ગણ્ડવ્યૂહસૂત્ર · અધ્યાય 11

35 સમન્તગમ્ભીરશ્રીવિમલપ્રભા ।
અથ ખલુ સુધનઃ શ્રેષ્ઠિદારકો વાસન્ત્યા રાત્રિદેવતાયાઃ પ્રથમસ્થાનબોધિસત્ત્વચિત્તમણ્ડલપરિશુદ્ધિમનુગચ્છન્, બોધિગર્ભસંભવમનુવિચારયન્, બોધિસત્ત્વપ્રણિધાનસાગરમવતરન્, બોધિસત્ત્વપારમિતામાર્ગં પરિશોધયન્, બોધિસત્ત્વભૂમિમણ્ડલમવક્રામયન્, બોધિસત્ત્વચર્યામણ્ડલં પ્રવિસ્તરન્, બોધિસત્ત્વનિર્યાણસાગરમનુસ્મરન્, સર્વજ્ઞતાવભાસમહાસાગરમનુવિલોકયન્, સર્વજગત્પરિત્રાણપ્રવણબોધિસત્ત્વમહાકરુણામેઘં વિપુલીકુર્વન્, વાસન્ત્યા રાત્રિદેવતાયાઃ સમન્તભદ્રબોધિસત્ત્વચર્યાપ્રણિધાનમણ્ડલં સર્વક્ષેત્રેષ્વપરાન્તાધિષ્ઠાનમભિનિર્હરન્, યેન સમન્તગમ્ભીરશ્રીવિમલપ્રભા નામ રાત્રિદેવતા, તેનોપસંક્રમ્ય સમન્તગમ્ભીરશ્રીવિમલપ્રભાયા રાત્રિદેવતાયાઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય સમન્તગમ્ભીરશ્રીવિમલપ્રભાં રાત્રિદેવતામનેકશતસહસ્રકૃત્વઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સમન્તગમ્ભીરશ્રીવિમલપ્રભાયા રાત્રિદેવતાયાઃ પુરતઃ પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિત્વા એવમાહ - મયા આર્ય દેવતે, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદિતમ્ । ન ચ જાનામિ કથં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વચર્યાભૂમૌ ચરતિ, કથં નિર્યાતિ, કથં પરિનિષ્પદ્યતે? આહ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર, યસ્ત્વમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય બોધિસત્ત્વભૂમિનિર્યાણપરિનિષ્પત્તિં પૃચ્છસિ । દશભિઃ કુલપુત્ર ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વાઃ પરિનિષ્પન્ના ભવન્તિ બોધિસત્ત્વચર્યાયામ્ । કતમૈર્દશભિઃ? યદુત સર્વતથાગતસંમુખીભાવદર્શનસમાધિપ્રતિલમ્ભવિશુદ્ધ્યા, સર્વબુદ્ધલક્ષણવિચિત્રતાનન્તકાયવ્યવલોકનચક્ષુર્વિશુદ્ધયા, અનન્તમધ્યતથાગતવર્ણસમુદ્રવિજ્ઞપ્ત્યવતારેણ, અપ્રમાણબુદ્ધધર્માવભાસમણ્ડલસમુદ્રસર્વધર્મધાતુપ્રમાણાવતરણતયા, સર્વતથાગતરોમવિવરસર્વસત્ત્વોપમરશ્મિસમુદ્રનાનાસત્ત્વાર્થનિશ્ચરિતાવતરણતયા, એકૈકરોમવિવરસર્વરત્નવર્ણાર્ચિઃસમુદ્રદર્શનતયા, પ્રતિચિત્તક્ષણં બુદ્ધનિર્મિતસમુદ્રસર્વધર્મધાતુપ્રસરસ્ફરણસત્વવિનયાધિષ્ઠાનાવતરણતયા, સર્વસત્ત્વસ્વરાઙ્ગસમુદ્રસંપ્રયુક્તતથાગતનિર્ઘોષસર્વત્ર્યધ્વગતધર્મચક્રનિર્નાદ - નિર્ઘોષસર્વસૂત્રાન્તમેઘનિગર્જિતનિર્ઘોષમણ્ડલાવતરણતયા,
