દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.6

લક્ષ્મીગઙ્‌ગાસરસ્વતીનાં ભૂલોકેઽવતરણવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
સરસ્વતી તુ વૈકુણ્ઠે સ્વયં નારાયણાન્તિકે ।
ગઙ્‌ગાશાપેન કલહાત્કલયા ભારતે સરિત્

પુણ્યદા પુણ્યરૂપા ચ પુણ્યતીર્થસ્વરૂપિણી ।
પુણ્યવદ્‌ભિર્નિષેવ્યા ચ સ્થિતિઃ પુણ્યવતાં મુને

તપસ્વિનાં તપોરૂપા તપસઃ ફલરૂપિણી ।
કૃતપાપેધ્મદાહાય જ્વલદગ્નિસ્વરૂપિણી

જ્ઞાનાત્સરસ્વતીતોયે મૃતા યે માનવા ભુવિ ।
તેષાં સ્થિતિશ્ચ વૈકુણ્ઠે સુચિરં હરિસંસદિ

ભારતે કૃતપાપશ્ચ સ્નાત્વા તત્ર ચ લીલયા ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકે વસેચ્ચિરમ્

ચાતુર્માસ્યાં પૌર્ણમાસ્યામક્ષયાયાં દિનક્ષયે ।
વ્યતીપાતે ચ ગ્રહણેઽન્યસ્મિન્પુણ્યદિનેઽપિ ચ

અનુષઙ્‌ગેણ યઃ સ્નાતો હેતુના શ્રદ્ધયાપિ વા ।
સારૂપ્યં લભતે નૂનં વૈકુણ્ઠે સ હરેરપિ

સરસ્વતીમનું તત્ર માસમેકં ચ યો જપેત્ ।
મહામૂર્ખઃ કવીન્દ્રશ્ચ સ ભવેન્નાત્ર સંશયઃ

નિત્યં સરસ્વતીતોયે યઃ સ્નાયાન્મુણ્ડયન્નરઃ ।
ન ગર્ભવાસં કુરુતે પુનરેવ સ માનવઃ

ઇત્યેવં કથિતં કિઞ્ચિદ્‍ભારતીગુણકીર્તનમ્ ।
સુખદં કામદં સારં ભૂયઃ કિં શ્રોતુમિચ્છસિ

સૂત ઉવાચ
નારાયણવચઃ શ્રુત્વા નારદો મુનિસત્તમઃ ।
પુનઃ પપ્રચ્છ સન્દેહમિમં શૌનક સત્વરમ્

નારદ ઉવાચ
કથં સરસ્વતી દેવી ગઙ્‌ગાશાપેન ભારતે ।
કલયા કલહેનૈવ બભૂવ પુણ્યદા સરિત્

શ્રવણે શ્રુતિસારાણાં વર્ધતે કૌતુકં મમ ।
કથામૃતેન મે તૃપ્તિઃ કેન શ્રેયસિ તૃપ્યતે

કથં શશાપ સા ગઙ્‌ગા પૂજિતાં તાં સરસ્વતીમ્ ।
સા તુ સત્ત્વસ્વરૂપા યા પુણ્યદા શુભદા સદા

તેજસ્વિનોર્દ્વયોર્વાદકારણં શ્રુતિસુન્દરમ્ ।
સુદુર્લભં પુરાણેષુ તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ કથામેતાં પુરાતનીમ્ ।
યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ સર્વપાપાત્પ્રમુચ્યતે

લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી ગઙ્‌ગા તિસ્રો ભાર્યા હરેરપિ ।
પ્રેમ્ણા સમાસ્તાસ્તિષ્ઠન્તિ સતતં હરિસન્નિધૌ

ચકાર સૈકદા ગઙ્‌ગા વિષ્ણોર્મુખનિરીક્ષણમ્ ।
સસ્મિતા ચ સકામા ચ સકટાક્ષં પુનઃ પુનઃ

વિભુર્જહાસ તદ્વક્ત્રં નિરીક્ષ્ય ચ ક્ષણં તદા ।
ક્ષમાં ચકાર તદ્‌ દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મીર્નૈવ સરસ્વતી

બોધયામાસ પદ્મા તાં સત્ત્વરૂપા ચ સસ્મિતા ।
ક્રોધાવિષ્ટા ચ સા વાણી ન ચ શાન્તા બભૂવ હ

ઉવાચ વાણી ભર્તારં રક્તાસ્યા રક્તલોચના ।
કુપિતા કામવેગેન શશ્વત્પ્રસ્ફુરિતાધરા

સરસ્વત્યુવાચ
સર્વત્ર સમતાબુદ્ધિઃ સદ્‍ભર્તુઃ કામિનીં પ્રતિ ।
ધર્મિષ્ઠસ્ય વરિષ્ઠસ્ય વિપરીતા ખલસ્ય ચ

જ્ઞાતં સૌભાગ્યમધિકં ગઙ્‌ગાયાં તે ગદાધર ।
કમલાયાં ચ તત્તુલ્યં ન ચ કિઞ્ચિન્મયિ પ્રભો

