદ્ય નિષ્ઠુરતાં કેન ગમિતોઽસ્યાગસા મમ ।
તત્ક્ષમસ્વ નમામ્યેષા જનમધ્યે ગતત્રપા

નય માં યત્ર યાતોઽસિ પ્રિયાં તે પ્રિયકારિણીમ્ ।
ત્રિલોકીં પશ્યતીં શૂન્યામપુત્રાં પતિતા વિના

મુનિરુવાચ ॥
સુમન્તુઃ પ્રકૃતિસ્તસ્ય મનોરંજન એવ ચ ।
દ્વાવપ્યવોદિતાં તા કિં રાજસ્ય ભવિષ્યતિ

આવાભ્યાવિચાર્યૈવ ક્વ ગતો નૃપસત્તમ ।
કસ્માન્ન વદસે રાજન્ કિમર્થં મૌનમાસ્થિતઃ

ન પશ્યસિ પ્રિયાં ભાર્યામનાથામિવ વિહ્વલામ્ ।
સહૈવ યાવો નૃપતે ત્યક્ત્વા સર્વં ગૃહાશ્રમમ્

અનાથં નગરં તેઽદ્ય રાષ્ટ્રં વા કોઽથ પાસ્યતિ

મુનિરુવાચ ॥
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર બભાણ બ્રાહ્મણઃ સુધીઃ

વેદશાસ્ત્રાર્થતત્વજ્ઞઃ પ્રસ્તુતં નિષ્ઠુરં વચઃ ।
સર્વે સ્વાર્થપરા યૂયં નાપ્તઃ કશ્ચન વિદ્યતે

સુહૃદાં રોદનાશ્રૂણિ મુખે પ્રેતસ્ય યાન્તિ હિ ।
પૃથિવ્યાં ભારતાં યાતિ પ્રાણહીનં કલેવરમ્

બ્રહ્માંડગોલકે કો નુ મૃતમન્યોઽનુગચ્છતિ ।
ઇયં ચ સુલભા રાજ્ઞી રોદતે જીવિતાશયા

યસ્યા મનોઽનુગત્યર્થં ન સા રોદિતિ કર્હિચિત્ ।
યૂયં સર્વે નાગરિકાઃ સ્વકાર્યગમનાકુલાઃ

સૂર્યવંશ્યાઃ સોમવંશ્યા યે રાજાનો મૃતા ન કિમ્ ।
તસ્માદુત્થાય સર્વેઽપિ રાજ્ઞઃ કુર્વન્તુ સંસ્કૃતિમ્

મૃતસંસ્કારકારી યઃ સ એવાપ્તો ન ચાપરઃ । ।
એતદર્થં હિ લોકસ્ય જ્યાયસી પુત્રગૃધ્નુતા

તસ્માદાનીયતાં ધર્મપુત્રો વાઽપ્યન્ય એવ ચ ।
સ હિ ક્રિયામારભતુ સર્વૈર્દેયસ્તિલાંજલિ:

મુનિરુવાચ ॥
તતસ્તે નાગરાઃ સર્વે દ્વાવમાત્યૌ સ્ત્રિયશ્ચ તાઃ ।
પ્રબોધિતા બ્રાહ્મણેન ચક્રુસ્તસ્યૌર્ધ્વદેહિકમ્

સુમંતુના કૃતં સર્વં સર્વૈર્દત્તસ્તિલાંજલિઃ ।
પુનઃ સ્નાત્વા તુ તે સર્વે નગરં વિવિશુશ્ચિરાત્

અશ્નન્તિ પિચુમન્દસ્ય પત્રં નત્વેશ્વરં જનાઃ ।
સાન્ત્વયિત્વા તુ સુલભાં યયુઃ સ્વં સ્વં નિકેતનમ્

ત્રયોદશાહે નિર્વૃત્તે રાજ્ઞ્યૈ દત્ત્વાઽમ્બરાણિ તે।
ચક્રુસ્તે ભોજનં પ્રીત્યા પ્રત્યહં બહુવાસરમ્

એકદા નાગરાઃ સર્વે દ્વાવમાત્યૌ નૃપપ્રિયા ।
સર્વે સંશયિતા આસન્ પ્રજાપાલન કર્મણિ

એતસ્મિન્નંતરે તત્ર મુદ્ગલો મુનિરાયયૌ।
ઉવાચ સર્વાશયવિદસ્ય રાજ્ઞો મહાગજઃ

ગહનો નામ ગૃહ્ણાતુ માલાં પુષ્કરનિર્મિતામ્ ।
સમાજે યસ્ય કંઠે તાં નિક્ષિપેત્સ નૃપો ભવેત્

તથેતિ ચ તદા સર્વે સાધુ સાધ્વિત્યપૂજયન્ ।
અતીન્દ્રિય જ્ઞાનવતો વચો મુદ્ગલશર્મણઃ

(૯૯૭)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે પંચવિશોઽધ્યાય: