દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.40

લક્ષ્મ્યુત્પત્તિવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
નારાયણપ્રિયા સા ચ પરા વૈકુણ્ઠવાસિની ।
વૈકુણ્ઠાધિષ્ઠાતૃદેવી મહાલક્ષ્મીઃ સનાતની

કથં બભૂવ સા દેવી પૃથિવ્યાં સિન્ધુકન્યકા ।
પુરા કેન સ્તુતાઽઽદૌ સા તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
પુરા દુર્વાસસઃ શાપાદ્‌ ભ્રષ્ટશ્રીશ્ચ પુરન્દરઃ ।
બભૂવ દેવસઙ્‌ઘશ્ચ મર્ત્યલોકે હિ નારદ

લક્ષ્મીઃ સ્વર્ગાદિકં ત્યક્ત્વા રુષ્ટા પરમદુઃખિતા ।
ગત્વા લીના તુ વૈકુણ્ઠે મહાલક્ષ્મીશ્ચ નારદ

તદા શોકાદ્યયુઃ સર્વે દુઃખિતા બ્રહ્મણઃ સભામ્ ।
બ્રહ્માણં ચ પુરસ્કૃત્ય યયુર્વૈકુણ્ઠમેવ ચ

વૈકુણ્ઠે શરણાપન્ના દેવા નારાયણે પરે ।
અતીવ દૈન્યયુક્તાશ્ચ શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકાઃ

તદા લક્ષ્મીશ્ચ કલયા પુરાણપુરુષાજ્ઞયા ।
બભૂવ સિન્ધુકન્યા સા સર્વસમ્પત્સ્વરૂપિણી

તથા મથિત્વા ક્ષીરોદં દેવા દૈત્યગણૈઃ સહ ।
સમ્પ્રાપ્તાશ્ચ મહાલક્ષ્મીં વિષ્ણુસ્તાં ચ દદર્શ હ

સુરાદિભ્યો વરં દત્ત્વા વનમાલાં ચ વિષ્ણવે ।
દદૌ પ્રસન્નવદના તુષ્ટા ક્ષીરોદશાયિને

દેવાશ્ચાપ્યસુરગ્રસ્તં રાજ્યં પ્રાપુશ્ચ નારદ ।
તાં સમ્પૂજ્ય ચ સમ્ભૂય સર્વત્ર ચ નિરાપદઃ

નારદ ઉવાચ
કથં શશાપ દુર્વાસા મુનિશ્રેષ્ઠઃ કદાચન ।
કેન દોષેણ વા બ્રહ્મન્ બ્રહ્મિષ્ઠસ્તત્ત્વવિત્પુરા

મમન્થુઃ કેનરૂપેણ જલધિં તે સુરાદયઃ ।
કેન સ્તોત્રેણ વા દેવી શક્રં સાક્ષાદ્‌બભૂવ સા

કો વા તયોશ્ચ સંવાદો બભૂવ તદ્વદ પ્રભો ।
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
મધુપાનપ્રમત્તશ્ચ ત્રૈલોક્યાધિપતિઃ પુરા

ક્રીડાં ચકાર રહસિ રમ્ભયા સહ કામુકઃ ।
કૃત્વા ક્રીડાં તયા સાર્ધં કામુક્યા હૃતમાનસઃ

તસ્થૌ તત્ર મહારણ્યે કામોન્મથિતમાનસઃ ।
કૈલાસશિખરે યાન્તં વૈકુણ્ઠાદૃષિસત્તમમ્

દુર્વાસસં દદર્શેન્દ્રો જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા ।
ગ્રીષ્મમધ્યાહ્નમાર્તણ્ડસહસ્રપ્રભમીશ્વરમ્

પ્રતપ્તકાઞ્ચનાકારં જટાભારમહોજ્જ્વલમ્ ।
શુક્લયજ્ઞોપવીતં ચ ચીરદણ્ડૌ કમણ્ડલુમ્

મહોજ્જ્વલં ચ તિલકં બિભ્રન્તં ચેન્દુસન્નિભમ્ ।
સમન્વિતં શિષ્યલક્ષૈર્વેદવેદાઙ્‌ગપારગૈઃ

