ધ્વન્યાલોક · અધ્યાય 4

અસ્મિન્ વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જકભાવવિવેચનમયે કાવ્ય-લક્ષણે જ્ઞાતે સતિ યાઃ કાશ્ચિત્પ્રસિદ્ધા ઉપનાગરિકાદ્યાઃ શબ્દતત્ત્વાશ્રયાઃ વૃત્તયો યાશ્ચાર્થતત્ત્વસમ્બદ્ધાઃ કૈશિક્યાદયસ્તાઃ સમ્યગ્રીતિપદવીમવતરન્તિ । અન્યથા તુ તાસામદૃષ્ટાર્થાનામ્ ઇવ વૃત્તીનામશ્રદ્ધેયત્વમ્ એવ સ્યાન્નાનુભવસિદ્ધત્વમ્ । એવં સ્ફુટતયૈવ લક્ષણીયં સ્વરૂપમસ્ય ધ્વનેઃ । યત્ર શબ્દાનામ્ અર્થાનાં ચ કેષાઞ્ચિત્પ્રતિપત્તૃવિશેષસંવેદ્યં જાત્યત્વમ્ ઇવ રત્નવિશેષાણાં ચારુત્વમનાખ્યેયમવભાસતે કાવ્યે તત્ર ધ્વનિવ્યવહાર ઇતિ યલ્લક્ષણં ધ્વનેર્ ઉચ્યતે કેનચિત્તદયુક્તમ્ ઇતિ નાભિધેયતામર્હતિ । યતઃ શબ્દાનાં સ્વરૂપાશ્રયસ્ તાવદ્ અક્લિષ્ટત્વે સત્યપ્રયુક્તપ્રયોગઃ । વાચકાશ્રયસ્ તુ પ્રસાદો વ્યઞ્જકત્વં ચેતિ વિશેષઃ । અર્થાનાં ચ સ્ફુટત્વેનાવભાસનં વ્યઙ્ગ્યપરત્વં વ્યઙ્ગ્યાંશવિશિષ્ટત્વમ્ ચેતિ વિશેષઃ । તૌ ચ વિશેષૌ વ્યાખ્યાતું શક્યેતે વ્યાખ્યાતૌ ચ બહુપ્રકારમ્ । તદ્વ્યતિરિક્તાનાખ્યેયવિશેષસમ્ભાવના તુ વિવેકાવસાદભાવમૂલૈવ । યસ્માદનાખ્યેયત્વં સર્વ-શબ્દાગોચરત્વેન ન કસ્યચિત્સમ્ભવતિ । અન્તતો ઽનાખ્યેયશબ્દેન તસ્યાભિધાનસમ્ભવાત્ । સામાન્યસંસ્પર્શિવિકલ્પશબ્દાગોચરત્વે સતિ, પ્રકાશમાનત્વં તુ યદનાખ્યેયત્વમ્ ઉચ્યતે ક્વચિત્ તદ્ અપિ કાવ્યવિશેષાણાં રત્નવિશેષાણામ્ ઇવ ન સમ્ભવતિ । તેષાં લક્ષણકારૈવ્યાકૃત-રૂપત્વાત્ । રત્નવિશેષાણાં ચ સામાન્યસમ્ભાવનયૈવ મૂલ્યસ્થિતિપરિકલ્પનાદર્શનાચ્ચ । ઉભયેષામ્ અપિ તેષાં પ્રતિપત્તૃવિશેષસંવેદ્યત્વમસ્ત્ય્ એવ । વૈકટિકા એવ હિ રત્નતત્ત્વવિદઃ, સહૃદયા એવ હિ કાવ્યાનાં રસજ્ઞા ઇતિ કસ્યાત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ । યત્ ત્વ્ અનિર્દેશ્યત્વં સર્વ-લક્ષણ-વિષયં બૌદ્ધાનાં પ્રસિદ્ધં તત્તન્મતપરીક્ષાયાં ગ્રન્થાન્તરે નિરૂપયિષ્યામઃ । ઇહ તુ ગ્રન્થાન્તરશ્રવણલવપ્રકાશનં સહૃદયવૈમનસ્યપ્રદાયીતિ ન પ્રક્રિયતે । બૌદ્ધમતેન વા યથા પ્રત્યક્ષાદિલક્ષણં તથાસ્માકં ધ્વનિલક્ષણં ભવિષ્યતિ । તસ્માલ્લક્ષણાન્તરસ્યાઘટનાદશબ્દાર્થત્વાચ્ચ તસ્યોક્તમ્ એવ ધ્વનિલક્ષણં સાધીયઃ । તદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્-
અનાખ્યેયાંશ-ભાસિત્વં નિર્વાચ્યાર્થતયા ધ્વનેઃ ।
ન લક્ષણં, લક્ષણં તુ સાધીયો ઽસ્ય યથોદિતમ્ ॥
॥ ઇતિ શ્રી-રાજાનકાનન્દવર્ધનાચાર્ય-વિરચિતે ધ્વન્ય્-આલોકે તૃતીય ઉદ્દ્યોતઃ ॥
--ઓ)0(ઓ--
(4)
॥ ચતુર્થોદ્દ્યોતઃ ॥
એવં ધ્વનિં સ-પ્રપઞ્ચં વિપ્રતિપત્તિ-નિરાસાર્થં વ્યુત્પાદ્ય તદ્-વ્યુત્પાદને પ્રયોજનાન્તરમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_4.1:
ધ્વનેર્ યઃ સગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્યાધ્વા પ્રદર્શિતઃ ।
અનેનાનન્ત્યમ્ આયાતિ કવીનાં પ્રતિભા-ગુણઃ

ય એષ ધ્વનેર્ ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ માર્ગઃ પ્રકાશિતસ્ તસ્ય ફલાન્તરં કવિ-પ્રતિભાનન્ત્યમ્ ।
કથમ્ ઇતિ ચેત્-
ધ્વ્_4.2:
અતો હ્ય્ અન્યતમેનાપિ પ્રકારેણ વિભૂષિતા ।
વાણી નવત્વમ્ આયાતિ પૂર્વાર્થાન્વયવત્ય્ અપિ

