દ્વાવિંશત્યવદાનકથા · અધ્યાય 21

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ એકનવતે કલ્પે વિપશ્વી નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુસદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ માનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । સ બન્ધુમતીરાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । યાવદ્ વિપશ્વી સમ્યક્સંબુદ્ધો બુદ્ધકાર્યં કૃત્વા ઇન્ધનક્ષયાદ્ ઇવાગ્નિર્ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિવૃતઃ । તતો રાજ્ઞા બન્ધુમતા ભગવતઃ શરીરે શરીરપૂજાં કૃત્વા સમન્તયોજન ઃ સ્તૂપશ્ ચતૂરત્નમયઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ ક્રોશમ્ ઉચ્ચત્વેન । સ્તૂપમહશ્ ચ પ્રજ્ઞપ્તઃ ।
યાવદ્ અન્યતમો ગૃહપતિસ્ તસ્મિન્ સ્તૂપમહે વર્તમાને નિર્ગતઃ । તેન તસ્માત્ સ્તૂપાત્ સૌવર્ણ આદર્શઃ પતિતો દૃષ્ટઃ । સ તેનાવતંસકં કારયિત્વા તત્ર સ્તૂપે આરોપિતઃ । ગન્ધધૂપપુષ્પાર્ચનં કૃત્વા પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાન ં કૃતમ્ । અહમ્ અપ્ય્ એવંવિધાનાં ગુણનાં લાભી ભવિષ્યામિ । એવંવિધમ્ એવ શાસ્તારમ્ આરાગયેયમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ ॥ કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽ સૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ગૃહપતિર્ આસીદ્ અયં સ સુવર્ણાભઃ । યત્ તેન વિપશ્વિનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સ્તૂપે કારાઃ કૃતાસ્ તેનાસ્યૈવંવિધો રૂપવિશેષઃ સંવૃત્તો યત્ પ્રણિધાનં કૃતં તદ્ ઇહૈવ જન્મન્ય્ અર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ ॥
ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાક એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લો વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રસ્ તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મ સ્વ્ આભોગઃ કરણીય ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્ન્ ઇતિ ॥
ઇતિ દ્વાવિંશત્યવદાનકથાયાં સુવર્ણાભાવદાન વિંશતિતમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
xxઇ. વપુષ્માનવદાન
અથાવોચન્ મુનીન્દ્રો ઽસૌ સક્યસિંહો ગુણાકરઃ ।
ભિક્ષુગણં સમાલોક્ય વપુષ્માનવદાનકમ્

ભિક્ષવ ઊચુઃ ॥
ભગવન્ સર્વવિચ્ છાસ્ત શ્રુત્વાસ્માકં શુભાં ગિરમ્ ।
યદ્ બુદ્ધે કૃતપુણ્યાનાં પુનર્ વક્તું ત્વમ્ અર્હસિ

