દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.45

દક્ષિણોપાખ્યાનવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ઉક્તં સ્વાહાસ્વધાખ્યાનં પ્રશસ્તં મધુરં પરમ્ ।
વક્ષ્યામિ દક્ષિણાખ્યાનં સાવધાનો નિશામય

ગોપી સુશીલા ગોલોકે પુરાઽઽસીત્પ્રેયસી હરેઃ ।
રાધા પ્રધાના સધ્રીચી ધન્યા માન્યા મનોહરા

અતીવ સુન્દરી રામા સુભગા સુદતી સતી ।
વિદ્યાવતી ગુણવતી ચાતિરૂપવતી સતી

કલાવતી કોમલાઙ્‌ગી કાન્તા કમલલોચના ।
સુશ્રોણી સુસ્તની શ્યામા ન્યગ્રોધપરિમણ્ડિતા

ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યા રત્‍નાલઙ્‌કારભૂષિતા ।
શ્વેતચમ્પકવર્ણાભા બિમ્બોષ્ઠી મૃગલોચના

કામશાસ્ત્રેષુ નિપુણા કામિની હંસગામિની ।
ભાવાનુરક્તા ભાવજ્ઞા કૃષ્ણસ્ય પ્રિયભામિની

રસજ્ઞા રસિકા રાસે રાસેશસ્ય રસોત્સુકા ।
ઉવાસાદક્ષિણે ક્રોડે રાધાયાઃ પુરતઃ પુરા

સમ્બભૂવાનમ્રમુખો ભયેન મધુસૂદનઃ ।
દૃષ્ટ્વા રાધાં ચ પુરતો ગોપીનાં પ્રવરોત્તમામ્

કામિનીં રક્તવદનાં રક્તપઙ્‌કજલોચનામ્ ।
કોપેન કમ્પિતાઙ્‌ગીં ચ કોપેન સ્ફુરિતાધરામ્

વેગેન તાં તુ ગચ્છન્તીં વિજ્ઞાય તદનન્તરમ્ ।
વિરોધભીતો ભગવાનન્તર્ધાનં ચકાર સઃ

પલાયન્તં ચ કાન્તં ચ શાન્તં સત્ત્વં સુવિગ્રહમ્ ।
વિલોક્ય કમ્પિતા ગોપ્યઃ સુશીલાદ્યાસ્તતો ભિયા

વિલોક્ય લમ્પટં તત્ર ગોપીનાં લક્ષકોટયઃ ।
પુટાઞ્જલિયુતા ભીતા ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરાઃ

રક્ષ રક્ષેત્યુક્તવન્ત્યો દેવીમિતિ પુનઃ પુનઃ ।
યયુર્ભયેન શરણં યસ્યાશ્ચરણપઙ્‌કજે

ત્રિલક્ષકોટયો ગોપાઃ સુદામાદય એવ ચ ।
યયુર્ભયેન શરણં તત્પાદાબ્જે ચ નારદ

પલાયન્તં ચ કાન્તં ચ વિજ્ઞાય પરમેશ્વરી ।
પલાયન્તીં સહચરીં સુશીલાં ચ શશાપ સા

અદ્યપ્રભૃતિ ગોલોકં સા ચેદાયાતિ ગોપિકા ।
સદ્યો ગમનમાત્રેણ ભસ્મસાચ્ચ ભવિષ્યતિ

ઇત્યેવમુક્ત્વા તત્રૈવ દેવદેવેશ્વરી રુષા ।
રાસેશ્વરી રાસમધ્યે રાસેશમાજુહાવ હ

નાલોક્ય પુરતઃ કૃષ્ણં રાધા વિરહકાતરા ।
યુગકોટિસમં મેને ક્ષણભેદેન સુવ્રતા

હે કૃષ્ણ પ્રાણનાથેશાગચ્છ પ્રાણાધિકપ્રિય ।
પ્રાણાધિષ્ઠાતૃદેવેશ પ્રાણા યાન્તિ ત્વયા વિના

સ્ત્રીગર્વઃ પતિસૌભાગ્યાદ્વર્ધતે ચ દિને દિને ।
સુખં ચ વિપુલં યસ્માત્તં સેવેદ્ધર્મતઃ સદા