અતો ધ્વનેર્ ઉક્ત-પ્રભેદ-મધ્યાદ્ અન્યતમેનાપિ પ્રકારેણ વિભૂષિતા સતી વાણી પુરાતન-કવિ-નિબદ્ધાર્થ-સંસ્પર્શવત્ય્ અપિ નવત્વમ્ આયાતિ । તથા હ્ય્ અવિવક્ષિત-વાચ્યસ્ય ધ્વનેઃ પ્રકાર-દ્વય-સમાશ્રયેણ નવત્વં પૂર્વાર્થાનુગમે ઽપિ, યથા-
સ્મિતં કિંચિન્ મુગ્ધં તરલ-મધુરો દૃષ્ટિ-વિભવઃ
પરિસ્પન્દો વાચામ્ અભિનવ-વિલાસોર્મિ-સરસઃ ।
ગતાનામ્ આરમ્ભઃ કિસલયિત-લીલા-પરિમલઃ
સ્પૃશન્ત્યાસ્ તારુણ્યં કિમ્ ઇવ હિ ન રમ્યં મૃગદૃશઃ ॥
ઇત્ય્ અસ્ય,
સ-વિભ્રમ-સ્મિતોદ્ભેદા લોલાક્ષ્યઃ પ્રસ્ખલદ્-ગિરઃ ।
નિતમ્બાલસ-ગામિન્યઃ કામિન્યઃ કસ્ય ન પ્રિયાઃ ॥
ઇત્ય્ એવમ્ આદિષુ શ્લોકેષુ સત્સ્વ્ અપિ તિરસ્કૃત-વાચ્ય-ધ્વનિ-સમાશ્રયેણાપૂર્વત્વમ્ એવ પ્રતિભાસતે । તથા-
યઃ પ્રથમઃ પ્રથમઃ સ તુ તથા હિ હત-હસ્તિ-બહલ-પલલાશી ।
શ્વાપદ-ગણેષુ સિંહઃ સિંહઃ કેનાધરી-ક્રિયતે ॥ઇત્ય્ અસ્ય,
સ્વ-તેજઃ-ક્રીત-મહિમા કેનાન્યેનાતિશય્યતે ।
મહદ્ભિર્ અપિ માતઙ્ગૈઃ સિંહઃ કિમ્ અભિભૂયતે ॥
ઇત્ય્ એવમ્ આદિષુ શ્લોકેષુ સત્સ્વ્ અપ્ય્ અર્થાન્તર-સઙ્ક્રમિત-વાચ્ય-ધ્વનિ-સમાશ્રયેણ નવત્વમ્ ।
વિવક્ષિતાન્ય્ અપર-વાચ્યસ્યાપ્ય્ ઉક્ત-પ્રકાર-સમાશ્રયેણ નવત્વં, યથા-
નિદ્રા-કૈતવિનઃ પ્રિયસ્ય વદને વિન્યસ્ય વક્ત્રં વધૂર્
બોધ-ત્રાસ-નિરુદ્ધ-ચુમ્બન-રસાપ્ય્ આભોગ-લોલં સ્થિતા ।
વૈલક્ષ્યાદ્ વિમુખીભવેદ્ ઇતિ પુનસ્ તસ્યાપ્ય્ અનારમ્ભિણઃ
સાકાઙ્ક્ષ-પ્રતિપત્તિ નામ હૃદયં યાતં તુ પારં રતેઃ ॥
ઇત્ય્ આદેઃ શ્લોકસ્ય,
શૂન્યં વાસ-ગૃહં વિલોક્ય શયનાદ્ ઉત્થાય કિંચિચ્ છનૈર્
નિદ્રા-વ્યાજમ્ ઉપાગતસ્ય સુચિરં નિર્વર્ણ્ય પત્યુર્ મુખમ્ ।
વિસ્રબ્ધં પરિચુમ્બ્ય જાત-પુલકામ્ આલોક્ય ગણ્ડ-સ્થલીં
લજ્જા-નમ્ર-મુખી પ્રિયેણ હસતા બાલા ચિરં ચુમ્બિતા ॥
ઇત્ય્ આદિષુ શ્લોકેષુ સત્સ્વ્ અપિ નવત્વમ્ ।
યથા વા-"તરઙ્ગભ્રૂભઙ્ગા" ઇત્ય્ આદિશ્લોકસ્ય "નાનાભઙ્ગિભ્રમદ્ભ્રૂઃ" ઇત્ય્ આદિશ્લોકાપેક્ષયાન્યત્વમ્

ધ્વ્_4.3:
યુક્ત્યાનયાનુસર્તવ્યો રસાદિર્ બહુ-વિસ્તરઃ ।
મિથો ઽપ્ય્ અનન્તતાં પ્રાપ્તઃ કાવ્ય-માર્ગો યદાશ્રયાત્

બહુ-વિસ્તારો ઽયં રસ-ભાવ-તદ્-આભાસ-તત્-પ્રશમ-લક્ષણો માર્ગો યથાસ્વં વિભાવાનુભાવ-પ્રભેદ-કલનયા યથોક્તં પ્રાક્ । સ સર્વ એવાનયા યુક્ત્યાનુસર્તવ્યઃ । યસ્ય રસાદેર્ આશ્રયાદ્ અયં કાવ્ય-માર્ગઃ પુરાતનૈઃ કવિભિઃ સહસ્ર-સંખ્યૈર્ અસંખ્યૈર્ વા બહુ-પ્રકારં ક્ષુણ્ણત્વાન્ મિતો ઽપ્ય્ અનન્તતામ્ એતિ । રસ-ભાવાદીનાં હિ પ્રત્યેકં વિભાવાનુભાવ-વ્યભિચારિ-સમાશ્રયાદ્ અપરિમિતત્વમ્ । તેષાં ચૈકૈક-પ્રભેદાપેક્ષયાપિ તાવજ્ જગદ્-વૃત્તમ્ ઉપનિબધ્યમાનં સુકવિભિસ્ તદ્-ઇચ્છા-વશાદ્ અન્યથા સ્થિતમ્ અપ્ય્ અન્યથૈવ વિવર્તતે । પ્રતિપાદિતં ચૈતચ્ ચિત્ર-વિચારાવસરે । ગાથા ચાત્ર કૃતૈવ મહા-કવિના-
અતથા-સ્થિતાન્ અપિ તથા-સંસ્થિતાન્ ઇવ હૃદયે યા નિવેશયતિ ।
અર્થ-વિશેષાન્ સા જયતિ વિકટ-કવિ-ગોચરા વાણી ॥
તદ્ ઇત્થં રસ-ભાવાદ્ય્-આશ્રયેણ કાવ્યાર્થાનામ્ આનન્ત્યં સુપ્રતિપાદિતમ્ । એતદ્ એવોપપાદયિતુમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_4.4:
દૃષ્ટ-પૂર્વા અપિ હ્ય્ અર્થાઃ કાવ્યે રસ-પરિગ્રહાત્ ।
સર્વે નવા ઇવાભાન્તિ મધુ-માસ ઇવ દ્રુમાઃ