અનન્તમધ્યબુદ્ધનામસમુદ્રાવતરણતયા, અચિન્ત્યબુદ્ધવિકુર્વિતસંદર્શનસત્ત્વવિનયાવરણતયા । એભિઃ કુલપુત્ર દશભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વાઃ પરિનિષ્પન્ના ભવન્તિ બોધિસત્ત્વચર્યાયામ્ ॥
અહં ખલુ કુલપુત્ર શાન્તધ્યાનસુખસમન્તવિક્રમસ્ય બોધિસત્ત્વવિમોક્ષસ્ય લાભિની । તસ્યા મમ કુલપુત્ર ત્ર્યધ્વપ્રાપ્તાઃ સર્વતથાગતાશ્ચક્ષુષ આભાસમાગચ્છન્તિ । તેષાં ચ તથાગતાનાં બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિમવતરામિ । પર્ષન્મણ્ડલસમુદ્રાનપિ, અનન્તમધ્યસમાધિવિકુર્વિતસમુદ્રાનપિ, પૂર્વયોગસમુદ્રાનપિ, નામસમુદ્રાનપ્યવતરામિ । તેષાં ચ તથાગતાનાં ધર્મચક્રપ્રવર્તનવિમાત્રતામવતરામિ । તથાગતાયુષ્પ્રમાણનાનાત્વમપિ, સ્વરાઙ્ગવિમાત્રતામપિ । તેષાં ચ તથાગતાનામનન્તધર્મધાતુશરીરતામવતરામિ । ન ચ તાંસ્તથાગતાન્ ભાવતો ઽભિનિવિશામિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અગતિકા હિ તે તથાગતાઃ, સર્વલોકગતિનિરુદ્ધત્વાત્ । અનાગતિકા હિ તે તથાગતાઃ, ( ગ્વ્ 184 ) સ્વભાવાસંભૂતત્વાત્ । અનુત્પન્ના હિ તે તથાગતાઃ, અનુત્પાદધર્મતાસમશરીરત્વાત્ । અનિરુદ્ધા હિ તે તથાગતાઃ, અનુત્પાદલક્ષણત્વાત્ । અસત્યા હિ તે તથાગતાઃ, માયાગતધર્મદર્શનવિજ્ઞપ્ત્યા । અમૃષા હિ તે તથાગતાઃ, સર્વજગદર્થસમુત્પન્નત્વાત્ । અસંક્રાન્તા હિ તે તથાગતાઃ, ચ્યુત્યુપપત્તિવ્યતિવૃત્તત્વાત્ । અવિનષ્ટા હિ તે તથાગતાઃ, ધર્મપ્રકૃત્યવિનાશધર્મતયા । એકલક્ષણા હિ તે તથાગતાઃ, સર્વવાક્પથસમતિક્રાન્તત્વાત્ । અલક્ષણા હિ તે તથાગતાઃ, ધર્મલક્ષણસ્વભાવપર્યવસાનત્વાત્ ॥