ગઙ્‌ગાયાઃ પદ્મયા સાર્ધં પ્રીતિશ્ચાસ્તિ સુસમ્મતા ।
ક્ષમાં ચકાર તેનેદં વિપરીતં હરિપ્રિયા

કિં જીવનેન મેઽત્રૈવ દુર્ભગાયાશ્ચ સામ્પ્રતમ્ ।
નિષ્કલં જીવનં તસ્યા યા પત્યુઃ પ્રેમવઞ્ચિતા

ત્વાં સર્વે સત્ત્વરૂપં ચ યે વદન્તિ મનીષિણઃ ।
તે ચ મૂર્ખા ન વેદજ્ઞા ન જાનન્તિ મતિં તવ

સરસ્વતીવચઃ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા તાં કોપસંયુતામ્ ।
મનસા ચ સમાલોચ્ય સ જગામ બહિઃ સભામ્

ગતે નારાયણે ગઙ્‌ગામુવાચ નિર્ભયં રુષા ।
વાગધિષ્ઠાતૃદેવી સા વાક્યં શ્રવણદુષ્કરમ્

હે નિર્લજ્જે હે સકામે સ્વામિગર્વં કરોષિ કિમ્ ।
અધિકં સ્વામિસૌભાગ્યં વિજ્ઞાપયિતુમિચ્છસિ

માનચૂર્ણં કરિષ્યામિ તવાદ્ય હરિસન્નિધૌ ।
કિં કરિષ્યતિ તે કાન્તો મમૈવં કાન્તવલ્લભે

ઇત્યેવમુક્ત્વા ગઙ્‌ગાયાઃ કેશં ગ્રહીતુમુદ્યતા ।
વારયામાસ તાં પદ્મા મધ્યદેશં સમાશ્રિતા

શશાપ વાણી તાં પદ્માં મહાબલવતી સતી ।
વૃક્ષરૂપા સરિદ્‌રૂપા ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ

વિપરીતં તતો દૃષ્ટ્વા કિઞ્ચિન્નો વક્તુમર્હસિ ।
સન્તિષ્ઠતિ સભામધ્યે યથા વૃક્ષો યથા સરિત્

શાપં શ્રુત્વા તુ સા દેવી ન શશાપ ચુકોપ હ ।
તત્રૈવ દુઃખિતા તસ્થૌ વાણીં ધૃત્વા કરેણ ચ

અસન્તુષ્ટાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા કોપપ્રસ્ફુરિતાધરામ્ ।
ઉવાચ ગઙ્‌ગા તાં દેવીં પદ્માં ચારક્તલોચનામ્

ગઙ્‌ગોવાચ
ત્વમુત્સૃજ મહોગ્રાં ચ પદ્મે કિં મે કરિષ્યતિ ।
દુઃશીલા મુખરા નષ્ટા નિત્યં વાચાલરૂપિણી

વાગધિષ્ઠાત્રી દેવીયં સતતં કલહપ્રિયા ।
યાવતી યોગ્યતા ચાસ્યા યાવતી શક્તિરેવ ચ

તથા કરોતુ વાદં ચ મયા સાર્ધં ચ દુર્મુખી ।
સ્વબલં યન્મમ બલં વિજ્ઞાપયિતુમિચ્છતિ

જાનન્તુ સર્વે હ્યુભયોઃ પ્રભાવં વિક્રમં સતિ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા સા દેવી વાણ્યૈ શાપં દદાવિતિ

સરિક્ત્યરૂપા ભવતુ સા યા ત્વાં ચ શશાપ હ ।
અધોમર્ત્યં સા પ્રયાતુ સન્તિ યત્રૈવ પાપિનઃ

કલૌ તેષાં ચ પાપાનિ ગ્રહીષ્યતિ ન સંશયઃ ।
ઇત્યેવં વચનં શ્રુત્વા તાં શશાપ સરસ્વતી

ત્વમેવ યાસ્યસિ મહીં પાપિપાપં લભિષ્યસિ ।
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર ભગવાનાજગામ હ

ચતુર્ભુજશ્ચતુર્ભિશ્ચ પાર્ષદૈશ્ચ ચતુર્ભુજૈઃ ।
સરસ્વતીં કરે ધૃત્વા વાસયામાસ વક્ષસિ

બોધયામાસ સર્વજ્ઞઃ સર્વજ્ઞાનં પુરાતનમ્ ।
શ્રુત્વા રહસ્યં તાસાં ચ શાપસ્ય કલહસ્ય ચ

ઉવાચ દુઃખિતાસ્તાશ્ચ વાચં સામયિકીં વિભુઃ ।
શ્રીભગવાનુવાચ
લક્ષ્મિ ત્વં કલયા ગચ્છ ધર્મધ્વજગૃહં શુભે

અયોનિસમ્ભવા ભૂમૌ તસ્ય કન્યા ભવિષ્યસિ ।
તત્રૈવ દૈવદોષેણ વૃક્ષત્વં ચ લભિષ્યસિ

મદંશસ્યાસુરસ્યૈવ શઙ્‌ખચૂડસ્ય કામિની ।
ભૂત્વા પશ્ચાચ્ચ મત્પત્‍ની ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ

