દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.41

શ્રીલક્ષ્મ્યુપાખ્યાનવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
હરિં ધ્યાત્વા હરિર્બ્રહ્મન્ જગામ બ્રહ્મણઃ સભામ્ ।
બૃહસ્પતિં પુરસ્કૃત્ય સર્વૈઃ સુરગણૈઃ સહ

શીઘ્રં ગત્વા બ્રહ્મલોકં દૃષ્ટ્વા ચ કમલોદ્‍ભવમ્ ।
પ્રણેમુર્દેવતાઃ સર્વાઃ સહેન્દ્રા ગુરુણા સહ

વૃત્તાન્તં કથયામાસ સુરાચાર્યો વિધિં પ્રતિ ।
પ્રહસ્યોવાચ તચ્છ્રુત્વા મહેન્દ્રં કમલાસનઃ

બ્રહ્મોવાચ
વત્સ મદ્વંશજાતોઽસિ પ્રપૌત્રો મે વિચક્ષણઃ ।
બૃહસ્પતેશ્ચ શિષ્યસ્ત્વં સુરાણામધિપઃ સ્વયમ્

માતામહશ્ચ દક્ષસ્તે વિષ્ણુભક્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
કુલત્રયં યસ્ય શુદ્ધં કથં સોઽહઙ્કૃતો ભવેત્

માતા પતિવ્રતા યસ્ય પિતા શુદ્ધો જિતેન્દ્રિયઃ ।
માતામહો માતુલશ્ચ કથં સોઽહઙ્‌કૃતો ભવેત્

જનઃ પૈતૃકદોષેણ દોષાન્માતામહસ્ય ચ ।
ગુરુદોષાત્ત્રિભિર્દોષૈર્હરિદોષી ભવેદ્‌ ધ્રુવમ્

સર્વાન્તરાત્મા ભગવાન્ સર્વદેહેષ્વવસ્થિતઃ ।
યસ્ય દેહાત્સ પ્રયાતિ સ શવસ્તત્ક્ષણં ભવેત્

મનોઽહમિન્દ્રિયેશં ચ જ્ઞાનરૂપો હિ શઙ્‌કરઃ ।
વિષ્ણુપ્રાણા ચ પ્રકૃતિર્બુદ્ધિર્ભગવતી સતી

નિદ્રાદયઃ શક્તયશ્ચ તાઃ સર્વાઃ પ્રકૃતેઃ કલાઃ ।
આત્મનઃ પ્રતિબિમ્બશ્ચ જીવો ભોગશરીરભૃત્

આત્મનીશે ગતે દેહાત્સર્વે યાન્તિ સસમ્ભ્રમાઃ ।
યથા વર્ત્મનિ ગચ્છન્તં નરદેવમિવાનુગાઃ

અહં શિવશ્ચ શેષશ્ચ વિષ્ણુર્ધર્મો મહાવિરાટ્ ।
યૂયં યદંશા ભક્તાશ્ચ તત્પુષ્પં ન્યક્કૃતં ત્વયા

શિવેન પૂજિતં પાદપદ્મં પુષ્પેણ યેન ચ ।
તત્ર દુર્વાસસા દત્તં દૈવેન ન્યક્કૃતં ત્વયા

તત્પુણ્યં મસ્તકે યસ્ય કૃષ્ણપાદાબ્જપ્રચ્યુતમ્ ।
સર્વેષાં ચ સુરાણાં ચ તત્પૂજાપુરતો ભવેત્

દૈવેન વઞ્ચિતસ્ત્વં હિ દૈવં ચ બલવત્તરમ્ ।
ભાગ્યહીનં જનં મૂઢં કો વા રક્ષિતુમીશ્વરઃ

સા શ્રીર્ગતાધુના કોપાત્કૃષ્ણનિર્માલ્યવર્જનાત્ ।
અધુના ગચ્છ વૈકુણ્ઠં મયા ચ ગુરુણા સહ

નિષેવ્ય તત્ર શ્રીનાથં શ્રિયં પ્રાપ્સ્યતિ મદ્વરાત્ ।
એવમુક્ત્વા ચ સ બ્રહ્મા સર્વૈઃ સુરગણૈઃ સહ

તત્ર ગત્વા પરબ્રહ્મ ભગવન્તં સનાતનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તેજઃસ્વરૂપં તં પ્રજ્વલન્તં સ્વતેજસા

ગ્રીષ્મમધ્યાહ્નમાર્તણ્ડશતકોટિસમપ્રભમ્ ।
શાન્તમનાદિમધ્યાન્તં લક્ષ્યીકાન્તમનન્તકમ્

ચતુર્ભુજૈઃ પાર્ષદૈશ્ચ સરસ્વત્યા યુતં પ્રભુમ્ ।
ભક્ત્યા ચતુર્ભિર્વેદૈશ્ચ ગઙ્‌ગયા પરિવેષ્ટિતમ્