તથા હિ વિવક્ષિતાન્ય્ અપર-વાચ્યસ્યૈવ શબ્દ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-પ્રકાર-સમાશ્રયેણ નવત્વમ્ । યથા-"ધરણી-ધારણાયાધુના ત્વં શેષઃ" ઇત્ય્ આદેઃ ।
શેષો હિમ-ગિરિસ્ ત્વં ચ મહાન્તો ગુરવઃ સ્થિરાઃ ।
યદ્ અલઙ્ઘિત-મર્યાદાશ્ ચલન્તીં બિભ્રતે ભુવમ્ ॥
ઇત્ય્ આદિષુ સત્સ્વ્ અપિ ।
તસ્યૈવાર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-સમાશ્રયેણ નવત્વમ્ । યથા-"એવં-વાદિનિ દેવર્ષૌ" ઇત્ય્ આદિ શ્લોકસ્ય ।
કૃતે વર-કથાલાપે કુમાર્યઃ પુલકોદ્ગમૈઃ ।
સૂચયન્તિ સ્પૃહામ્ અન્તર્-લજ્જયાવનતાનનાઃ ॥
ઇત્ય્ આદિષુ સત્સ્વ્ અર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય કવિ-પ્રૌઢોક્તિ-નિર્મિત-શરીરત્વેન નવત્વમ્ । યથા-"સજ્જયતિ સુરભિ-માસો" ઇત્ય્ આદેઃ ।
સુરભિ-સમયે પ્રવૃત્તે સહસા પ્રાદુર્ભવન્તિ રમણીયાઃ ।
રાગવતામ્ ઉત્કલિકાઃ સહૈવ સહકાર-કલિકાભિઃ ॥
ઇત્ય્ આદિષુ સત્સ્વ્ અપ્ય્ અપૂર્વત્વમ્ એવ ।
અર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય કવિ-નિબદ્ધ-વક્તૃ-પ્રૌઢોક્તિ-માત્ર-નિષ્પન્ન-શરીરત્વેન નવત્વમ્ । યથા "ઽવાણિજ્ય હસ્તિ-દન્તાઃ" ઇત્ય્ આદિ-ગાથાર્થસ્ય ।
કરિણી-બેહબ્બઅરો મહ પુત્તો એક્ક-કાણ્ડ-વિનિબાઈ ।
હઅ સોણ્હાએં તહ કહો જહ કણ્ડ-કરણ્ડઅં બહ{ઇ} ॥
[કરિણી-વૈધવ્ય-કરો મમ પુત્ર એક-કાણ્ડ-વિનિપાતી ।
હત-સ્નુષયા તથા કૃતો યથા કાણ્ડ-કરણ્ડકં વહતિ ॥]
એવમ્ આદિષ્વ્ અર્થેષુ સત્સ્વ્ અપ્ય્ અનાલીઢતૈવ

યથા વ્યઙ્ગ્ય-ભેદ-સમાશ્રયેણ ધ્વનેઃ કાવ્યાર્થાનાં નવત્વમ્ ઉત્પદ્યતે, તથા વ્યઞ્જક-ભેદ-સમાશ્રયેણાપિ । તત્ તુ ગ્રન્થ-વિસ્તર-ભયાન્ ન લિખ્યતે, સ્વયમ્ એવ સહૃદયૈર્ અભ્યૂહ્યમ્ । અત્ર ચ પુનઃ પુનર્ ઉક્તમ્ અપિ સારતયેદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_4.5:
વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જક-ભાવે ઽસ્મિન્ વિવિધે સમ્ભવત્ય્ અપિ ।
રસાદિ-મય એકસ્મિન્ કવિઃ સ્યાદ્ અવધાનવાન્