પતિર્બન્ધુઃ કુલસ્ત્રીણામધિદેવઃ સદાગતિઃ ।
પરસમ્પત્સ્વરૂપશ્ચ મૂર્તિમાન્ ભોગદઃ સદા

ધર્મદઃ સુખદઃ શશ્વત્પ્રીતિદઃ શાન્તિદઃ સદા ।
સમ્માનૈર્દીપ્યમાનશ્ચ માનદો માનખણ્ડનઃ

સારાત્સારતરઃ સ્વામી બન્ધૂનાં બન્ધુવર્ધનઃ ।
ન ચ ભર્તુઃ સમો બન્ધુર્બન્ધોર્બન્ધુષુ દૃશ્યતે

ભરણાદેવ ભર્તા ચ પાલનાત્પતિરુચ્યતે ।
શરીરેશાચ્ચ સ સ્વામી કામદઃ કાન્ત ઉચ્યતે

બન્ધુશ્ચ સુખવૃદ્ધ્યા ચ પ્રીતિદાનાત્પ્રિયઃ સ્મૃતઃ ।
ઐશ્વર્યદાનાદીશશ્ચ પ્રાણેશાત્પ્રાણનાયકઃ

રતિદાનાચ્ચ રમણઃ પ્રિયો નાસ્તિ પ્રિયાત્પરઃ ।
પુત્રસ્તુ સ્વામિનઃ શુક્રાજ્જાયતે તેન સ પ્રિયઃ

શતપુત્રાત્પરઃ સ્વામી કુલજાનાં પ્રિયઃ સદા ।
અસત્કુલપ્રસૂતા યા કાન્તં વિજ્ઞાતુમક્ષમા

સ્નાનં ચ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દક્ષિણા ।
પ્રાદક્ષિણ્યં પૃથિવ્યાશ્ચ સર્વાણિ ચ તપાંસિ ચ

સર્વાણ્યેવ વ્રતાદીનિ મહાદાનાનિ યાનિ ચ ।
ઉપોષણાનિ પુણ્યાનિ યાનિ યાનિ શ્રુતાનિ ચ

ગુરુસેવા વિપ્રસેવા દેવસેવાદિકં ચ યત્ ।
સ્વામિનઃ પાદસેવાયાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

ગુરુવિપ્રેન્દ્રદેવેષુ સર્વેભ્યશ્ચ પતિર્ગુરુઃ ।
વિદ્યાદાતા યથા પુંસાં કુલજાનાં તથા પ્રિયઃ

ગોપીનાં લક્ષકોટીનાં ગોપાનાં ચ તથૈવ ચ ।
બ્રહ્માણ્ડાનામસંખ્યાનાં તત્રસ્થાનાં તથૈવ ચ

વિશ્વાદિગોલકાન્તાનામીશ્વરી યત્પ્રસાદતઃ ।
અહં ન જાને તં કાન્તં સ્ત્રીસ્વભાવો દુરત્યયઃ

ઇત્યુક્ત્વા રાધિકા કૃષ્ણં તત્ર દધ્યૌ સ્વભક્તિતઃ ।
રુરોદ પ્રેમ્ણા સા રાધા નાથ નાથેતિ ચાબ્રવીત્

દર્શનં દેહિ રમણ દીના વિરહદુઃખિતા ।
અથ સા દક્ષિણા દેવી ધ્વસ્તા ગોલોકતો મુને

સુચિરં ચ તપસ્તપ્ત્વા વિવેશ કમલાતનૌ ।
અથ દેવાદયઃ સર્વે યજ્ઞં કૃત્વા સુદુષ્કરમ્

નાલભંસ્તે ફલં તેષાં વિષણ્ણાઃ પ્રયયુર્વિધિમ્ ।
વિધિર્નિવેદનં શ્રુત્વા દેવાદીનાં જગત્પતિમ્

દધ્યૌ ચ સુચિરં ભક્ત્યા પ્રત્યાદેશમવાપ સઃ ।
નારાયણશ્ચ ભગવાન્ મહાલક્ષ્યાશ્ચ દેહતઃ

વિનિષ્કૃષ્ય મર્ત્યલક્ષ્મીં બ્રહ્મણે દક્ષિણાં દદૌ ।
બ્રહ્મા દદૌ તાં યજ્ઞાય પૂરણાર્થં ચ કર્મણામ્

યજ્ઞઃ સમ્પૂજ્ય વિધિવત્તાં તુષ્ટાવ તદા મુદા ।
તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભાં ચન્દ્રકોટિસમપ્રભામ્