તં પ્રણેમુઃ સુરાઃ સર્વે મૂર્ધ્ના બ્રહ્મપુરોગમાઃ ।
ભક્તિનમ્રાઃ સાશ્રુનેત્રાસ્તુષ્ટુવુઃ પરમેશ્વરમ્

વૃત્તાન્તં કથયામાસ સ્વયં બ્રહ્મા કૃતાઞ્જલિઃ ।
રુરુદુર્દેવતાઃ સર્વાઃ સ્વાધિકારાચ્ચુતાશ્ચ તાઃ

સ દદર્શ સુરગણં વિપદ્‌ગ્રસ્તં ભયાકુલમ્ ।
રત્‍નભૂષણશૂન્યં ચ વાહનાદિવિવર્જિતમ્

શોભાશૂન્યં હતશ્રીકં નિષ્પ્રભં સભયં પરમ્ ।
ઉવાચ કાતરં દૃષ્ટ્વા ભયભીતિવિભઞ્જનઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
મા ભૈર્બ્રહ્મન્ હે સુરાશ્ચ ભયં કિં વો મયિ સ્થિતે ।
દાસ્યામિ લક્ષ્મીમચલાં પરમૈશ્વર્યવર્ધિનીમ્

કિઞ્ચ મદ્વચનં કિઞ્ચિચ્છ્રૂયતાં સમયોચિતમ્ ।
હિતં સત્યં સારભૂતં પરિણામસુખાવહમ્

જનાશ્ચાસંખ્યવિશ્વસ્થા મદધીનાશ્ચ સન્તતમ્ ।
યથા તથાહં મદ્‍ભક્તપરાધીનોઽસ્વતન્ત્રકઃ

યં યં રુષ્ટો હિ મદ્‍ભક્તો મત્પરો હિ નિરઙ્‌કુશઃ ।
તદ્‌ગૃહેઽહં ન તિષ્ઠામિ પદ્મયા સહ નિશ્ચિતમ્

દુર્વાસાઃ શઙ્‌કરાંશશ્ચ વૈષ્ણવો મત્પરાયણઃ ।
તચ્છાપાદાગતોઽહં ચ સલક્ષ્મીકો હિ વો ગૃહાત્

યત્ર શઙ્‌ખધ્વનિર્નાસ્તિ તુલસી ન શિવાર્ચનમ્ ।
ન ભોજનં ચ વિપ્રાણાં ન પદ્મા તત્ર તિષ્ઠતિ

મદ્‍ભક્તાનાં ચ મે નિન્દા યત્ર બ્રહ્મન્ ભવેત્સુરાઃ ।
મહારુષ્ટા મહાલક્ષ્મીસ્તતો યાતિ પરાભવમ્

મદ્‍ભક્તિહીનો યો મૂઢો ભુઙ્ક્તે યો હરિવાસરે ।
મમ જન્મદિને વાપિ યાતિ શ્રીસ્તદ્‌ગૃહાદપિ

મન્નામવિક્રયી યશ્ચ વિક્રીણાતિ સ્વકન્યકામ્ ।
યત્રાતિથિર્ન ભુઙ્‌ક્તે ચ મત્પ્રિયા યાતિ તદ્‌ગૃહાત્

યો વિપ્રઃ પુંશ્ચલીપુત્રો મહાપાપી ચ તત્પતિઃ ।
પાપિનો યો ગૃહં યાતિ શૂદ્રશ્રાદ્ધાન્નભોજકઃ

મહારુષ્ટા તતો યાતિ મન્દિરાત્કમલાલયા ।
શૂદ્રાણાં શવદાહી ચ ભાગ્યહીનો દ્વિજાધમઃ

યાતિ રુષ્ટા તદ્‌ગૃહાચ્ચ દેવાઃ કમલવાસિની ।
શૂદ્રાણાં સૂપકારી યો બ્રાહ્મણો વૃષવાહકઃ

તત્તોયપાનભીતા ચ કમલા યાતિ તદ્‌ગૃહાત્ ।
અશુદ્ધહૃદયઃ ક્રૂરો હિંસકો નિન્દકો દ્વિજઃ

બ્રાહ્મણઃ શૂદ્રયાજી ચ યાતિ દેવી ચ તદ્‌ગૃહાત્ ।
અવીરાન્નં ચ યો ભુઙ્‌ક્તે તસ્માદ્યાતિ જગત્પ્રસૂઃ

તૃણં છિનત્તિ નખરૈસ્તૈર્વા યો વિલિખેન્મહીમ્ ।
નિરાશો બ્રાહ્મણો યત્ર તદ્‌ગૃહાદ્યાતિ મત્પ્રિયા