અસ્મિન્ન્ અર્થાનન્ત્ય-હેતૌ વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જક-ભાવે વિચિત્રે શબ્દાનાં સમ્ભવત્ય્ અપિ કવિર્ અપૂર્વાર્થ-લાભાર્થી રસાદિ-મય એકસ્મિન્ વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જક-ભાવે યત્નાદ્ અવદધીત । રસ-ભાવ-તદ્-આભાસ-રૂપે હિ વ્યઙ્ગ્યે તદ્-વ્યઞ્જકેષુ ચ યથા-નિર્દિષ્ટેષુ વર્ણ-પદ-વાક્ય-રચના-પ્રબન્ધેષ્વ્ અવહિત-મનસઃ કવેઃ સર્વમ્ અપૂર્વં કાવ્યં સમ્પદ્યતે ।
તથા ચ રામાયણ-મહાભારતાદિષુ સઙ્ગ્રામાદયઃ પુનઃ પુનર્ અભિહિતા અપિ નવ-નવાઃ પ્રકાશન્તે । પ્રબન્ધે ચાઙ્ગી રસ એક એવોપનિબધ્યમાનો ઽર્થ-વિશેષ-લાભં છાયાતિશયં ચ પુષ્ણાતિ । કસ્મિન્ન્ ઇવેતિ ચેત્-યથા રામાયણે યથા વા મહાભારતે । રામાયણે હિ કરુણો રસઃ સ્વયમ્ આદિ-કવિના સૂત્રિતઃ "શોકઃ શ્લોકત્વમ્ આગતઃ" ઇત્ય્ એવં-વાદિના । નિર્વ્યૂઢશ્ ચ સ એવ સીતાત્યન્ત-વિયોગ-પર્યન્તમ્ એવ સ્વ-પ્રબન્ધમ્ ઉપરચયતા । મહાભારતે ઽપિ શાસ્ત્ર-કાવ્ય-રૂપ-ચ્છાયાન્વયિનિ વૃષ્ણિ-પાણ્ડવ-વિરસાવસાન-વૈમનસ્ય-દાયિનીં સમાપ્તિમ્ ઉપનિબધ્નતા મહા-મુનિના વૈરાગ્ય-જનન-તાત્પર્યં પ્રાધાન્યેન સ્વ-પ્રબન્ધસ્ય દર્શયતા મોક્ષ-લક્ષણઃ પુરુષાર્થઃ શાન્તો રસશ્ ચ મુખ્યતયા વિવક્ષા-વિષયત્વેન સૂચિતઃ । એતચ્ ચાંશેન વિવૃતમ્ એવાન્યૈર્ વ્યાખ્યા-વિધાયિભિઃ । સ્વયમ્ એવ ચૈતદ્ ઉદ્ગીર્ણં તેનોદીર્ણ-મહા-મોહ-મગ્નમ્ ઉજ્જિહીર્ષતા લોકમ્ અતિવિમલ-જ્ઞાનાલોક-દાયિના લોક-નાથેન-
યથા યથા વિપર્યેતિ લોક-તન્ત્રમ્ અસારવત્ ।
તથા તથા વિરાગો ઽત્ર જાયતે નાત્ર સંશયઃ ॥
ઇત્ય્ આદિ બહુશઃ કથયતા । તતશ્ ચ શાન્તો રસો રસાન્તરૈર્ મોક્ષ-લક્ષણઃ પુરુષાર્થઃ પુરુષાર્થાન્તરૈસ્ તદ્-ઉપસર્જનત્વેનાનુગમ્યમાનો ઽઙ્ગિત્વેન વિવક્ષા-વિષય ઇતિ મહાભારત-તાત્પર્યં સુવ્યક્તમ્ એવાવભાસતે ।
અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવશ્ ચ યથા રસાનાં તથા પ્રતિપાદિતમ્ એવ ।
પારમાર્થિકાન્તસ્ તત્ત્વાનપેક્ષયા શરીરસ્યેવાઙ્ગ-ભૂતસ્ય રસસ્ય પુરુષાર્થસ્ય ચ સ્વ-પ્રાધાન્યેન ચારુત્વમ્ અપ્ય્ અવિરુદ્ધમ્ ।
નનુ મહાભારતે યાવાન્ વિવક્ષા-વિષયઃ સો ઽનુક્રમણ્યાં સર્વ એવાનુક્રાન્તો ન ચૈતત્ તત્ર દૃશ્યતે, પ્રત્યુત સર્વ-પુરુષાર્થ-પ્રબોધ-હેતુત્વં સર્વ-રસ-ગર્ભત્વં ચ મહાભારતસ્ય તસ્મિન્ન્ ઉદ્દેશે સ્વ-શબ્દ-નિવેદિતત્વેન પ્રતીયતે ।
અત્રોચ્યતે-સત્યં શાન્તસ્યૈવ રસસ્યાઙ્ગિત્વં મહાભારતે મોક્ષસ્ય ચ સર્વ-પુરુષાર્થેભ્યઃ પ્રાધાન્યમ્ ઇત્ય્ એતન્ ન સ્વ-શબ્દાભિધેય-ત્વેનાનુક્રમણ્યા દર્શિતમ્, દર્શિતં તુ વ્યઙ્ગ્યત્વેન-"ભગવાન્ વાસુદેવશ્ ચ કીર્ત્યતે ઽત્ર સનાતનઃ" ઇત્ય્ અસ્મિન્ વાક્યે । અનેન હ્ય્ અયમ્ અર્થો વ્યઙ્ગ્યત્વેન વિવક્ષિતો યદ્ અત્ર મહાભારતે પાણ્ડવાદિ-ચરિતં યત્ કીર્ત્યતે તત્ સર્વમ્ અવસાન-વિરસમ્ અવિદ્યા-પ્રપઞ્ચ-રૂપં ચ, પરમાર્થ-સત્ય-સ્વરૂપસ્ તુ ભગવાન્ વાસુદેવો ઽત્ર કીર્ત્યતે । તસ્માત્ તસ્મિન્ન્ એવ પરમેશ્વરે ભગવતિ ભવત ભાવિત-ચેતસો, મા ભૂત વિભૂતિષુ નિઃસારાસુ રાગિણો ગુણેષુ વા નય-વિનય-પરાક્રમાદિષ્વ્ અમીષુ કેવલેષુ કેષુચિત્ સર્વાત્મના પ્રતિનિવિષ્ટ-ધિયઃ । તથા ચાગ્રે-પશ્યત નિઃસારતાં સંસારસ્યેત્ય્ અમુમ્ એવાર્થં દ્યોતયન્ સ્ફુટમ્ એવાવભાસતે વ્યઞ્જક-શક્ત્ય્-અનુગૃહીતશ્ ચ શબ્દઃ । એવં-વિધમ્ એવાર્થં ગર્ભીકૃતં સન્દર્શયન્તો ઽનન્તર-શ્લોકા લક્ષ્યન્તે-"સ હિ સત્યમ્" ઇત્ય્ આદયઃ ।
અયં ચ નિગૂઢ-રમણીયો ઽર્થો મહાભારતાવસાને હરિવંશ-વર્ણનેન સમાપ્તિં વિદધતા તેનૈવ કવિ-વેધસા કૃષ્ણ-દ્વૈપાયનેન સમ્યક્-સ્ફુટી-કૃતઃ । અનેન ચાર્થેન સંસારાતીતે તત્ત્વાન્તરે ભક્ત્ય્-અતિશયં પ્રવર્તયતા સકલ એવ સાંસારિકો વ્યવહારઃ પૂર્વ-પક્ષીકૃતો ન્યક્ષેણ પ્રકાશતે । દેવતા-તીર્થ-તપઃ-પ્રભૃતીનાં ચ પ્રભાવાતિશય-વર્ણનં તસ્યૈવ પર-બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયત્વેન તદ્-વિભૂતિત્વેનૈવ દેવતા-વિશેષાણામ્ અન્યેષાં ચ । પાણ્ડવાદિ-ચરિત-વર્ણનસ્યાપિ વૈરાગ્ય-જનન-તાત્પર્યાદ્ વૈરાગ્યસ્ય ચ મોક્ષ-મૂલત્વાન્ મોક્ષસ્ય ચ ભગવત્-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયત્વેન મુખ્યતયા ગીતાદિષુ પ્રદર્શિતત્વાત્ પર-બ્રહ્મ-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયત્વમ્ એવ પરમ્પરયા । વાસુદેવાદિ-સંજ્ઞાભિધેયત્વેન ચાપરિમિત-શક્ત્ય્-આસ્પદં પરં બ્રહ્મ ગીતાદિ-પ્રદેશાન્તરેષુ તદ્-અભિધાનત્વેન લબ્ધ-પ્રસિદ્ધિ માથુર-પ્રાદુર્ભાવાનુકૃત-સકલ-સ્વરૂપં વિવક્ષિતં ન તુ માથુર-પ્રાદુર્ભાવાંશ એવ, સનાતન-શબ્દ-વિશેષિતત્વાત્ । રામાયણાદિષુ ચાનયા સંજ્ઞયા ભગવન્-મૂર્ત્ય્-અન્તરે વ્યવહાર-દર્શનાત્ । નિર્ણીતશ્ ચાયમ્ અર્થઃ શબ્દ-તત્ત્વ-વિદ્ભિર્ એવ ।
તદ્ એવમ્ અનુક્રમણી-નિર્દિષ્ટેન વાક્યેન ભગવદ્-વ્યતિરેકિણઃ સર્વસ્યાન્યસ્યાનિત્યતાં પ્રકાશયતા મોક્ષ-લક્ષણ એવૈકઃ પરઃ પુરુષાર્થઃ શાસ્ત્રનયે, કાવ્ય-નયે ચ તૃષ્ણાક્ષય-સુખ-પરિપોષ-લક્ષણઃ શાન્તો રસો મહાભારતસ્યાઙ્ગિત્વેન વિવક્ષિત ઇતિ સુપ્રતિપાદિતમ્ । અત્યન્ત-સાર-ભૂતત્વાચ્ ચાયમ્ અર્થો વ્યઙ્ગ્યત્વેનૈવ દર્શિતો ન તુ વાચ્યત્વેન । સાર-ભૂતો હ્ય્ અર્થઃ સ્વ-શબ્દાનભિધેયત્વેન પ્રકાશિતઃ સુતરામ્ એવ શોભામ્ આવહતિ । પ્રસિદ્ધિશ્ ચેયમ્ અસ્ત્ય્ એવ વિદગ્ધ-વિદ્વત્-પરિષત્સુ યદ્ અભિમતતરં વસ્તુ વ્યઙ્ગ્યત્વેન પ્રકાશ્યતે ન સાક્ષાચ્-છબ્દ-વાચ્યત્વેન । તસ્માત્ સ્થિતમ્ એતત્-અઙ્ગિભૂત-રસાદ્ય્-આશ્રયેણ કાવ્યે ક્રિયમાણે નવાર્થ-લાભો ભવતિ બન્ધ-ચ્છાયા ચ મહતી સમ્પદ્યત ઇતિ । અત એવ ચ રસાનુગુણાર્થ-વિશેષોપનિબન્ધમ્ અલઙ્કારાન્તર-વિરહે ઽપિ છાયાતિશય-યોગિ લક્ષ્યે દૃશ્યતે । યથા-
મુનિર્ જયતિ યોગીન્દ્રો મહાત્મા કુમ્ભ-સમ્ભવઃ ।
યેનૈક-ચુલકે દૃષ્ટૌ તૌ દિવ્યૌ મત્સ્ય-કચ્છપૌ ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
અત્ર હ્ય્ અદ્ભુત-રસાનુગુણમ્ એક-ચુલકે મત્સ્ય-કચ્છપ-દર્શનં છાયાતિશયં પુષ્ણાતિ । તત્ર હ્ય્ એક-ચુલકે સકલ-જલધિ-સન્નિધાનાદ્ અપિ દિવ્ય-મત્સ્ય-કચ્છપ-દર્શનમ્ અક્ષુણ્ણત્વાદ્ અદ્ભુત-રસાનુગુણતરમ્ । ક્ષુણ્ણં હિ વસ્તુ લોક-પ્રસિદ્ધ્યાદ્ભુતમ્ અપિ નાશ્ચર્યકારિ ભવતિ । ન ચાક્ષુણ્ણં વસ્તૂપનિબધ્યમાનમ્ અદ્ભુત-રસસ્યૈવાનુગુણં યાવદ્ રસાન્તરસ્યાપિ । તદ્ યથા-
સ્વિદ્યતિ રોમાઞ્ચતે વેપતે રથ્યાયાં તુલાગ્રેણ ।
સ પાર્શ્વો ઽદ્યાપિ સુભગ તસ્યા યેનાસ્યતિક્રાન્તઃ ॥
[સ્વિદ્યતિ રોમાઞ્ચતે વેપતે રથ્યાયાં તુલાગ્રેણ ।
સ પાર્શ્વો ઽદ્યાપિ સુભગ તસ્યા યેનાસ્યતિક્રાન્તઃ ॥]
એતદ્ ગાથાર્થાદ્ ભાવ્યમાનાદ્ યા રસ-પ્રતીતિર્ ભવતિ, સા ત્વાં સ્પૃષ્ટ્વા સ્વિદ્યતિ રોમાઞ્ચતે વેપતે ઇત્ય્ એવં-વિધાદ્ અર્થાત્ પ્રતીયમાનાન્ મનાગ્ અપિ નો જાયતે । તદ્ એવં ધ્વનિ-પ્રભેદ-સમાશ્રયેણ યથા કાવ્યાર્થાનાં નવત્વં જાયતે તથા પ્રતિપાદિતમ્ । ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ ત્રિભેદ-વ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા યે પ્રકારાસ્ તત્-સમાશ્રયેણાપિ કાવ્ય-વસ્તૂનાં નવત્વં ભવત્ય્ એવ । તત્ ત્વ્ અતિવિસ્તાર-કારીતિ નોદાહૃતં સહૃદયૈઃ સ્વયમ્ ઉત્પ્રેક્ષણીયમ્

