દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.50

દેવ્યા આવરણપૂજાવિધિવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
શ્રુતં સર્વમુપાખ્યાનં પ્રકૃતીનાં યથાતથમ્ ।
યચ્છ્રુત્વા મુચ્યતે જન્તુર્જન્મસંસારબન્ધનાત્

અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ રહસ્યં વેદગોપિતમ્ ।
રાધાયાશ્ચૈવ દુર્ગાયા વિધાનં શ્રુતિચોદિતમ્

મહિમા વર્ણિતોઽતીવ ભવતા પરયોર્દ્વયોઃ ।
શ્રુત્વા તં તદ્‌ગતં ચેતો ન કસ્ય સ્યાન્મુનીશ્વર

યયોરંશો જગત્સર્વં યન્નિયમ્યં ચરાચરમ્ ।
યયોર્ભક્ત્યા ભવેન્મુક્તિસ્તદ્વિધાનં વદાધુના

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ રહસ્યં શ્રુતિચોદિતમ્ ।
યન્ન કસ્યાપિ ચાખ્યાતં સારાત્સારં પરાત્પરમ્

શ્રુત્વા પરસ્મૈ નો વાચ્યં યતોઽતીવ રહસ્યકમ્ ।
મૂલપ્રકૃતિરૂપિણ્યાઃ સંવિદો જગદુદ્‍ભવે

પ્રાદુર્ભૂતં શક્તિયુગ્મં પ્રાણબુદ્ધ્યધિદૈવતમ્ ।
જીવાનાં ચૈવ સર્વેષાં નિયન્તૃપ્રેરકં સદા

તદધીનં જગત્સર્વં વિરાડાદિચરાચરમ્ ।
યાવત્તયોઃ પ્રસાદો ન તાવન્મોક્ષો હિ દુર્લભઃ

તતસ્તયોઃ પ્રસાદાર્થં નિત્યં સેવેત તદ્દ્વયમ્ ।
તત્રાદૌ રાધિકામન્ત્રં શૃણુ નારદ ભક્તિતઃ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિભિર્નિત્યં સેવિતો યઃ પરાત્પરઃ ।
શ્રીરાધેતિ ચતુર્થ્યન્તં વહ્નેર્જાયા તતઃ પરમ્

ષડક્ષરો મહામન્ત્રો ધર્માદ્યર્થપ્રકાશકઃ ।
માયાબીજાદિકશ્ચાયં વાઞ્છાચિન્તામણિઃ સ્મૃતઃ

વક્ત્રકોટિસહસ્રૈસ્તુ જિહ્વાકોટિશતૈરપિ ।
એતન્મન્ત્રસ્ય માહાત્મ્યં વર્ણિતું નૈવ શક્યતે

જગ્રાહ પ્રથમં મન્ત્રં શ્રીકૃષ્ણો ભક્તિતત્પરઃ ।
ઉપદેશાન્મૂલદેવ્યા ગોલોકે રાસમણ્ડલે

વિષ્ણુસ્તેનોપદિષ્ટસ્તુ તેન બ્રહ્મા વિરાટ્ તથા ।
તેન ધર્મસ્તેન ચાહમિત્યેષા હિ પરમ્પરા

અહં જપામિ તં મન્ત્રં તેનાહમૃષિરીડિતઃ ।
બ્રહ્માદ્યાઃ સકલા દેવા નિત્યં ધ્યાયન્તિ તાં મુદા

કૃષ્ણાર્ચાયાં નાધિકારો યતો રાધાર્ચનં વિના ।
વૈષ્ણવૈઃ સકલૈસ્તસ્માત્કર્તવ્યં રાધિકાર્ચનમ્

કૃષ્ણપ્રાણાધિદેવી સા તદધીનો વિભુર્યતઃ ।
રાસેશ્વરી તસ્ય નિત્યં તયા હીનો ન તિષ્ઠતિ

રાધ્નોતિ સકલાન્કામાંસ્તસ્માદ્‌રાધેતિ કીર્તિતા ।
અત્રોક્તાનાં મનૂનાં ચ ઋષિરસ્મ્યહમેવ ચ

છન્દશ્ચ દેવી ગાયત્રી દેવતાત્ર ચ રાધિકા ।
તારો બીજં શક્તિબીજં શક્તિસ્તુ પરિકીર્તિતા

મૂલાવૃત્ત્યા ષડઙ્‌ગાનિ કર્તવ્યાનીતરત્ર ચ ।
અથ ધ્યાયેન્મહાદેવીં રાધિકાં રાસનાયિકામ્