સૂર્યોદયે દ્વિજો ભુઙ્‌ક્તે દિવાસ્વાપી ચ બ્રાહ્મણઃ ।
દિવા મૈથુનકારી ચ યસ્તસ્માદ્યાતિ મત્પ્રિયા

આચારહીનો વિપ્રો યો યશ્ચ શૂદ્રપ્રતિગ્રહી ।
અદીક્ષિતો હિ યો મૂઢસ્તસ્માદ્વૈ યાતિ મત્પ્રિયા

સ્નિગ્ધપાદશ્ચ નગ્નો હિ યઃ શેતે જ્ઞાનદુર્બલઃ ।
શશ્વદ્વદતિ વાચાલો યાતિ સા તદ્‌ગૃહાત્સતી

શિરસ્નાતસ્તુ તૈલેન યોઽન્યાઙ્‌ગં સમુપસ્પૃશેત્ ।
સ્વાઙ્‌ગં ચ વાદયેદ્વાદ્યં રુષ્ટા સા યાતિ તદ્‌ગૃહાત્

વ્રતોપવાસહીનો યઃ સન્ધ્યાહીનોઽશુચિર્દ્વિજઃ ।
વિષ્ણુભક્તિવિહીનસ્તુ તસ્માદ્યાતિ ચ મત્પ્રિયા

બ્રાહ્મણં નિન્દયેદ્યો હિ તં ચ યો દ્વેષ્ટિ સન્તતમ્ ।
જીવહિંસ્રો દયાહીનો યાતિ સર્વપ્રસૂસ્તતઃ

યત્ર યત્ર હરેરર્ચા હરેરુત્કીર્તનં તથા ।
તત્ર તિષ્ઠતિ સા દેવી સર્વમઙ્‌ગલમઙ્‌ગલા

યત્ર પ્રશંસા કૃષ્ણસ્ય તદ્‍ભક્તસ્ય પિતામહ ।
સા ચ કૃષ્ણપ્રિયા દેવી તત્ર તિષ્ઠતિ સન્તતમ્

યત્ર શઙ્‌ખધ્વનિઃ શઙ્‌ખઃ શિલા ચ તુલસીદલમ્ ।
તત્સેવા વન્દનં ધ્યાનં તત્ર સા પરિતિષ્ઠતિ

શિવલિઙ્‌ગાર્ચનં યત્ર તસ્ય ચોત્કીર્તનં શુભમ્ ।
દુર્ગાર્ચનં તદ્‌ગુણાશ્ચ તત્ર પદ્મનિવાસિની

વિપ્રાણાં સેવનં યત્ર તેષાં ચ ભોજનં શુભમ્ ।
અર્ચનં સર્વદેવાનાં તત્ર પદ્મમુખી સતી

ઇત્યુક્ત્વા ચ સુરાન્સર્વાન્ રમામાહ રમાપતિઃ ।
ક્ષીરોદસાગરે જન્મ કલયાકલયેતિ ચ

ઇત્યુક્ત્વા તાં જગન્નાથો બ્રહ્માણં પુનરાહ ચ ।
મથિત્વા સાગરં લક્ષ્મીં દેવેભ્યો દેહિ પદ્મજ

ઇત્યુક્ત્વા કમલાકાન્તો જગામાન્તઃપુરં મુને ।
દેવાશ્ચિરેણ કાલેન યયુઃ ક્ષીરોદસાગરમ્

મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા કૂર્મં કૃત્વા ચ ભાજનમ્ ।
કૃત્વા શેષં મન્થપાશં મમન્થુરસુરાઃ સુરાઃ

ધન્વન્તરિં ચ પીયૂષમુચ્ચૈઃશ્રવસમીપ્સિતમ્ ।
નાનારત્‍નં હસ્તિરત્‍નં પ્રાપુર્લક્ષ્મીં સુદર્શનમ્

વનમાલાં દદૌ સા ચ ક્ષીરોદશાયિને મુને ।
સર્વેશ્વરાય રમ્યાય વિષ્ણવે વૈષ્ણવી સતી

દેવૈઃ સ્તુતા પૂજિતા ચ બ્રહ્મણા શઙ્‌કરેણ ચ ।
દદૌ દૃષ્ટિં સુરગૃહે બ્રહ્મશાપવિમોચનાત્

પ્રાપુર્દેવાઃ સ્વવિષયં દૈત્યગ્રસ્તં ભયઙ્‌કરમ્ ।
મહાલક્ષ્મીપ્રસાદેન વરદાનેન નારદ

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં લક્ષ્મ્યુપાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
સુખદં સારભૂતં ચ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
નવમસ્કન્ધે શ્રીલક્ષ્મ્યુપાખ્યાનવર્ણનં નામૈકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