ધ્વ્_4.6:
ધ્વનેર્ ઇત્થં ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ સમાશ્રયાત્ ।
ન કાવ્યાર્થ-વિરામો ઽસ્તિ યદિ સ્યાત્ પ્રતિભા-ગુણઃ

સત્સ્વ્ અપિ પુરાતન-કવિ-પ્રબન્ધેષુ યદિ સ્યાત્ પ્રતિભા-ગુણઃ, તસ્મિંસ્ ત્વ્ અસતિ ન કિંચિદ્ એવ કવેર્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ । બન્ધ-ચ્છાયાપ્ય્ અર્થ-દ્વયાનુરૂપ-શબ્દ-સન્નિવેશો ઽર્થ-પ્રતિભાનાભાવે કથમ્ ઉપપદ્યતે । અનપેક્ષિતાર્થ-વિશેષાક્ષર-રચનૈવ બન્ધ-ચ્છાયેતિ નેદં નેદીયઃ સહૃદયાનામ્ । એવં હિ સત્ય્ અર્થાનપેક્ષ-ચતુર-મધુર-વચન-રચનાયામ્ અપિ કાવ્ય-વ્યપદેશઃ પ્રવર્તેત । શબ્દાર્થયોઃ સાહિત્યેન કાવ્યત્વે કથં તથા-વિધે વિષયે કાવ્ય-વ્યવસ્થેતિ ચેત્-પરોપનિબદ્ધાર્થ-વિરચને યથા તત્-કાવ્યત્વ-વ્યવહારસ્ તથા તથા-વિધાનાં કાવ્ય-સન્દર્ભાણામ્

ન ચાર્થાનન્ત્યં વ્યઙ્ગ્યાર્થાપેક્ષયૈવ યાવદ્ વાચ્યાર્થાપેક્ષયાપીતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_4.7:
અવસ્થાદેશ-કાલાદિ-વિશેષૈર્ અપિ જાયતે ।
આનન્ત્યમ્ એવ વાચ્યસ્ય શુદ્ધસ્યાપિ સ્વભાવતઃ