સા ખલુ પુનરહં કુલપુત્ર એવં સર્વતથાગતાનવતરમાણા એતં શાન્તધ્યાનસુખસમન્તવિક્રમં બોધિસત્ત્વવિમોક્ષં તથાગતધ્યાનમણ્ડલાવભાસેન વિપુલીકરોમિ, પ્રવિસ્તરામિ અવતરામિ અનુગચ્છામિ સમીકરોમિ અભિનિર્હરામિ સમતલીકરોમિ પ્રવેશયામિ વિવર્ધયામિ નિધ્યાયામિ ઉપનિધ્યાયામિ આકારયામિ ગોચરીકરોમિ દૃઢીકરોમિ અવભાસયામિ પ્રભાસયામિ વ્યૂહયામિ વિભજામિ સંભારયામિ સંભાવયામિ । તત્ર ચ સર્વસંકલ્પાસમુદાચારાયાં મહાકરુણાયાં સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વપરિત્રાણસમુદાચારચિત્તૈકાગ્રતાયૈ પ્રથમં ધ્યાનં ભાવયામિ સર્વમનસ્કર્મવ્યુપશમાય જ્ઞાનબલપરાક્રમસર્વસત્ત્વસંગ્રહપ્રીતિસુખચિત્તૈકાગ્રતાયૈ । દ્વિતીયધ્યાનં ભાવયામિ સંસારવિપન્નોપેક્ષાસર્વસત્ત્વસ્વભાવવિશુદ્ધ્યાયતનતાયૈ । તૃતીયં ધ્યાનં ભાવયામિ સર્વસત્ત્વક્લેશદુઃખસંતાપપ્રશમનતાયૈ । ચતુર્થં ધ્યાનં ભાવયામિ સર્વજ્ઞતાપ્રણિધિમણ્ડલવિપુલીકરણતાયૈ સર્વસમાધિસાગરાભિનિર્હારકૌશલ્યતાયૈ સર્વબોધિસત્ત્વવિમોક્ષસાગરનયાવતરણતાયૈ સર્વબોધિસત્ત્વવિક્રીડિતજ્ઞાનાભિજ્ઞતાયૈ સર્વબોધિસત્ત્વચર્યાવિકુર્વિતાભિનિર્હરણતાયૈ સમન્તમુખધર્મધાતુપ્રવેશજ્ઞાનનયં પરિશોધયમાના । એવં શાન્તધ્યાનમુખસમન્તવિક્રમં બોધિસત્ત્વવિમોક્ષં ભાવયામિ ॥
સા ખલુ પુનરહં કુલપુત્ર એતં વિમોક્ષં ભાવયમાના નાનોપાયૈઃ સત્ત્વાન્ પરિપાચયામિ યદુત રાત્ર્યાં પ્રશાન્તાયાં રતિપ્રમત્તાનાં સત્ત્વાનામશુભસંજ્ઞાં સંજનયામિ । અરતિસંજ્ઞાં પરિખેદસંજ્ઞામુપરોધસંજ્ઞાં બન્ધનસંજ્ઞાં રાક્ષસીસંજ્ઞામનિત્યસંજ્ઞાં દુઃખસંજ્ઞામનાત્મસંજ્ઞામસ્વામિકસંજ્ઞામપરાધીનસંજ્ઞાં જરામરણસંજ્ઞામ્ । સર્વકામવિષયપરિભોગેષ્વનભિરતિસંજ્ઞાં સંજનયામિ । તે ચ સત્ત્વાસ્તચ્ચિત્તં પરિભાવયન્તઃ સર્વકામરતિષ્વનભિરતા ધર્મારામરતિં પ્રવારયમાણા અગારાદનાગારિકં નિષ્ક્રામન્તિ । તેષામહમરણ્યગતાનાં ધર્મેષ્વાનુલોમિકીં શ્રદ્ધાં જનયામિ । આર્તભીષણોદારસ્વરરવશબ્દાનન્તર્ધાપયામિ । રાત્ર્યાં પ્રશાન્તાયાં બુદ્ધધર્મગમ્ભીરતાં સંદર્શયામિ । પ્રહાણાનુકૂલં ચ પ્રત્યયમુપસંહરામિ । નિષ્ક્રમતાં ચ અગારદ્વારં વિવૃણોમિ । માર્ગં સંદર્શયામિ । આલોકં કરોમિ । તમોન્ધકારં વિધમામિ । ભયમન્તર્ધાપયામિ । નૈષ્ક્રમ્યં સંવર્ણયામિ । બુદ્ધવર્ણં ભાષયામિ । ધર્મવર્ણં સંઘવર્ણં કલ્યાણમિત્રવર્ણં ભાષામિ । કલ્યાણમિત્રોપસંક્રમણં સંવર્ણયામિ ॥