અતીવ કમનીયાં ચ સુન્દરીં સુમનોહરામ્ ।
કમલાસ્યાં કોમલાઙ્‌ગીં કમલાયતલોચનામ્

કમલાસનપૂજ્યાં ચ કમલાઙ્‌ગસમુદ્‍ભવામ્ ।
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં બિમ્બોષ્ઠીં સુદતીં સતીમ્

બિભ્રતીં કબરીભારં માલતીમાલ્યસંયુતમ્ ।
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યાં રત્‍નભૂષણભૂષિતામ્

સુવેષાઢ્યાં ચ સુસ્નાતાં મુનિમાનસમોહિનીમ્ ।
કસ્તૂરીબિન્દુભિઃ સાર્ધં સુગન્ધિચન્દનેન્દુભિઃ

સિન્દૂરબિન્દુનાલ્પેનાપ્યલકાધઃસ્થલોજ્જ્વલામ્ ।
સુપ્રશસ્તનિતમ્બાઢ્યાં બૃહચ્છ્રોણિપયોધરામ્

કામદેવાધારરૂપાં કામબાણપ્રપીડિતામ્ ।
તાં દૃષ્ટ્વા રમણીયાં ચ યજ્ઞો મૂર્ચ્છામવાપ હ

પત્‍નીં તામેવ જગ્રાહ વિધિબોધિતપૂર્વકમ્ ।
દિવ્યં વર્ષશતં ચૈવ તાં ગૃહીત્વા તુ નિર્જને

યજ્ઞો રેમે મુદા યુક્તો રામેશો રમયા સહ ।
ગર્ભં દધાર સા દેવી દિવ્યં દ્વાદશવર્ષકમ્

તતઃ સુષાવ પુત્રં ચ ફલં વૈ સર્વકર્મણામ્ ।
પરિપૂર્ણે કર્મણિ ચ તત્પુત્રઃ ફલદાયકઃ

યજ્ઞો દક્ષિણયા સાર્ધં પુત્રેણ ચ ફલેન ચ ।
કર્મિણાં ફલદાતા ચેત્યેવં વેદવિદો વિદુઃ

યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણાં પ્રાપ્ય પુત્રં ચ ફલદાયકમ્ ।
ફલં દદૌ ચ સર્વેભ્યઃ કર્મણાં ચૈવ નારદ

તદા દેવાદયસ્તુષ્ટાઃ પરિપૂર્ણમનોરથાઃ ।
સ્વસ્થાને તે યયુઃ સર્વે ધર્મવક્ત્રાદિદં શ્રુતમ્

કૃત્વા કર્મ ચ કર્તા ચ તૂર્ણં દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ ।
તત્ક્ષણં ફલમાપ્નોતિ વેદૈરુક્તમિદં મુને

કર્મી કર્મણિ પૂર્ણે ચ તત્ક્ષણે યદિ દક્ષિણામ્ ।
ન દદ્યાદ્‌ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ દૈવેનાજ્ઞાનતોઽથવા

મુહૂર્તે સમતીતે તુ દ્વિગુણા સા ભવેદ્‌ ધ્રુવમ્ ।
એકરાત્રે વ્યતીતે તુ ભવેચ્છતગુણા ચ સા

ત્રિરાત્રે તચ્છતગુણા સપ્તાહે દ્વિગુણા તતઃ ।
માસે લક્ષગુણા પ્રોક્તા બ્રાહ્મણાનાં ચ વર્ધતે

સંવત્સરે વ્યતીતે તુ સા ત્રિકોટિગુણા ભવેત્ ।
કર્મ તદ્યજમાનાનાં સર્વં વૈ નિષ્ફલં ભવેત્

સ ચ બ્રહ્મસ્વહારી ચ ન કર્માર્હોઽશુચિર્નરઃ ।
દરિદ્રો વ્યાધિયુક્તશ્ચ તેન પાપેન પાતકી

તદ્‌ગૃહાદ્યાતિ લક્ષ્મીશ્ચ શાપં દત્ત્વા સુદારુણમ્ ।
પિતરો નૈવ ગૃહ્ણન્તિ તદ્દત્તં શ્રાદ્ધતર્પણમ્

એવં સુરાશ્ચ તત્પૂજાં તદ્દત્તામગ્નિરાહુતિમ્ ।
દત્તં ન દીયતે દાનં ગ્રહીતા નૈવ યાચતે