શુદ્ધસ્યાનપેક્ષિત-વ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ વાચ્યસ્યાનન્ત્યમ્ એવ જાયતે સ્વભાવતઃ । સ્વભાવો હ્ય્ અયં વાચ્યાનાં ચેતનાનામ્ અચેતનાનાં ચ યદ્ અવસ્થા-ભેદાદ્ દેશ-ભેદાત્ કાલ-ભેદાત્ સ્વાલક્ષણ્ય-ભેદાચ્ ચાનન્તતા ભવતિ । તૈશ્ ચ તથા-વ્યવસ્થિતૈઃ સદ્ભિઃ પ્રસિદ્ધાનેક-સ્વભાવાનુસરણ-રૂપયા સ્વભાવોક્ત્યાપિ તાવદ્ ઉપનિબધ્યમાનૈર્ નિરવધિઃ કાવ્યાર્થઃ સમ્પદ્યતે ।
તથા હ્ય્ અવસ્થા-ભેદાન્ નવત્વં યથા-ભગવતી પાર્વતી કુમારસમ્ભવે "સર્વોપમા-દ્રવ્ય-સમુચ્ચયેન" [કુ.સં. 1.49] ઇત્ય્ આદિભિર્ ઉક્તિભિઃ પ્રથમમ્ એવ પરિસમાપિત-રૂપ-વર્ણનાપિ પુનર્ ભગવતઃ શમ્ભોર્ લોચન-ગોચરમ્ આયાન્તી "વસન્ત-પુષ્પાભરણં વહન્તી" [કુ.સં. 3.53] મન્મથોપકરણ-ભૂતેન ભઙ્ગ્યન્તરેણોપવર્ણિતા । સૈવ ચ પુનર્ નવોદ્વાહ-સમયે પ્રસાધ્યમાના "તાં પ્રાઙ્-મુખીં તત્ર નિવેશ્ય તન્વીમ્" ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તિભિર્ નવેનૈવ પ્રકારેણ નિરૂપિત-રૂપ-સૌષ્ઠવા ।
ન ચ તે તસ્ય કવેર્ એકત્રૈવાસકૃત્-કૃતા વર્ણન-પ્રકારા અપુનર્-ઉક્તત્વેન વા નવ-નવાર્થ-નિર્ભરત્વેન વા પ્રતિભાસન્તે । દર્શિતમ્ એવ ચૈતદ્ વિષમ-બાણ-લીલાયામ્-
ણ અ તાણં ઘડ(ઇ) ઓહી ણ અ તે દીસન્તિ કહ બિ પુનરુત્તા ।
જે બિબ્ભમા પિઆણં અત્થા વા સુક(ઇ)-બાણીનં ॥
[ન ચ તેષાં ઘટતે ઽવધિઃ, ન ચ તે દૃશ્યન્તે કથમ્ અપિ પુનરુક્તાઃ ।
યે વિભ્રમાઃ પ્રિયાણામ્ અર્થા વા સુકવિ-વાણીનામ્ ॥]
અયમ્ અપરશ્ ચાવસ્થા-ભેદ-પ્રકારો યદ્ અચેતનાનાં સર્વેષાં ચેતનં દ્વિતીયં રૂપમ્ અભિમાનિત્વ-પ્રસિદ્ધં હિમવદ્ ગઙ્ગાદીનામ્ । તચ્ ચોચિત-ચેતન-વિષય-સ્વરૂપ-યોજનયોપનિબધ્યમાનમ્ અન્યદ્ એવ સમ્પદ્યતે । યથા કુમાર-સમ્ભવ એવ પર્વત-સ્વરૂપસ્ય હિમવતો વર્ણનં, પુનઃ સપ્તર્ષિ-પ્રિયોક્તિષુ ચેતન-તત્-સ્વરૂપાપેક્ષયા પ્રદર્શિતં તદ્ અપૂર્વમ્ એવ પ્રતિભાતિ । પ્રસિદ્ધશ્ ચાયં સત્-કવીનાં માર્ગઃ । ઇદં ચ પ્રસ્થાનં કવિ-વ્યુત્પત્તયે વિષમ-બાણ-લીલાયાં સ-પ્રપઞ્ચં દર્શિતમ્ । ચેતનાનાં ચ બાલ્યાદ્ય્-અવસ્થાભિર્ અન્યત્વં સત્-કવીનાં પ્રસિદ્ધમ્ એવ । ચેતનાનામ્ અવસ્થા-ભેદે ઽપ્ય્ અવાન્તરાવસ્થા-ભેદાન્ નાનાત્વમ્ । યથા કુમારીણાં કુસુમ-શર-ભિન્ન-હૃદયાનામ્ અન્યાસાં ચ । તત્રાપિ વિનીતાનામ્ અવિનીતાનાં ચ । અચેતનાનાં ચ ભાવાનામ્ આરમ્ભાદ્ય્-અવસ્થા-ભેદ-ભિન્નાનામ્ એકૈકશઃ સ્વરૂપમ્ ઉપનિબધ્યમાનમ્ આનન્ત્યમ્ એવોપયાતિ । યથા-
હંસાનાં નિનદેષુ યૈઃ કવલિતૈર્ આસજ્યતે કૂજતામ્
અન્યઃ કો ઽપિ કષાય-કણ્ઠ-લુઠનાદ્ આઘર્ઘરો વિભ્રમઃ ।
તે સમ્પ્રત્ય્ અકઠોર-વારણ-વધૂ-દન્તાઙ્કુર-સ્પર્ધિનો
નિર્યાતાઃ કમલાકરેષુ બિસિની-કન્દાગ્રિમ-ગ્રન્થયઃ ॥[*23]
[*23] સ્ર્ક્ 284, સ્ક્મ્ 1309 (ચ્રેદિતેદ્ તો કમલાયુધ)
એવમ્ અન્યત્રાપિ દિશાનયાનુસર્તવ્યમ્ । દેશ-ભેદાન્ નાનાત્વમ્ અચેતનાનાં તાવત્ । યથા વાયૂનાં નાના-દિગ્-દેશ-ચારિણામ્ અન્યેષામ્ અપિ સલિલ-કુસુમાદીનાં પ્રસિદ્ધમ્ એવ । ચેતનાનામ્ અપિ માનુષ-પશુ-પક્ષિ-પ્રભૃતીનાં ગ્રામારણ્ય-સલિલાદિ-સમેધિતાનાં પરસ્પરં મહાન્ વિશેષઃ સમુપલક્ષ્યત એવ । સ ચ વિવિચ્ય યથાયથમ્ ઉપનિબધ્યમાનસ્ તથૈવાનન્ત્યમ્ આયાતિ । તથા હિ-માનુષાણામ્ એવ તાવદ્ દિગ્-દેશાદિ-ભિન્નાનાં યે વ્યવહાર-વ્યાપારાદિષુ વિચિત્રા વિશેષાસ્ તેષાં કેનાન્તઃ શક્યતે ગન્તુમ્, વિશેષતો યોષિતામ્ । ઉપનિબધ્યતે ચ તત્ સર્વમ્ એવ સુકવિભિર્ યથા-પ્રતિભમ્ ।
કાલ-ભેદાચ્ ચ નાનાત્વમ્ । યથ ર્તુ-ભેદાદ્ દિગ્-વ્યોમ-સલિલાદીનામ્ અચેતનાનામ્ । ચેતનાનાં ચૌત્સુક્યાદયઃ કાલ-વિશેષાશ્રયિણઃ પ્રસિદ્ધા એવ । સ્વાલક્ષણ્ય-પ્રભેદાચ્ ચ સકલ-જગદ્-ગતાનાં વસ્તૂનાં વિનિબન્ધનં પ્રસિદ્ધમ્ એવ । તચ્ ચ યથાવસ્થિતમ્ અપિ તાવદ્ ઉપનિબધ્યમાનમ્ અનન્તતામ્ એવ કાવ્યાર્થસ્યાપાદયતિ ।
અત્ર કેચિદ્ આચક્ષીરન્-યથા સામાન્યાત્મના વસ્તૂનિ વાચ્યતાં પ્રતિપદ્યન્તે ન વિશેષાત્મના ; તાનિ હિ સ્વયમ્ અનુભૂતાનાં સુખાદીનાં તન્-નિમિત્તાનાં ચ સ્વરૂપમ્ અન્યત્રારોપયદ્ભિઃ સ્વ-પરાનુભૂત-રૂપ-સામાન્ય-માત્રાશ્રયેણોપનિબધ્યન્તે કવિભિઃ । ન હિ તૈર્ અતીતમ્ અનાગતં વર્તમાનં ચ પરિચિતાદિ-સ્વ-લક્ષણં યોગિભિર્ ઇવ પ્રત્યક્ષીક્રિયતે ; તચ્ ચાનુભાવ્યાનુભવ-સામાન્યં સર્વ-પ્રતિપત્તૃ-સાધારણં પરિમિતત્વાત્ પુરાતનાનામ્ એવ ગોચરી-ભૂતમ્, તસ્યાવિષયત્વાનુપપત્તેઃ । અત એવ સ પ્રકાર-વિશેષો યૈર્ અદ્યતનૈર્ અભિનવત્વેન પ્રતીયતે તેષામ્ અભિમાન-માત્રમ્ એવ ભણિતિ-કૃતં વૈચિત્ર્ય-માત્રમ્ અત્રાસ્તીતિ ।
તત્રોચ્યતે-યત્ તૂક્તં સામાન્ય-માત્રાશ્રયેણ કાવ્ય-પ્રવૃત્તિસ્ તસ્ય ચ પરિમિતત્વેન પ્રાગ્ એવ ગોચરી-કૃતત્વાન્ નાસ્તિ નવત્વં કાવ્ય-વસ્તૂનામ્ ઇતિ, તદ્ અયુક્તમ્ ; યતો યદિ સામાન્ય-માત્રમ્ આશ્રિત્ય કાવ્યં પ્રવર્તતે કિં કૃતસ્ તર્હિ મહા-કવિ-નિબધ્યમાનાનાં કાવ્યાર્થાનામ્ અતિશયઃ । વાલ્મીકિ-વ્યતિરિક્તસ્યાન્યસ્ય કવિ-વ્યપદેશ એવ વા સામાન્ય-વ્યતિરિક્તસ્યાન્યસ્ય કાવ્યાર્થસ્યાભાવાત્, સામાન્યસ્ય ચાદિકવિનૈવ પ્રદર્શિતત્વાત્ । ઉક્તિ-વૈચિત્ર્યાન્ નૈષ દોષ ઇતિ ચેત્-કિમ્ ઇદમ્ ઉક્તિ-વૈચિત્ર્યમ્ ? ઉક્તિર્ હિ વાચ્ય-વિશેષ-પ્રતિપાદિ વચનમ્ । તદ્-વૈચિત્ર્યે કથં ન વાચ્ય-વૈચિત્ર્યમ્ ? વાચ્ય-વાચકયોર્ અવિનાભાવેન પ્રવૃત્તેઃ । વાચ્યાનાં ચ કાવ્યે પ્રતિભાસમાનાનાં યદ્ રૂપં તત્ તુ ગ્રાહ્ય-વિશેષાભેદેનૈવ પ્રતીયતે । તેનોક્તિ-વૈચિત્ર્ય-વાદિના વાચ્ય-વૈચિત્ર્યમ્ અનિચ્છતાપ્ય્ અવશ્યમ્ એવાભ્યુપગન્તવ્યમ્ । તદ્ અયમ્ અત્ર સઙ્ક્ષેપઃ-
વાલ્મીકિ-વ્યતિરિક્તસ્ય યદ્ય્ એકસ્યાપિ કસ્યચિત્ ।
ઇષ્યતે પ્રતિભાર્થેષુ તત્ તદ્ આનન્ત્યમ્ અક્ષયમ્ ॥
કિં ચ, ઉક્તિ-વૈચિત્ર્યં યત્ કાવ્ય-નવત્વે નિબન્ધનમ્ ઉચ્યતે તદ્ અસ્મત્-પક્ષાનુગુણમ્ એવ । યતો યાવાન્ અયં કાવ્યાર્થાનન્ત્ય-ભેદ-હેતુઃ પ્રકારઃ પ્રાગ્ દર્શિતઃ સ સર્વ એવ પુનરુક્તિ-વૈચિત્ર્યાદ્ દ્વિ-ગુણતામ્ આપદ્યતે । યશ્ ચાયમ્ ઉપમા-શ્લેષાદિર્ અલઙ્કાર-વર્ગઃ પ્રસિદ્ધઃ સ ભણિતિ-વૈચિત્ર્યાદ્ ઉપનિબધ્યમાનઃ સ્વયમ્ એવાનવધિર્ ધત્તે પુનઃ શત-શાખતામ્ । ભણિતિશ્ ચ સ્વ-ભાષા-ભેદેન વ્યવસ્થિતા સતી પ્રતિનિયત-ભાષા-ગોચરાર્થ-વૈચિત્ર્ય-નિબન્ધનં પુનર્ અપરં કાવ્યાર્થાનામ્ આનન્ત્યમ્ આપાદયતિ । યથા મમૈવ-
મહ મહ ઇતિ ભણન્તહો બજ્જદિ કાલો જણસ્સ ।
તોઇ ણ દેઉ જનદ્દણુ ગોઅરીભોદિ મણસ્સ ॥
[મમ મમ ઇતિ ભણતો વ્રજતિ કાલો જનસ્ય ।
તથાપિ ન દેવો જનાર્દનો ગોચરો ભવતિ મનસઃ]