પૂર્વોક્તરીત્યા તુ મુને સામવેદે વિગીતયા ।
શ્વેતચમ્પકવર્ણાભાં શરદિન્દુસમાનનામ્

કોટિચન્દ્રપ્રતીકાશાં શરદમ્ભોજલોચનામ્ ।
બિમ્બાધરાં પૃથુશ્રોણીં કાઞ્ચીયુતનિતમ્બિનીમ્

કુન્દપઙ્‌ક્તિસમાનાભદન્તપઙ્‌ક્તિવિરાજિતામ્ ।
ક્ષૌમામ્બરપરીધાનાં વહ્નિશુદ્ધાંશુકાન્વિતામ્

ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યાં કરિકુમ્ભયુગસ્તનીમ્ ।
સદા દ્વાદશવર્ષીયાં રત્‍નભૂષણભૂષિતામ્

શૃઙ્‌ગારસિન્ધુલહરીં ભક્તાનુગ્રહકાતરામ્ ।
મલ્લિકામાલતીમાલાકેશપાશવિરાજિતામ્

સુકુમારાઙ્‌ગલતિકાં રાસમણ્ડલમધ્યગામ્ ।
વરાભયકરાં શાન્તાં શશ્વત્સુસ્થિરયૌવનામ્

રત્‍નસિંહાસનાસીનાં ગોપીમણ્ડલનાયિકામ્ ।
કૃષ્ણપ્રાણાધિકાં વેદબોધિતાં પરમેશ્વરીમ્

એવં ધ્યાત્વા તતો બાહ્યે શાલગ્રામે ઘટેઽથવા ।
યન્ત્રે વાષ્ટદલે દેવીં પૂજયેત્તુ વિધાનતઃ

આવાહ્ય દેવીં તત્પશ્ચાદાસનાદિ પ્રદીયતામ્ ।
મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય ચાસનાદીનિ કલ્પયેત્

પાદ્યં તુ પાદયોર્દદ્યાન્મસ્તકેઽર્ઘ્યં સમીરિતમ્ ।
મુખે ત્વાચમનીયં સ્યાત્ત્રિવારં મૂલવિદ્યયા

મધુપર્કં તતો દદ્યાદેકાં ગાં ચ પયસ્વિનીમ્ ।
તતો નયેત્સ્નાનશાલાં તાં ચ તત્રૈવ ભાવયેત્

અભ્યઙ્‌ગાદિસ્નાનવિધિં કલ્પયિત્વાથ વાસસી ।
તતશ્ચ ચન્દનં દદ્યાન્નાનાલઙ્‌કારપૂર્વકમ્

પુષ્પમાલા બહુવિધાસ્તુલસીમઞ્જરીયુતાઃ ।
પારિજાતપ્રસૂનાનિ શતપત્રાદિકાનિ ચ

તતઃ કુર્યાત્પવિત્રં તત્પરિવારાર્ચનં વિભોઃ ।
અગ્નીશાસુરવાયવ્યમધ્યે દિક્ષ્વઙ્‌ગપૂજનમ્

કૃત્વા પશ્ચાદષ્ટદલે દક્ષિણાવર્તતોઽગ્રતઃ ।
માલાવતીમગ્રદલે વહ્નિકોણે ચ માધવીમ્

રત્‍નમાલાં દક્ષિણે ચ નૈરૃત્યે તુ સુશીલકામ્ ।
પશ્ચાદ્દલે શશિકલાં પૂજયેન્મતિમાન્નરઃ

મારુતે પારિજાતાં ચાપ્યુત્તરે ચ પરાવતીમ્ ।
ઈશાનકોણે સમ્પૂજ્યા સુન્દરી પ્રિયકારિણી

બ્રાહ્મ્યાદયસ્તુ તદ્બાહ્યેઽપ્યાશાપાલાંસ્તુ ભૂપુરે ।
વજ્રાદિકાન્યાયુધાનિ દેવીમિત્થં પ્રપૂજયેત્

તતો દેવીં સાવરણાં ગન્ધાદ્યૈરુપચારકૈઃ ।
રાજોપચારસહિતૈઃ પૂજયેન્મતિમાન્નરઃ

તતઃ સ્તુવીત દેવેશીં સ્તોત્રૈર્નામસહસ્રકૈઃ ।
સહસ્રસંખ્યં ચ જપં નિત્યં કુર્યાત્પ્રયત્‍નતઃ