દૃષ્ટ્વા નનામ શિરસા સમ્પ્રમત્તઃ પુરન્દરઃ ।
શિષ્યવર્ગં તદા ભક્ત્યા તુષ્ટાવ ચ મુદાન્વિતમ્

મુનિના ચ સશિષ્યેણ દત્તાસ્તસ્મૈ શુભાશિષઃ ।
વિષ્ણુદત્તં પારિજાતપુષ્પં ચ સુમનોહરમ્

તજ્જરારોગમૃત્યુઘ્નં શોકજં મોક્ષકારકમ્ ।
શક્રઃ પુષ્પં ગહીત્વા ચ પ્રમત્તો રાજ્યસમ્પદા

પુષ્પં સ ન્યસ્તયામાસ તદૈવ કરિમસ્તકે ।
હસ્તી તત્સ્પર્શમાત્રેણ રૂપેણ ચ ગુણેન ચ

તેજસા વયસાકસ્માદ્વિષ્ણુતુલ્યો બભૂવ હ ।
ત્યક્ત્વા શક્રં ગજેન્દ્રશ્ચ જગામ ઘોરકાનનમ્

ન શશાક મહેન્દ્રસ્તં રક્ષિતું તેજસા મુને ।
તત્પુણ્યં ત્યક્તવન્તં ચ દૃષ્ટ્વા શક્રં મુનીશ્વરઃ

તમુવાચ મહારુષ્ટઃ શશાપ ચ રુષાન્વિતઃ ।
મુનિરુવાચ
અરે શ્રિયા પ્રમત્તસ્ત્વં કથં મામવમન્યસે

મદ્દત્તપુષ્પં દત્તં ચ ગર્વેણ કરિમસ્તકે ।
વિષ્ણોર્નિવેદિતં ચૈવ નૈવેદ્યં વા ફલં જલમ્

પ્રાપ્તિમાત્રેણ ભોક્તવ્યં ત્યાગેન બ્રહ્મહા ભવેત્ ।
ભ્રષ્ટશ્રીર્ભ્રષ્ટબુદ્ધિશ્ચ પુરભ્રષ્ટો ભવેત્તુ સઃ

યસ્ત્યજેદ્વિષ્ણુનૈવેદ્યં ભાગ્યેનોપસ્થિતં શુભમ્ ।
પ્રાપ્તિમાત્રેણ યો ભુઙ્‌ક્તે ભક્તો વિષ્ણુનિવેદિતમ્

પુંસાં શતં સમુદ્ધૃત્ય જીવન્મુક્તઃ સ્વયં ભવેત્ ।
નૈવેદ્યં ભોજનં કૃત્વા નિત્યં યઃ પ્રણમેદ્ધરિમ્

પૂજયેત્સ્તૌતિ વા ભક્ત્યા સ વિષ્ણુસદૃશો ભવેત્ ।
તત્સ્પર્શવાયુના સદ્યસ્તીર્થૌઘશ્ચ વિશુધ્યતિ

તત્પાદરજસા મૂઢ સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા ।
પુંશ્ચલ્યન્નમવીરાન્નં શૂદ્રશ્રાદ્ધાન્તમેવ ચ

યદ્ધરેરનિવેદ્યં ચ વૃથા માંસસ્ય ભક્ષણમ્ ।
શિવલિઙ્‌ગપ્રદાનં ચ યદ્દત્તં શૂદ્રયાજિના

ચિકિત્સકદ્વિજાન્નં ચ દેવલાન્નં તથૈવ ચ ।
કન્યાવિક્રયિણામન્નં યદન્નં યોનિજીવિનામ્

ઉચ્છિષ્ટાન્નં પર્યુષિતં સર્વભક્ષાવશેષિતમ્ ।
શૂદ્રાપતિદ્વિજાનાં ચ ભૂષવાહદ્વિજાન્નકમ્

અદીક્ષિતદ્વિજાનાં ચ યદન્નં શવદાહિનામ્ ।
અગમ્યાગામિનાં ચૈવ દ્વિજાનામન્નમેવ ચ

મિત્રદ્રુહાં કૃતજ્જાનામન્નં વિશ્વાસઘાતિનામ્ ।
મિથ્યાસાક્ષ્યપ્રદાન્નં ચ બ્રાહ્મણાન્નં તથૈવ ચ