ઉભૌ તૌ નરકે યાતશ્છિન્નરજ્જૌ યથા ઘટઃ ।
નાર્પયેદ્યજમાનશ્ચેદ્યાચિતશ્ચાપિ દક્ષિણામ્

ભવેદ્બ્રહ્મસ્વાપહારી કુમ્ભીપાકં વ્રજેદ્‌ ધ્રુવમ્ ।
વર્ષલક્ષં વસેત્તત્ર યમદૂતેન તાડિતઃ

તતો ભવેત્સ ચાણ્ડાલો વ્યાધિયુક્તો દરિદ્રકઃ ।
પાતયેત્પુરુષાન્સપ્ત પૂર્વાંશ્ચ સપ્ત જન્મતઃ

ઇત્યેવં કથિતં વિપ્ર કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ।
નારદ ઉવાચ
યત્કર્મ દક્ષિણાહીનં કો ભુઙ્ક્તે તત્ફલં મુને

પૂજાવિધિં દક્ષિણાયાઃ પુરા યજ્ઞકૃતં વદ ।
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
કર્મણોઽદક્ષિણસ્યૈવ કુત એવ ફલં મુને

સદક્ષિણે કર્મણિ ચ ફલમેવ પ્રવર્તતે ।
અદક્ષિણં ચ યત્કર્મ તદ્‌ભુઙ્‌ક્તે ચ બલિર્મુને

બલયે તત્પ્રદત્તં ચ વામનેન પુરા મુને ।
અશ્રોત્રિયઃ શ્રાદ્ધદ્રવ્યમશ્રદ્ધાદાનમેવ ચ

વૃષલીપતિવિપ્રાણાં પૂજાદ્રવ્યાદિકં ચ યત્ ।
અસદ્દ્વિજૈઃ કૃતં યજ્ઞમશુચેઃ પૂજનં ચ યત્

ગુરાવભક્તસ્ય કર્મ બલિર્ભુઙ્‌ક્તે ન સંશયઃ ।
દક્ષિણાયાશ્ચ યદ્ધ્યાનં સ્તોત્રં પૂજાવિધિક્રમમ્

તત્સર્વં કણ્વશાખોક્તં પ્રવક્ષ્યામિ નિશામય ।
પુરા સમ્પ્રાપ્ય તાં યજ્ઞઃ કર્મદક્ષાં ચ દક્ષિણામ્

મુમોહાસ્યાઃ સ્વરૂપેણ તુષ્ટાવ કામકાતરઃ ।
યજ્ઞ ઉવાચ
પુરા ગોલોકગોપી ત્વં ગોપીનાં પ્રવરા વરા

રાધાસમા તત્સખી ચ શ્રીકૃષ્ણપ્રેયસી પ્રિયા ।
કાર્તિકીપૂર્ણિમાયાં તુ રાસે રાધામહોત્સવે

આવિર્ભૂતા દક્ષિણાંસાલ્લક્ષ્મ્યાશ્ચ તેન દક્ષિણા ।
પુરા ત્વં ચ સુશીલાખ્યા ખ્યાતા શીલેન શોભને

લક્ષ્મીદક્ષાંસભાગાત્ત્વં રાધાશાપાચ્ચ દક્ષિણા ।
ગોલોકાત્ત્વં પરિભ્રષ્ટા મમ ભાગ્યાદુપસ્થિતા

કૃપાં કુરુ મહાભાગે મામેવ સ્વામિનં કુરુ ।
કર્મિણાં કર્મણાં દેવી ત્વમેવ ફલદા સદા

ત્વયા વિના ચ સર્વેષાં સર્વં કર્મ ચ નિષ્ફલમ્ ।
ત્વયા વિના તથા કર્મ કર્મિણાં ચ ન શોભતે

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાશ્ચ દિક્પાલાદય એવ ચ ।
કર્મણશ્ચ ફલં દાતું ન શક્તાશ્ચ ત્વયા વિના

કર્મરૂપી સ્વયં બ્રહ્મા ફલરૂપી મહેશ્વરઃ ।
યજ્ઞરૂપી વિષ્ણુરહં ત્વમેષાં સારરૂપિણી

ફલદાતૃપરં બ્રહ્મ નિર્ગુણા પ્રકૃતિઃ પરા ।
સ્વયં કૃષ્ણશ્ચ ભગવાન્ સ ચ શક્તસ્ત્વયા સહ