ય એવં પૂજયેદ્દેવીં રાધાં રાસેશ્વરીં પરામ્ ।
સ ભવેદ્વિષ્ણુતુલ્યસ્તુ ગોલોકં યાતિ સન્તતમ્

યઃ કાર્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્યાં રાધાજન્મોત્સવ બુધઃ ।
કુરુતે તસ્ય સાન્નિધ્યં દદ્યાદ્‌રાસેશ્વરી પરા

કેનચિત્કારણેનૈવ રાધા વૃન્દાવને વને ।
વૃષભાનુસુતા જાતા ગોલોકસ્થાયિની સદા

અત્રોક્તાનાં તુ મન્ત્રાણાં વર્ણસંખ્યાવિધાનતઃ ।
પુરશ્ચરણકર્મોક્તં દશાંશં હોમમાચરેત્

તિલૈસ્ત્રિસ્વાદુસંયુક્તૈર્જુહુયાદ્‍ભક્તિભાવતઃ ।
નારદ ઉવાચ
સ્તોત્રં વદ મુને સમ્યગ્યેન દેવી પ્રસીદતિ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
નમસ્તે પરમેશાનિ રાસમણ્ડલવાસિનિ ।
રાસેશ્વરિ નમસ્તેઽસ્તુ કૃષ્ણપ્રાણાધિકપ્રિયે

નમસ્ત્રૈલોક્યજનનિ પ્રસીદ કરુણાર્ણવે ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિભિર્દેવૈર્વન્દ્યમાનપદામ્બુજે

નમઃ સરસ્વતીરૂપે નમઃ સાવિત્રિ શઙ્‌કરિ ।
ગઙ્‌ગાપદ્માવતીરૂપે ષષ્ઠિ મઙ્‌ગલચણ્ડિકે

નમસ્તે તુલસીરૂપે નમો લક્ષ્મીસ્વરૂપિણિ ।
નમો દુર્ગે ભગવતિ નમસ્તે સર્વરૂપિણિ

મૂલપ્રકૃતિરૂપાં ત્વાં ભજામઃ કરુણાર્ણવામ્ ।
સંસારસાગરાદસ્માનુદ્ધરામ્બ દયાં કુરુ

ઇદં સ્તોત્રં ત્રિસન્ધ્યં યઃ પઠેદ્‌રાધાં સ્મરન્નરઃ ।
ન તસ્ય દુર્લભં કિઞ્ચિત્કદાચિચ્ચ ભવિષ્યતિ

દેહાન્તે ચ વસેન્નિત્યં ગોલોકે રાસમણ્ડલે ।
ઇદં રહસ્યં પરમં ન ચાખ્યેયં તુ કસ્યચિત્

અધુના શૃણુ વિપ્રેન્દ્ર દુર્ગાદેવ્યા વિધાનકમ્ ।
યસ્યાઃ સ્મરણમાત્રેણ પલાયન્તે મહાપદઃ

એનાં ન ભજતે યો હિ તાદૃઙ્‌નાસ્ત્યેવ કુત્રચિત્ ।
સર્વોપાસ્યા સર્વમાતા શૈવી શક્તિર્મહાદ્‌ભુતા

સર્વબુદ્ધ્યાધિદેવીયમન્તર્યામિસ્વરૂપિણી ।
દુર્ગસઙ્‌કટહન્ત્રીતિ દુર્ગેતિ પ્રથિતા ભુવિ

વૈષ્ણવાનાં ચ શૈવાનામુપાસ્યેયં ચ નિત્યશઃ ।
મૂલપ્રકૃતિરૂપા સા સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણી

તસ્યા નવાક્ષરં મન્ત્રં વક્ષ્યે મન્ત્રોત્તમોત્તમમ્ ।
વાગ્ભવં શમ્ભુવનિતા કામબીજં તતઃ પરમ્

ચામુણ્ડાયૈ પદં પશ્ચાદ્વિચ્ચે ઇત્યક્ષરદ્વયમ્ ।
નવાક્ષરો મનુઃ પ્રોક્તો ભજતાં કલ્પપાદપઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાના ઋષયોઽસ્ય પ્રકીર્તિતાઃ ।
છન્દાંસ્યુક્તાનિ સતતં ગાયત્ર્યુષ્ણિગનુષ્ટુભઃ

મહાકાલી મહાલક્ષ્મીઃ સરસ્વત્યપિ દેવતાઃ ।
સ્યાદ્‌રક્તદન્તિકાબીજં દુર્ગા ચ ભ્રામરી તથા

નન્દાશાકમ્ભરીદેવ્યૌ ભીમા ચ શક્તયઃ સ્મૃતાઃ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ વિનિયોગ ઉદાહૃતઃ