એતે સર્વે વિશુધ્યન્તિ વિષ્ણોનૈવેદ્યભક્ષણાત્ ।
શ્વપચશ્ચેદ્વિષ્ણુસેવી વંશાનાં કોટિમુદ્ધરેત્

હરેરભક્તો મનુજઃ સ્વં ચ રક્ષિતુમક્ષમઃ ।
અજ્ઞાનાદ્યદિ ગૃહ્ણાતિ વિષ્ણોર્નિર્માલ્યમેવ ચ

સપ્તજન્માર્જિતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
જ્ઞાત્વા ભક્ત્યા ચ ગૃહ્ણાતિ વિષ્ણોનૈવેદ્યમેવ ચ

કોટિજન્માર્જિતાત્પાપાન્મુચ્યતે નિશ્ચિતં હરે ।
યસ્માત્સંસ્થાપિતં પુષ્પં ગર્વેણ કરિમસ્તકે

તસ્માદ્યુષ્માન્પરિત્યજ્ય યાતુ લક્ષ્મીર્હરેઃ પદમ્ ।
નારાયણસ્ય ભક્તોઽહં ન બિભેમિ સુરાદ્વિધેઃ

કાલાન્મૃત્યોર્જરાતશ્ચ કાનન્યાન્ ગણયામિ ચ ।
કિં કરિષ્યતિ તે તાતઃ કશ્યપશ્ચ પ્રજાપતિઃ

બૃહસ્પતિર્ગુરુશ્ચૈવ નિઃશઙ્‌કસ્ય ચ મે હરે ।
ઇદં પુષ્પં યસ્ય મૂર્ધ્નિ તસ્યૈવ પૂજનં પરમ્

ઇતિ શ્રુત્વા મહેન્દ્રશ્ચ ધૃત્વા સ ચરણં મુનેઃ ।
ઉચ્ચૈ રુરોદ શોકાર્તસ્તમુવાચ ભયાકુલઃ

મહેન્દ્ર ઉવાચ
દત્તઃ સમુચિતઃ શાપો મહ્યં માયાપહઃ પ્રભો ।
હૃતાં ન યાચે સમ્પત્તિં કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનં ચ દેહિ મે

ઐશ્વર્યં વિપદાં બીજં જ્ઞાનપ્રચ્છન્નકારણમ્ ।
મુક્તિમાર્ગકુઠારશ્ચ ભક્તેશ્ચ વ્યવધાયકમ્

મુનિરુવાચ
જન્મમૃત્યુજરાશોકરોગબીજાઙ્‌કુરં પરમ્ ।
સમ્પત્તિતિમિરાન્ધશ્ચ મુક્તિમાર્ગં ન પશ્યતિ

સમ્પન્મત્તો વિમૂઢશ્ચ સુરામત્તઃ સ એવ ચ ।
બાન્ધવૈર્વેષ્ટિતઃ સોઽપિ બન્ધુત્વેનૈવ હે હરે

સમ્પત્તિમદમત્તશ્ચ વિષયાન્ધશ્ચ વિહ્વલઃ ।
મહાકામી રાજસિકઃ સત્ત્વમાર્ગં ન પશ્યતિ

દ્વિવિધો વિષયાન્ધશ્ચ રાજસસ્તામસઃ સ્મૃતઃ ।
અશાસ્ત્રજ્ઞસ્તામસશ્ચ શાસ્ત્રજ્ઞો રાજસઃ સ્મૃતઃ

શાસ્ત્રં ચ દ્વિવિધં માર્ગં દર્શયેત્સુરપુઙ્‌ગવ ।
પ્રવૃત્તિબીજમેકં ચ નિવૃત્તેઃ કારણં પરમ્

ચરન્તિ જીવિનશ્ચાદૌ પ્રવૃત્તેર્દુઃખવર્ત્મનિ ।
સ્વચ્છન્દં ચ પ્રસન્નં ચ નિર્વિરોધં ચ સન્તતમ્