ભગવાન્ આહ ॥ શૃણુત ભિક્ષવઃ પુનર્ અપ્ય્ એકસ્મિન્ સમયે તત્ર કપિલવસ્તુનિ મહાનગરે ઽન્યતમઃ શાક્યઃ પ્રતિવસતિ । સ આઢ્યો મહાધનો મહાપરિવારો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્ । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્ત્વા પુત્રો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો ગૌર અતિક્રાન્તો માનુષ્યવર્ણમ્ અસંપ્રાપ્તશ્ ચ દિવ્યવર્ણં ચાસ્યવપુઃ શૂક્ષ્મત્વઙ્ મહેશાખ્યઃ પ્રાપ્તોચ્છુદ્ધકાયશ્ ચ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપિતં કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ ॥
જ્ઞાતય ઊચુઃ । યસ્માદ્ અસ્ય દિવ્યવપુસ્ તસ્માદ્ ભવતુ દારકસ્ય વપુષ્માન્ ઇતિ નામેતિ ॥
વપુષ્માન્ દારક અષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રી ભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રી ભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રી ભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રી ભ્યામ્ । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્ ય્ અતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડ્ એનાન્ય્ ઐશ્ ચોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈર્ આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્ । સ ચ શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્ન ઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ સર્વલોકૈશ્ ચ પૂજ્યો માન્યો ઽ ભિવાદ્યશ્ ચ । તતો વપુષ્માણ્ યાન્ યાન્ અપિ સ પ્રદેશાન્ ગત્વા ક્રામતિ તે તે ઽસ્ય મેધ્યા ભવ ન્ ત્ય્ એવંવિધઃ પુણ્યમહેશાખ્યઃ ॥ યાવદ્ અપરેણ સમયેન ન્યગ્રોધારામં ગતઃ ॥ અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકં સહદર્શનાચ્ ચાનેન ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તપ્રસાદિતઃ પ્રસાદજાતશ્ ચ ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષન્ણો ધર્મશ્રવણાય ॥ તસ્ય ભગવતા આશયાનુશય ં ધાતુ ં પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતૂરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ( દક્: 210 ) ધર્મદેશના કૃતા । યાં શ્રુત્વા વપુષ્મતા વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્ત્વા શ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્ । સ દૃષ્ટસત્યો માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન સર્વસંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ । અ ર્ હન્ સંવૃત્તસ્ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાન્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
અથ ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । કાનિ ભદન્ત વપુષ્મતા કર્માણિ કૃતાનિ યેનાસ્યૈવંવિધ આશ્રયો ઽર્હત્ત્વં ચ પ્રાપ્તમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ । વપુષ્મતા ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાન્ય્ ઓઘવત્પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્
અવશ્યભાવીનિ । વપુષ્મતા કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ ।
ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે
નાબ્ધાતૌ ન તેજોધાતૌ ન વાયુધાતાવ્ અપિ તૂપત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ ।
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽ ધ્વનિ એકનવતે કલ્પે વિપશ્યી નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । સ બન્ધુમતીરાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । યાવદ્ વિપશ્યી સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સકલબુદ્ધકાર્યં કૃત્વા ઇન્ધનક્ષયાદ્ ઇવાગ્નિર્ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતઃ । તતો રાજ્ઞા બન્ધુમતા શરીરે શરીરપૂજાં કૃત્વા સમન્તયોજનશ્ ચતૂરત્નમય ઃ સ્તૂપઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ ક્રોશમ્ ઉચ્ચત્વેન । તત્ર ચ રાજ્ઞા બન્ધુમતા સપુત્રવર્ગેણ સામાત્યગણપરિવૃતેન સ્તૂપમહઃ કૃતઃ । યાવદ્ અન્યતમસ્મિન્ દિવસે ઽન્યતમો દરિદ્રપુરુષઃ સ્તૂપાઙ્ગણં પ્રવિષ્ટસ્ તત્ર તેન પુષ્પાણિ મ્લાનાનિ દૃષ્ટાનિ રજસા વર્ણશ્ ચ મલિનીકૃતઃ । તતસ્ તેન બુદ્ધગુણા ન્ અ નુસ્મૃત્ય પ્રસાદજાતેન સંમાર્જનીં ગૃહીત્વા ( દક્: 212 ) સ્તૂપઃ સંમૃષ્ટો નિર્માલ્યં ચાપનીતમ્ । તતો ઽ પગતરજ ં સ્તૂપ ં નિર્મલં દૃષ્ટ્વા પ્રસાદજાતઃ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કૃતવાન્ ॥ અનેનાહં કુશલેન ચિત્તોત્પાદેન એવંવિધાનાં ગુણાનાં લાભી ભવિસ્યા મિ । એવંવિધમ્ એવ શાસ્તારમ્ આરાગયેયમ્ મા વિરાગ્ અય્ એયમ્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ ॥ કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન દરિદ્રઃ પુરુષ આસીદ્ અયં સ વપુષ્માન્ । યતસ્ તેન સ્તૂપઃ સંમૃષ્ટઃ તેનાભિરૂપઃ સંવૃત્તો યત્ પ્રણિધાનં કૃતં તેનેહ જન્મન્ય્ અર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ ॥ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ । એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લો વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મ સ્વ્ આભોગઃ કરણીય ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ॥
॥ ભિક્ષવઃ પુનશ્ ચ શૃણુ ત ॥
યે ચ નિર્માલ્યમ્ આકૃષ્ય શોધયિત્વાત્ર સર્વતઃ ।
સમુપાશ્રિત્ય સેવન્તે સંબુદ્ધભક્તિમાનસાઃ

નિર્મુક્તક્લેશશોકાસ્ તે દર્શનીયાઃ શુભેન્દ્રિયાઃ ।
શ્રીમન્તઃ પુણ્ડરીકાસ્યા ભવેયુર્ બોધિચારિણ ઇતિ

તચ્ છ્રુત્વા ભિક્ષવઃ સર્વે તથાગતેતિ સંપ્રમોદિતાઃ ।
બભૂવુસ્ તે ઽપિ ચાત્યર્થં સ્તૂપભક્તિપરાયણાઃ