ઇત્થં યથા યથા નિરૂપ્યતે તથા તથા ન લભ્યતે ઽન્તઃ કાવ્યાર્થાનામ્ । ઇદં તૂચ્યતે-
ધ્વ્_4.8:
અવસ્થાદિ-વિભિન્નાનાં વાચ્યાનાં વિનિબન્ધનમ્ ।
યત્ પ્રદર્શિતં પ્રાક્-
ભૂમ્નૈવ દૃશ્યતે લક્ષ્યે . . . . . . . . . . .
ન તચ્ છક્યમ્ અપોહિતુમ્ ।
. . . . . . . . . . .તત્ તુ ભાતિ રસાશ્રયાત્

તદ્ ઇદમ્ અત્ર સઙ્ક્ષેપેણાભિધીયતે સત્-કવીનામ્ ઉપદેશાય-
ધ્વ્_4.9:
રસ-ભાવાદિ-સમ્બદ્ધા યદ્ય્ ઔચિત્યાનુસારિણી ।
અન્વીયતે વસ્તુ-ગતિર્ દેશ-કાલાદિ-ભેદિની

તત્કા ગણના કવીનામન્યેષાં પરિમિતશક્તીનામ્ ।
ધ્વ્_4.10:
વાચસ્પતિ-સહસ્રાણાં સહસ્રૈર્ અપિ યત્નતઃ ।
નિબદ્ધા સા ક્ષયં નૈતિ પ્રકૃતિર્ જગતામ્ ઇવ

યથા હિ જગત્-પ્રકૃતિર્ અતીત-કલ્પ-પરમ્પરાવિર્ભૂત-વિચિત્ર-વસ્તુ-પ્રપઞ્ચા સતી પુનર્ ઇદાનીં પરિક્ષીણા પર-પદાર્થ-નિર્માણ-શક્તિર્ ઇતિ ન શક્યતે ઽભિધાતુમ્ । તદ્વદ્ એવેયં કાવ્ય-સ્થિતિર્ અનન્તાભિઃ કવિ-મતિભિર્ ઉપભુક્તાપિ નેદાનીં પરિહીયતે, પ્રત્યુત નવ-નવાભિર્ વ્યુત્પત્તિભિઃ પરિવર્ધતે । ઇત્થં સ્થિતે ઽપિ
ધ્વ્_4.11:
સંવાદાસ્ તુ ભવન્ત્ય્ એવ બાહુલ્યેન સુમેધસામ્ ।
સ્થિતં હ્ય્ એતત્ સંવાદિન્ય એવ મેધાવિનાં બુદ્ધયઃ ।
કિન્તુ-
નૈક-રૂપતયા સર્વે તે મન્તવ્યા વિપશ્ચિતા