ઋષિચ્છન્દો દૈવતાનિ મૌલૌ વક્ત્રે હૃદિ ન્યસેત્ ।
સ્તનયોઃ શક્તિબીજાનિ ન્યસેત્સર્વાર્થસિદ્ધયે

બીજત્રયૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ દ્વાભ્યાં સર્વેણ ચૈવ હિ ।
ષડઙ્‌ગાનિ મનોઃ કુર્યાજ્જાતિયુક્તાનિ દેશિકઃ

શિખાયાં લોચનદ્વન્દ્વે શ્રુતિનાસાનનેષુ ચ ।
ગુદે ન્યસેન્મન્ત્રવર્ણાન્સર્વેણ વ્યાપકં ચરેત્

ખડ્ગચક્રગદાબાણચાપાનિ પરિઘં તથા ।
શૂલં ભુશુણ્ડીં ચ શિરઃ શઙ્‌ખં સન્દધતીં કરૈઃ

મહાકાલીં ત્રિનયનાં નાનાભૂષણભૂષિતામ્ ।
નીલાઞ્જનસમપ્રખ્યાં દશપાદાનનાં ભજે

મધુકૈટભનાશાર્થં યાં તુષ્ટાવામ્બુજાસનઃ ।
એવં ધ્યાયેન્મહાકાલીં કામબીજસ્વરૂપિણીમ્

અક્ષમાલાં ચ પરશું ગદેષુકુલિશાનિ ચ ।
પદ્મં ધનુષ્કુણ્ડિકાં ચ દણ્ડં શક્તિમસિં તથા

ચર્મામ્બુજં તથા ઘણ્ટાં સુરાપાત્રં ચ શૂલકમ્ ।
પાશં સુદર્શનં ચૈવ દધતીમરુણપ્રભામ્

રક્તામ્બુજાસનગતાં માયાબીજસ્વરૂપિણીમ્ ।
મહાલક્ષ્મીં ભજેદેવં મહિષાસુરમર્દિનીમ્

ઘણ્ટાશૂલે હલં શઙ્‌ખં મુસલં ચ સુદર્શનમ્ ।
ધનુર્બાણાન્ હસ્તપદ્મૈર્દધાનાં કુન્દસન્નિભામ્

શુમ્ભાદિદૈત્યસંહર્ત્રીં વાણીબીજસ્વરૂપિણીમ્ ।
મહાસરસ્વતીં ધ્યાયેત્સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહામ્

યન્ત્રમસ્યાઃ શૃણુ પ્રાજ્ઞ ત્ર્યસ્રં ષટ્કોણસંયુતમ્ ।
તતોઽષ્ટદલપદ્મં ચ ચતુર્વિંશતિપત્રકમ્

ભૂગૃહેણ સમાયુક્તં યન્ત્રમેવં વિચિન્તયેત્ ।
શાલગ્રામે ઘટે વાપિ યન્ત્રે વા પ્રતિમાસુ વા

બાણલિઙ્‌ગેઽથવા સૂર્યે યજેદ્દેવીમનન્યધીઃ ।
જયાદિશક્તિસંયુક્તે પીઠે દેવીં પ્રપૂજયેત્

પૂર્વકોણે સરસ્વત્યા સહિતં પદ્મજં યજેત્ ।
શ્રિયા સહ હરિં તત્ર નૈરૃતે કોણકે યજેત્

પાર્વત્યા સહિતં શમ્ભું વાયુકોણે સમર્ચયેત્ ।
દેવ્યા ઉત્તરતઃ પૂજ્યઃ સિંહો વામે મહાસુરમ્

મહિષં પૂજયેદન્તે ષટ્કોણેષુ યજેત્ક્રમાત્ ।
નન્દજાં રક્તદન્તાં ચ તથા શાકમ્ભરીં શિવામ્

દુર્ગાં ભીમાં ભ્રામરીં ચ તતો વસુદલેષુ ચ ।
બ્રાહ્મીં માહેશ્વરીં ચૈવ કૌમારીં વૈષ્ણવીં તથા

વારાહીં નારસિંહીં ચ ઐન્દ્રીં ચામુણ્ડકાં તથા ।
પૂજયેચ્ચ તતઃ પશ્ચાત્તત્ત્વપત્રેષુ પૂર્વતઃ

વિષ્ણુમાયાં ચેતનાં ચ બુદ્ધિં નિદ્રાં ક્ષુધાં તથા ।
છાયાં શક્તિં પરાં તૃષ્ણાં શાન્તિં જાતિં ચ લજ્જયા