આયાતિ મધુનો લોભાત્ક્લેશેન સુખમાનિતઃ ।
પરિણામે નાશબીજે જન્મમૃત્યુજરાકરે

અનેકજન્મપર્યન્તં કૃત્વા ચ ભ્રમણં મુદા ।
સ્વકર્મવિહિતાયાં ચ નાનાયોન્યાં ક્રમેણ ચ

તતશ્ચેશાનુગહાગ્રચ્ચ સત્સઙ્‌ગં લભતે ચ સઃ ।
સહસ્રેષુ શતેષ્વેકો ભવાબ્ધિપારકારણમ્

સાધુસ્તત્ત્વપ્રદીપેન મુક્તિમાર્ગં પ્રદર્શયેત્ ।
તદા કરોતિ યત્‍નં ચ જીવો બન્ધનખણ્ડને

અનેકજન્મયોગેન તપસાનશનેન ચ ।
તદા લભેન્મુક્તિમાર્ગં નિર્વિઘ્નં સુખદં પરમ્

ઇદં શ્રુતં ગુરોર્વક્યાદ્યત્ પૃચ્છસિ પુરન્દર ।
મુનેસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા વીતરાગો બભૂવ સઃ

વૈરાગ્યં વર્ધયામાસ તસ્ય બ્રહ્મન્ દિને દિને ।
મુનેઃ સ્થાનાદ્‌ ગૃહં ગત્વા સ દદર્શામરાવતીમ્

દૈત્યૈરસુરસઙ્‌ઘૈશ્ચ સમાકીર્ણાં ભયાકુલામ્ ।
વિષમોપપ્લવાં પુત્રબન્ધુહીનાં ચ કુત્રચિત્

પિતૃમાતૃકલત્રાદિવિહીનામતિચઞ્ચલામ્ ।
શત્રુગ્રસ્તાં ચ તાં દૃષ્ટ્વા જગામ વાક્પતિં પ્રતિ

શક્રો મન્દાકિનીતીરે દદર્શ ગુરુમીશ્વરમ્ ।
ધ્યાયમાનં પરં બ્રહ્મ ગઙ્‌ગાતોયે સ્થિતં પરમ્

સૂર્યાભિસમ્મુખં પૂર્વમુખં ચ વિશ્વતોમુખમ્ ।
સાશ્રુનેત્રં પુલકિનં પરમાનન્દસંયુતમ્

વરિષ્ઠં ચ ગરિષ્ઠં ચ ધર્મિષ્ઠં શ્રેષ્ઠસેવિતમ્ ।
પ્રેષ્ઠં ચ બન્ધુવર્ગાણામતિશ્રેષ્ઠં ચ જ્ઞાનિનામ્

જ્યેષ્ઠં ચ ભ્રાતૃવર્ગાણામનિષ્ટં સુરવૈરિણામ્ ।
દૃષ્ટ્વા ગુરું જપન્તં ચ તત્ર તસ્થૌ સુરેશ્વરઃ

પ્રહરાન્તે ગુરું દૃષ્ટ્વા ચોત્થિતં પ્રણનામ સઃ ।
પ્રણમ્ય ચરણામ્ભોજે રુરોદોચ્ચૈર્મુહુર્મુહુઃ

વૃત્તાન્તં કથયામાસ બ્રહ્મશાપાદિકં તથા ।
પુનર્વરોપલબ્ધિં ચ જ્ઞાનપ્રાપ્તિં સુદુર્લભામ્

વૈરિગ્રસ્તાં ચ સ્વપુરીં ક્રમેણૈવ સુરેશ્વરઃ ।
શિષ્યસ્ય વચનં શ્રુત્વા સુબુદ્ધિર્વદતાં વરઃ

બૃહસ્પતિરુવાચેદં કોપસંરક્તલોચનઃ ।
ગુરુરુવાચ
શ્રુતં સર્વં સુરશ્રેષ્ઠ મા રોદીર્વચનં શૃણુ

ન કાતરો હિ નીતિજ્ઞો વિપત્તૌ ચ કદાચન ।
સમ્પત્તિર્વા વિપત્તિર્વા નશ્વરા શ્રમરૂપિણી

પૂર્વસ્ય કર્માયત્તા ચ સ્વયં કર્તા તયોરપિ ।
સર્વેષાં ચ ભવત્યેવ શશ્વજ્જન્મનિ જન્મનિ