કથમ્ ઇતિ ચેત્-
ધ્વ્_4.12:
સંવાદો હ્ય્ અન્ય-સાદૃશ્યં તત્ પુનઃ પ્રતિબિમ્બવત્ ।
આલેખ્યાકારવત્ તુલ્ય-દેહિવચ્ ચ શરીરિણામ્

સંવાદો હિ કાવ્યાર્થસ્યોચ્યતે યદ્ અન્યેન કાવ્ય-વસ્તુના સાદૃશ્યમ્ । તત્ પુનઃ શરીરિણાં પ્રતિબિમ્બવદ્ આલેખ્યાકારવત્ તુલ્ય-દેહિવચ્ ચ ત્રિધા વ્યવસ્થિતમ્ । કિંચિદ્ ધિ કાવ્ય-વસ્તુ વસ્ત્વ્-અન્તરસ્ય શરીરિણઃ પ્રતિબિમ્બ-કલ્પમ્, અન્યદ્ આલેખ્ય-પ્રખ્યમ્, અન્યત્ તુલ્યેન શરીરિણા સદૃશમ્ ।
ધ્વ્_4.13:
તત્ર પૂર્વમ્ અનન્યાત્મ તુચ્છાત્મ તદ્-અનન્તરમ્ ।
તૃતીયં તુ પ્રસિદ્ધાત્મ નાન્ય-સામ્યં ત્યજેત્ કવિઃ

તત્ર પૂર્વં પ્રતિબિમ્બ-કલ્પં કાવ્ય-વસ્તુ પરિહર્તવ્યં સુમતિના । યતસ્ તદ્-અનન્યાત્મ તાત્ત્વિક-શરીર-શૂન્યમ્ । તદ્-અનન્તરમ્ આલેખ્ય-પ્રખ્યમ્ અન્ય-સામ્યં શરીરાન્તર-યુક્તમ્ અપિ તુચ્છાત્મત્વેન ત્યક્તવ્યમ્ । તૃતીયં તુ વિભિન્ન-કમનીય-શરીર-સદ્ભાવે સતિ સસંવાદમ્ અપિ કાવ્ય-વસ્તુ ન ત્યક્તવ્યં કવિના । ન હિ શરીરી શરીરિણાન્યેન સદૃશો ઽપ્ય્ એક એવેતિ શક્યતે વક્તુમ્

એતદ્ એવોપપાદયિતુમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_4.14:
આત્મનો ઽન્યસ્ય સદ્-ભાવે પૂર્વ-સ્થિત્ય્-અનુયાય્ય્ અપિ ।
વસ્તુ ભાતિતરાં તન્વ્યાઃ શશિ-ચ્છાયમ્ ઇવાનનમ્

તત્ત્વસ્ય સાર-ભૂતસ્યાત્મનઃ સદ્-ભાવે ઽન્યસ્ય પૂર્વ-સ્થિત્ય્-અનુયાય્ય્ અપિ વસ્તુ ભાતિતરામ્ ।
પુરાણ-રમણીય-ચ્છાયાનુગૃહીતં હિ વસ્તુ શરીરવત્ પરાં શોભાં પુષ્યતિ । ન તુ પુનર્-ઉક્તત્વેનાવભાસતે । તન્વ્યાઃ શશિ-ચ્છાયમ્ ઇવાનનમ્

એવં તાવત્ સ-સંવાદાનાં સમુદાય-રૂપાણાં વાક્યાર્થાનાં વિભક્તાઃ સીમાનઃ । પદાર્થ-રૂપાણાં ચ વસ્ત્વ્-અન્તર-સદૃશાનાં કાવ્ય-વસ્તૂનાં નાસ્ત્ય્ એવ દોષ ઇતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_4.15:
અક્ષરાદિ-રચનેવ યોજ્યતે યત્ર વસ્તુ-રચના પુરાતની ।
નૂતને સ્ફુરતિ કાવ્ય-વસ્તુનિ વ્યક્તમ્ એવ ખલુ સા ન દુષ્યતિ

ન હિ વાચસ્પતિનાપ્ય્ અક્ષરાણિ પદાનિ વા કાનિચિદ્ અપૂર્વાણિ ઘટયિતું શક્યન્તે । તાનિ તુ તાન્ય્ એવોપનિબદ્ધાનિ ન કાવ્યાદિષુ નવતાં વિરુધ્યન્તિ । તથૈવ પદાર્થ-રૂપાણિ શ્લેષાદિ-મયાન્ય્ અર્થ-તત્ત્વાનિ । તસ્માત્-
ધ્વ્_4.16:
યદપિ તદ્ અપિ રમ્યં . . . . . . . .
કાવ્ય-શરીરં
. . . . . . . . યત્ર લોકસ્ય કિંચિત્
યલ્ લોકસ્ય કિંચિત્ ।
સ્ફુરિતમ્ ઇદમ્ ઇતીયં બુદ્ધિર્ અભ્યુજ્જિહીતે ।
સ્ફુરણેયં કાચિદ્ ઇતિ સહૃદયાનાં ચમત્કૃતિર્ ઉત્પદ્યતે ।
અનુગતમ્ અપિ પૂર્વ-ચ્છાયયા વસ્તુ તાદૃક્
સુકવિર્ ઉપનિબધ્નન્ નિન્દ્યતાં નોપયાતિ

તદ્-અનુગતમ્ અપિ પૂર્વ-ચ્છાયયા વસ્તુ તાદૃક્ તાદૃક્ષં સુકવિર્ વિવક્ષિત-વ્યઙ્ગ્ય-વાચ્યાર્થ-સમર્પણ-સમર્થ-શબ્દ-રચના-રૂપયા બન્ધ-ચ્છાયયોપનિબધ્નન્-નિન્દ્યતાં નૈવ યાતિ । તદ્ ઇત્થં સ્થિતમ્-
ધ્વ્_4.17:
પ્રતીયન્તાં વાચો નિમિત-વિવિધાર્થામૃત-રસા
ન સાદઃ કર્તવ્યઃ કવિભિર્ અનવદ્યે સ્વ-વિષયે ।
સન્તિ નવાઃ કાવ્યાર્થાઃ પરોપનિબદ્ધાર્થ-વિરચને ન કશ્ચિત્ કવેર્ ગુણ ઇતિ ભાવયિત્વા ।
પરસ્વાદાનેચ્છા-વિરત-મનસો વસ્તુ સુકવેઃ
સરસ્વત્ય્ એવૈષા ઘટયતિ યથેષ્ટં ભગવતી