ક્ષાન્તિં શ્રદ્ધાં કીર્તિલક્ષ્મ્યૌ ધૃતિં વૃત્તિં શ્રુતિં સ્મૃતિમ્ ।
દયાં તુષ્ટિં તતઃ પુષ્ટિં માતૃભ્રાન્તી ઇતિ ક્રમાત્

તતો ભૂપુરકોણેષુ ગણેશં ક્ષેત્રપાલકમ્ ।
વટુકં યોગિનીશ્ચાપિ પૂજયેન્મતિમાન્નરઃ

ઇન્દ્રાદ્યાનપિ તદ્‌બાહ્યે વજ્રાદ્યાયુધસંયુતાન્ ।
પૂજયેદનયા રીત્યા દેવીં સાવરણાં તતઃ

રાજોપચારાન્વિવિધાન્દદ્યાદમ્બાપ્રતુષ્ટયે ।
તતો જપેન્નવાર્ણં ચ મન્ત્રં મન્ત્રાર્થપૂર્વકમ્

તતઃ સપ્તશતીસ્તોત્રં દેવ્યા અગ્રે તુ સમ્પઠેત્ ।
નાનેન સદૃશં સ્તોત્રં વિદ્યતે ભુવનત્રયે

તતશ્ચાનેન દેવેશીં તોષયેત્ પ્રત્યહં નરઃ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાણામાલયં જાયતે નરઃ

ઇતિ તે કથિતં વિપ્ર શ્રીદુર્ગાયા વિધાનકમ્ ।
કૃતાર્થતા યેન ભવેત્તદેતત્કથિતં તવ

સર્વે દેવા હરિબ્રહ્મપ્રમુખા મનવસ્તથા ।
મુનયો જ્ઞાનનિષ્ઠાશ્ચ યોગિનશ્ચાશ્રમાસ્તથા

લક્ષ્મ્યાદયસ્તથા દેવ્યઃ સર્વે ધ્યાયન્તિ તાં શિવામ્ ।
તદૈવ જન્મસાફલ્યં દુર્ગાસ્મરણમસ્તિ ચેત્

ચતુર્દશાપિ મનવો ધ્યાત્વા ચરણપઙ્‌કજમ્ ।
મનુત્વં પ્રાપ્તવન્તશ્ચ દેવાઃ સ્વં સ્વં પદં તથા

તદેતત્સર્વમાખ્યાતં રહસ્યાતિરહસ્યકમ્ ।
પ્રકૃતીનાં પઞ્ચકસ્ય તદંશાનાં ચ વર્ણનમ્

શ્રુત્વૈતન્મનુજો નિત્યં પુરુષાર્થચતુષ્ટયમ્ ।
લભતે નાત્ર સન્દેહઃ સત્યં સત્યં મયોદિતમ્

અપુત્રો લભતે પુત્રં વિદ્યાર્થી પ્રાપ્નુયાચ્ચ તામ્ ।
યં યં કામં સ્મરેદ્વાપિ તં તં શ્રુત્વા સમાપ્નુયાત્

નવરાત્રે પઠેદેતદ્દેવ્યગ્રે તુ સમાહિતઃ ।
પરિતુષ્ટા જગદ્ધાત્રી ભવત્યેવ હિ નિશ્ચિતમ્

નિત્યમેકૈકમધ્યાયં પઠેદ્યઃ પ્રત્યહં નરઃ ।
તસ્ય વશ્યા ભવેદ્દેવી દેવીપ્રિયકરો હિ સઃ

શકુનાંશ્ચ પરીક્ષેત નિત્યમસ્મિન્યથાવિધિ ।
કુમારીદિવ્યહસ્તેન યદ્વા બટુકરામ્બુજાત્

મનોરથં તુ સઙ્‌કલ્પ્ય પુસ્તકં પૂજયેત્તતઃ ।
દેવીં ચ જગદીશાનીં પ્રણમેચ્ચ પુનઃ પુનઃ

સુસ્નાતાં કન્યકાં તત્રાનીયાભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ ।
શલાકાં રોપયેન્મધ્યે તથા સ્વર્ણેન નિર્મિતામ્

શુભં વાપ્યશુભં તત્ર યદાયાતિ ચ તદ્‍ભવેત્ ।
ઉદાસીનેઽપ્યુદાસીનં કાર્યં ભવતિ નિશ્ચિતમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
દેવ્યા આવરણપૂજાવિધિવર્ણનં નામ પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