ત્વમેવ શક્તિઃ કાન્તે મે શશ્વજ્જન્મનિ જન્મનિ ।
સર્વકર્મણિ શક્તોઽહં ત્વયા સહ વરાનને

ઇત્યુક્ત્વા ચ પુરસ્તસ્થૌ યજ્ઞાધિષ્ઠાતૃદેવતા ।
તુષ્ટા બભૂવ સા દેવી ભેજે તં કમલાકલા

ઇદં ચ દક્ષિણાસ્તોત્રં યજ્ઞકાલે ચ યઃ પઠેત્ ।
ફલં ચ સર્વયજ્ઞાનાં પ્રાપ્નોતિ નાત્ર સંશયઃ

રાજસૂયે વાજપેયે ગોમેધે નરમેધકે ।
અશ્વમેધે લાઙ્‌ગલે ચ વિષ્ણુયજ્ઞે યશસ્કરે

ધનદે ભૂમિદે પૂર્તે ફલદે ગજમેધકે ।
લોહયજ્ઞે સ્વર્ણયજ્ઞે રત્‍નયજ્ઞેઽથ તામ્રકે

શિવયજ્ઞે રુદ્રયજ્ઞે શક્રયજ્ઞે ચ બન્ધુકે ।
વૃષ્ટૌ વરુણયાગે ચ કણ્ડકે વૈરિમર્દને

શુચિયજ્ઞે ધર્મયજ્ઞેઽધ્વરે ચ પાપમોચને ।
બ્રહ્માણીકર્મયાગે ચ યોનિયાગે ચ ભદ્રકે

એતેષાં ચ સમારમ્ભે ઇદં સ્તોત્રં ચ યઃ પઠેત્ ।
નિર્વિઘ્નેન ચ તત્કર્મ સર્વં ભવતિ નિશ્ચિતમ્

ઇદં સ્તોત્રં ચ કથિતં ધ્યાનં પૂજાવિધિં શૃણુ ।
શાલગ્રામે ઘટે વાપિ દક્ષિણાં પૂજયેત્સુધીઃ

લક્ષ્મીદક્ષાંસસમ્ભૂતાં દક્ષિણાં કમલાકલામ્ ।
સર્વકર્મસુદક્ષાં ચ ફલદાં સર્વકર્મણામ્

વિષ્ણોઃ શક્તિસ્વરૂપાં ચ પૂજિતાં વન્દિતાં શુભામ્ ।
શુદ્ધિદાં શુદ્ધિરૂપાં ચ સુશીલાં શુભદાં ભજે

ધ્યાત્વાનેનૈવ વરદાં મૂલેન પૂજયેત્સુધીઃ ।
દત્ત્વા પાદ્યાદિકં દેવ્યૈ વેદોક્તેનૈવ નારદ

ૐ શ્રીં ક્લીં હ્રીં દક્ષિણાયૈ સ્વાહેતિ ચ વિચક્ષણઃ ।
પૂજયેદ્વિધિવદ્‌ ભક્ત્યા દક્ષિણાં સર્વપૂજિતામ્

ઇત્યેવં કથિતં બ્રહ્મન્ દક્ષિણાખ્યાનમેવ ચ ।
સુખદં પ્રીતિદં ચૈવ ફલદં સર્વકર્મણામ્

ઇદં ચ દક્ષિણાખ્યાનં યઃ શૃણોતિ સમાહિતઃ ।
અઙ્‌ગહીનં ચ તત્કર્મ ન ભવેદ્‍ભારતે ભુવિ

અપુત્રો લભતે પુત્રં નિશ્ચિતં ચ ગુણાન્વિતમ્ ।
ભાર્યાહીનો લભેદ્‍ભાર્યાં સુશીલાં સુન્દરીં પરામ્

વરારોહાં પુત્રવતીં વિનીતાં પ્રિયવાદિનીમ્ ।
પતિવ્રતાં ચ શુદ્ધાં ચ કુલજાં ચ વધૂં વરામ્

વિદ્યાહીનો લભેદ્વિદ્યાં ધનહીનો લભેદ્ધનમ્ ।
ભૂમિહીનો લભેદ્‌ભૂમિં પ્રજાહીનો લભેત્પ્રજામ્

સઙ્‌કટે બન્ધુવિચ્છેદે વિપત્તૌ બન્ધને તથા ।
માસમેકમિદં શ્રુત્વા મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
નારાયણનારદસંવાદે દક્ષિણોપાખ્યાનવર્ણનં નામ પઞ્ચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