એતમહં કુલપુત્ર વિમોક્ષં ભાવયમાના સત્ત્વાનામધર્મરાગરક્તાનામધર્મરાગસંકલ્પાનન્તર્ધાપયામિ । વિષમલોભાભિભૂતાનાં મિથ્યાસંકલ્પગોચરાણાં તાન્ સંકલ્પાંસ્તાન્ મનસિકારાનન્તર્ધાપયામિ । ( ગ્વ્ 185 ) અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય ઉત્પન્નાનાં ચ પાપકાનાં સંકલ્પાનામન્તર્ધાનાય પ્રત્યયમુપસંહરામિ । અનુત્પન્નાનાં કુશલમૂલાનાં સંકલ્પાનાં પારમિતાસંપ્રયુક્તાનાં ચર્યાસંપ્રયુક્તાનાં સર્વજ્ઞતાજ્ઞાનનિર્યાણપ્રણિધાનાભિનિર્હારસંપ્રયુક્તાનાં મૈત્રીનયસંપ્રયુક્તાનાં સર્વસત્ત્વમહાકરૂણાસ્ફરણસંપ્રયુક્તાનાં વિવિધદિવ્યમાનુષ્યસુખોપધાનજનનસંપ્રયુક્તાનાં સંકલ્પાનામુત્પાદાય ઉત્પન્નાનાં ચ વિવિધનયપ્રત્યયમુપસંહરામિ । યાવત્સર્વજ્ઞતાનુલોમિકાનાં સર્વસંકલ્પાનાં પ્રત્યયમુપસંહરામિ ॥
એતમહં કુલપુત્ર શાન્તધ્યાનસુખસમન્તવિક્રમં બોધિસત્ત્વવિમોક્ષં જાનામિ । કિં મયા શક્યં સમન્તભદ્રબોધિસત્ત્વચર્યાપ્રણિધાનનિર્યાતાનાં બોધિસત્ત્વાનામનન્તાકારધર્મધાતુજ્ઞાનપ્રતિલબ્ધાનાં સર્વકુશલમૂલસંવર્ધિતચિત્તાનાં સર્વતથાગતજ્ઞાનબલચિત્તાવભાસપ્રતિલબ્ધાનાં સર્વતથાગતવિષયસંવસિતચિત્તાનાં સર્વસંવાસાનાવરણચિત્તાનાં પરિપૂર્ણસર્વજ્ઞતાપ્રણિધિચિત્તાનાં સર્વક્ષેત્રસાગરાવતીર્ણચિત્તાનાં સર્વબુદ્ધસાગરદર્શનપ્રસૃતચિત્તાનાં સર્વતથાગતધર્મમેઘસંપ્રતીચ્છનચિત્તાનાં સર્વાવિદ્યાન્ધકારવિધમનકરાણાં સંસારરતિતૃષ્ણાક્ષયાન્તકરણમાર્ગસર્વજ્ઞતાભાસસંજનનચિત્તાનાં ચર્યાં જ્ઞાતુમ્, ગુણાન્ વા વક્તુમ્ ॥
ગચ્છ કુલપુત્ર, ઇયમિહૈવ મમાનન્તરં વૈરોચનબોધિમણ્ડે પ્રદક્ષિણેન પ્રમુદિતનયનજગદ્વિરોચના નામ રાત્રિદેવતા પ્રતિવસતિ । તામુપસંક્રમ્ય પરિપૃચ્છ - કથં બોધિસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વકર્મસુ પ્રયોક્તવ્યમ્ ॥
અથ ખલુ સમન્તગમ્ભીરશ્રીવિમલપ્રભા રાત્રિદેવતા તસ્યાં વેલાયામેતમેવ શાન્તધ્યાનસુખસમન્તવિક્રમં બોધિસત્ત્વવિમોક્ષં ભૂયસ્યા માત્રયા સંદર્શયમાના સુધનં શ્રેષ્ઠિદારકં ગાથાભિરધ્યભાષત -
સર્વઅધ્વપરમાસ્તથાગતા આમુખાય અધિમુક્તિચેતસઃ ।
તેષુ ચક્ષુ વિપુલં વિશુધ્યતે યેન ઓતરિષુ બુદ્ધસાગરાન્