ચક્રનેમિક્રમેણૈવ તત્ર કા પરિદેવના ।
ઉક્તં હિ સ્વકૃતં કર્મ ભુજ્યતેઽખિલભારતે

શુભાશુભં ચ યત્કિઞ્ચિત્સ્વકર્મફલભુક્ પુમાન્ ।
નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ કલ્પકોટિશતૈરપિ

અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ ।
ઇત્યેવમુક્તં વેદે ચ કૃષ્ણેન પરમાત્મના

સામવેદોક્તશાખાયાં સમ્બોધ્ય કમલોદ્‍ભવમ્ ।
જન્મભોગાવશેષે ચ સર્વેષાં કૃતકર્મણામ્

અનુરૂપં હિ તેષાં ચ ભારતેઽન્યત્ર ચૈવ હિ ।
કર્મણા બ્રહ્મશાપં ચ કર્મણા ચ શુભાશિષમ્

કર્મણા ચ મહાલક્ષ્મીં લભેદ્દૈન્યં ચ કર્મણા ।
કોટિજન્માર્જિતં કર્મ જીવિનામનુગચ્છતિ

ન હિ ત્યજેદ્વિના ભોગં તચ્છાયેવ પુરન્દર ।
કાલભેદે દેશભેદે પાત્રભેદે ચ કર્મણામ્

ન્યૂનતાધિકભાવોઽપિ ભવેદેવ હિ કર્મણા ।
વસ્તુદાનેન વસ્તૂનાં સમં પુણ્યં દિને દિને

દિનભેદે કોટિગુણમસંખ્યં વા તતોઽધિકમ્ ।
સમે દેશે ચ વસ્તૂનાં દાને પુણ્યં સમં સુર

દેશભેદે કોટિગુણમસંખ્યં વા તતોઽધિકમ્ ।
સમે પાત્રે સમં પુણ્યં વસ્તૂનાં કર્તુરેવ ચ

પાત્રભેદે શતગુણમસંખ્યં વા તતોઽધિકમ્ ।
યથા ફલન્તિ સસ્યાનિ ન્યૂનાન્યપ્યધિકાનિ ચ

કર્ષકાણાં ક્ષેત્રભેદે પાત્રભેદે ફલં તથા ।
સામાન્યદિવસે વિપ્રદાનં સમફલં ભવેત્

અમાયાં રવિસંક્રાન્ત્યાં ફલં શતગુણં ભવેત્ ।
ચાતુર્માસ્યાં પૌર્ણમાસ્યામનન્તં ફલમેવ ચ

ગ્રહણે શશિનઃ કોટિગુણં ચ ફલમેવ ચ ।
સૂર્યસ્ય ગ્રહણે વાપિ તતો દશગુણં ભવેત્

અક્ષયાયામક્ષયં તદસંખ્યં ફલમુચ્યતે ।
એવમન્યત્ર પુણ્યાહે ફલાધિક્યં ભવેદિતિ

યથા દાને તથા સ્નાને જપેઽન્યપુણ્યકર્મસુ ।
એવં સર્વત્ર બોદ્ધવ્યં નરાણાં કર્મણાં ફલમ્

યથા દણ્ડેન ચક્રેણ શરાવેણ ભ્રમેણ ચ ।
કુમ્ભં નિર્માતિ નિર્માતા કુમ્ભકારો મૃદા ભુવિ

તથૈવ કર્મસૂત્રેણ ફલં ધાતા દદાતિ ચ ।
યસ્યાજ્ઞયા સૃષ્ટમિદં તં ચ નારાયણં ભજ

સ વિધાતા વિધાતુશ્ચ પાતુઃ પાતા જગત્ત્રયે ।
સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટા ચ સંહર્તુઃ સંહર્તા કાલકાલકઃ

મહાવિપત્તૌ સંસારે યઃ સ્મરેન્મધુસૂદનમ્ ।
વિપત્તૌ તસ્ય સમ્પત્તિર્ભવેદિત્યાહ શઙ્‌કરઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા તત્ત્વજ્ઞઃ સમાલિઙ્‌ગ્ય સુરેશ્વરમ્ ।
દત્ત્વા શુભાશિષં ચેષ્ટં બોધયામાસ નારદ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
નવમસ્કન્ધે લક્ષ્મ્યુત્પત્તિવર્ણનં નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