ત્રૈલોક્યપાવની નામ્ના તુલસીતિ ચ ભારતે ।
કલયા ચ સરિદ્‍ભાવં શીઘ્રં ગચ્છ વરાનને

ભારતં ભારતીશાપાન્નામ્ના પદ્માવતી ભવ ।
ગઙ્‌ગે યાસ્યસિ પશ્ચાત્ત્વમંશેન વિશ્વપાવની

ભારતં ભારતીશાપાત્પાપદાહાય પાપિનામ્ ।
ભગીરથસ્ય તપસા તેન નીતા સુકલ્પિતે

નામ્ના ભાગીરથી પૂતા ભવિષ્યસિ મહીતલે ।
મદંશસ્ય સમુદ્રસ્ય જાયા જાયેર્મમાજ્ઞયા

મત્કલાંશસ્ય ભૂપસ્ય શન્તનોશ્ચ સુરેશ્વરિ ।
ગઙ્‌ગાશાપેન કલયા ભારતં ગચ્છ ભારતિ

કલહસ્ય ફલં ભુંક્ષ્વ સપત્‍નીભ્યાં સહાચ્યુતે ।
સ્વયં ચ બ્રહ્મસદને બ્રહ્મણઃ કામિની ભવ

ગઙ્‌ગા યાતુ શિવસ્થાનમત્ર પદ્મૈવ તિષ્ઠતુ ।
શાન્તા ચ ક્રોધરહિતા મદ્‍ભક્તા સત્ત્વરૂપિણી

મહાસાધ્વી મહાભાગા સુશીલા ધર્મચારિણી ।
યદંશકલયા સર્વા ધર્મિષ્ઠાશ્ચ પતિવ્રતાઃ

શાન્તરૂપાઃ સુશીલાશ્ચ પ્રતિવિશ્વેષુ પૂજિતાઃ ।
તિસ્રો ભાર્યાસ્ત્રિશીલાશ્ચ ત્રયો ભૃત્યાશ્ચ બાન્ધવાઃ

ધ્રુવં વેદવિરુદ્ધાશ્ચ ન હ્યેતે મઙ્‌ગલપ્રદાઃ ।
સ્ત્રીપુંવચ્ચ ગૃહે યેષાં ગૃહિણાં સ્ત્રીવશઃ પુમાન્

નિષ્ફલં ચ જન્મ તેષામશુભં ચ પદે પદે ।
મુખે દુષ્ટા યોનિદુષ્ટા યસ્ય સ્ત્રી કલહપ્રિયા

અરણ્યં તેન ગન્તવ્યં મહારણ્યં ગૃહાદ્વરમ્ ।
જલાનાં ચ સ્થલાનાં ચ ફલાનાં પ્રાપ્તિરેવ ચ

સતતં સુલભા તત્ર ન તેષાં ગૃહ એવ ચ ।
વરમગ્નૌ સ્થિતિર્હિંસ્રજન્તૂનાં સન્નિધૌ સુખમ્

તતોઽપિ દુઃખં પુંસાં ચ દુષ્ટસ્ત્રીસન્નિધૌ ધ્રુવમ્ ।
વ્યાધિજ્વાલા વિષજ્વાલા વરં પુંસાં વરાનને

દુષ્ટસ્ત્રીણાં મુખજ્વાલા મરણાદતિરિચ્યતે ।
પુંસાં ચ સ્ત્રીજિતાં ચૈવ ભસ્માન્તં શૌચમધ્રુવમ્

યદહ્નિ કુરુતે કર્મ ન તસ્ય ફલભાગ્ભવેત્ ।
નિન્દિતોઽત્ર પરત્રૈવ સર્વત્ર નરકં વ્રજેત્

યશઃકીર્તિવિહીનો યો જીવન્નપિ મૃતો હિ સઃ ।
બહ્વીનાં ચ સપત્‍નીનાં નૈકત્ર શ્રેયસે સ્થિતિઃ

એકભાર્યઃ સુખી નૈવ બહુભાર્યઃ કદાચન ।
ગચ્છ ગઙ્‌ગે શિવસ્થાનં બ્રહ્મસ્થાનં સરસ્વતિ

અત્ર તિષ્ઠતુ મદ્‌ગેહે સુશીલા કમલાલયા ।
સુસાધ્યા યસ્ય પત્‍ની ચ સુશીલા ચ પતિવ્રતા

ઇહ સ્વર્ગે સુખં તસ્ય ધર્મો મોક્ષઃ પરત્ર ચ ।
પતિવ્રતા યસ્ય પત્‍ની સ ચ મુક્તઃ શુચિઃ સુખી ।
જીવન્મૃતોઽશુચિર્દુઃખી દુઃશીલાપતિરેવ ચ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
લક્ષ્મીગઙ્‌ગાસરસ્વતીનાં ભૂલોકેઽવતરણવર્ણનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