પશ્યહી જિનશરીરુ નિર્મલં લક્ષણેહિ સમલંકૃતં શુભમ્ ।
તચ્ચ પશ્યહિ જિને વિકુર્વિતં ધર્મધાતુફરણં પ્રતિક્ષણમ્

એષ બોધિદ્રુમબુદ્ધઆસને સંપ્રબુદ્ધ સુગતો વિરોચનો ।
ધર્મધાતુ વિપુલં સ્ફરિત્વના ચક્રુ વર્તયિ જગે યથાશયમ્

બુદ્ધિયા જિનુ સ્વભાવધર્મતાં નિઃશરીર સુપ્રશાન્ત અદ્વયામ્ ।
રૂપકાયુ શુભલક્ષણૈશ્ચિતં દર્શયી જગુ ફરિત્વ શેષતઃ

બુદ્ધકાયુ વિપુલો અચિન્તિયો ધર્મધાતુ ફરિ યેનશેષતો ।
સો ચ દૃશ્યતિ સમન્તતઃ સમં સર્વ દર્શયિ સમન્તતો જિનાન્

સર્વક્ષેત્રપરમાણુસાદૃશા બુદ્ધકાયપ્રભમણ્ડલાશ્રિતાઃ ।
અન્યમન્ય શુભવર્ણદર્શના ધર્મધાતુફરણાઃ પ્રતિક્ષણમ્

રશ્મિમેઘ વિપુલા અચિન્તિયા નિશ્ચરન્તિ જિનરોમતો ઽક્ષયાઃ ।
તે સ્ફરિત્વ જગ સર્વશેષતો ક્લેશતાપ શમયન્તિ પ્રાણિનામ્

બુદ્ધનિર્મિતસમુદ્ર અક્ષયા નિશ્ચરિત્વ જિનરોમમણ્ડલાત્ ।
ધર્મધાતુ વિપુલં સ્ફરિત્વના દુર્ગતીદુખ શમેન્તિ પ્રાણિનામ્

બુદ્ધઘોષુ મધુરો નિગર્જતે સુસ્વરાઙ્ગરુતસાગરપ્રભઃ ।
ધર્મવર્ષ વિપુલ પ્રવર્ષણો બોધિઆશયુ જનેતિ પ્રાણિનામ્

સંગૃહીત અનેન પૂર્વતો કલ્પસાગર ચરિત્વ ચારિકામ્ ।
તે વિપશ્યિષુ વિરોચનં જિનં સર્વક્ષેત્રપ્રતિભાસલક્ષણમ્

સર્વલોક ઉદિતસ્તથાગતઃ સત્ત્વ સર્વિ સમમામુખીસ્થિતઃ ।
અન્યમન્ય અધિમુક્તિગોચરસ્તે ન શક્યમપિ સર્વિ જાનિતુમ્

બોધિસત્ત્વવર શેષશેષતો એકરોમિ સુગતસ્ય ઓસરી ।
તદ્વિમોક્ષનય યે અચિન્તિયાસ્તે ન શક્યમપિ સર્વિ જાનિતુમ્

એષ દેવત મમા અનન્તરં લોકનાથભિમુખા પ્રમોદતે ।
જ્યોતિરર્ચિનયનેતિ નામતો એત પૃચ્છ કથ બોધિચારિકામ્

અથ ખલુ સુધનઃ શ્રેષ્ઠિદારકઃ સમન્તગમ્ભીરશ્રીવિમલપ્રભાયા રાત્રિદેવતાયાઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય સમન્તગમ્ભીરશ્રીવિમલપ્રભાં રાત્રિદેવતામનેકશતસહસ્રકૃત્વઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પુનઃ પુનરવલોક્ય સમન્તગમ્ભીરશ્રીવિમલપ્રભાયા રાત્રિદેવતાયા અન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તઃ