દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.4

સરસ્વતીસ્તોત્રપૂજાકવચાદિવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
શ્રુતં સર્વં મયા પૂર્વં ત્વત્પ્રસાદાત્સુધોપમમ્ ।
અધુના પ્રકૃતીનાં ચ વ્યસ્તં વર્ણય પૂજનમ્

કસ્યાઃ પૂજા કૃતા કેન કથં મર્ત્યે પ્રચારિતા ।
કેન વા પૂજિતા કા વા કેન કા વા સ્તુતા પ્રભો

તાસાં સ્તોત્રં ચ ધ્યાનં ચ પ્રભાવં ચરિતં શુભમ્ ।
કાભિઃ કેભ્યો વરો દત્તસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ગણેશજનની દુર્ગા રાધા લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી ।
સાવિત્રી ચ સૃષ્ટિવિધૌ પ્રકૃતિઃ પઞ્ચધા સ્મૃતા

આસાં પૂજા પ્રસિદ્ધા ચ પ્રભાવઃ પરમાદ્‍ભુતઃ ।
સુધોપમં ચ ચરિતં સર્વમઙ્‌ગલકારણમ્

પ્રકૃત્યંશાઃ કલા યાશ્ચ તાસાં ચ ચરિતં શુભમ્ ।
સર્વં વક્ષ્યામિ તે બ્રહ્મન્ સાવધાનો નિશામય

કાલી વસુન્ધરા ગઙ્‌ગા ષષ્ઠી મઙ્‌ગલચણ્ડિકા ।
તુલસી મનસા નિદ્રા સ્વધા સ્વાહા ચ દક્ષિણા

સંક્ષિપ્તમાસાં ચરિતં પુણ્યદં શ્રુતિસુન્દરમ્ ।
જીવકર્મવિપાકં ચ તચ્ચ વક્ષ્યામિ સુન્દરમ્

દુર્ગાયાશ્ચૈવ રાધાયા વિસ્તીર્ણં ચરિતં મહત્ ।
તદ્વત્પશ્ચાત્પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપક્રમતઃ શૃણુ

આદૌ સરસ્વતીપૂજા શ્રીકૃષ્ણેન વિનિર્મિતા ।
યત્પ્રસાદાન્મુનિશ્રેષ્ઠ મૂર્ખો ભવતિ પણ્ડિતઃ

આવિર્ભૂતા યથા દેવી વક્ત્રતઃ કૃષ્ણયોષિતઃ ।
ઇયેષ કૃષ્ણં કામેન કામુકી કામરૂપિણી

સ ચ વિજ્ઞાય તદ્‍ભાવં સર્વજ્ઞઃ સર્વમાતરમ્ ।
તામુવાચ હિતં સત્યં પરિણામે સુખાવહમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
ભજ નારાયણં સાધ્વિ મદંશં ચ ચતુર્ભુજમ્ ।
યુવાનં સુન્દરં સર્વગુણયુક્તં ચ મત્સમમ્

કામજ્ઞં કામિનીનાં ચ તાસાં ચ કામપૂરકમ્ ।
કોટિકન્દર્પલાવણ્યં લીલાલઙ્‌કતમીશ્વરમ્

કાન્તે કાન્તં ચ માં કૃત્વા યદિ સ્થાતુમિહેચ્છસિ ।
ત્વત્તો બલવતી રાધા ન ભદ્રં તે ભવિષ્યતિ

યો યસ્માદ્‌ બલવાન્વાપિ તતોઽન્યં રક્ષિતું ક્ષમઃ ।
કથં પરાન્સાધયતિ યદિ સ્વયમનીશ્વરઃ

સર્વેશઃ સર્વશાસ્તાહં રાધાં બાધિતુમક્ષમઃ ।
તેજસા મત્સમા સા ચ રૂપેણ ચ ગુણેન ચ

પ્રાણાધિષ્ઠાતૃદેવી સા પ્રાણાંસ્ત્યક્તું ચ કઃ ક્ષમઃ ।
પ્રાણતોઽપિ પ્રિયઃ પુત્રઃ કેષાં વાસ્તિ ચ કશ્ચન

ત્વં ભદ્રે ગચ્છ વૈકુણ્ઠં તવ ભદ્રં ભવિષ્યતિ ।
પતિં તમીશ્વરં કૃત્વા મોદસ્વ સુચિરં સુખમ્

લોભમોહકામક્રોધમાનહિંસાવિવર્જિતા ।
તેજસા ત્વત્સમા લક્ષ્મી રૂપેણ ચ ગુણેન ચ

તયા સાર્ધં તવ પ્રીત્યા શશ્વત્કાલઃ પ્રયાસ્યતિ ।
ગૌરવં ચ હરિસ્તુલ્યં કરિષ્યતિ દ્વયોરપિ

પ્રતિવિશ્વેષુ તાં પૂજાં મહતીં ગૌરવાન્વિતામ્ ।
માઘસ્ય શુક્લપઞ્ચમ્યાં વિદ્યારમ્ભે ચ સુન્દરિ

માનવા મનવો દેવા મુનીન્દ્રાશ્ચ મુમુક્ષવઃ ।
વસવો યોગિનઃ સિદ્ધા નાગા ગન્ધર્વરાક્ષસાઃ

મદ્વરેણ કરિષ્યન્તિ કલ્પે કલ્પે લયાવધિ ।
ભક્તિયુક્તાશ્ચ દત્ત્વા વૈ ચોપચારાણિ ષોડશ

કણ્વશાખોક્તવિધિના ધ્યાનેન સ્તવનેન ચ ।
જિતેન્દ્રિયાઃ સંયતાશ્ચ ઘટે ચ પુસ્તકેઽપિ ચ

કૃત્વા સુવર્ણગુટિકાં ગન્ધચન્દનચર્ચિતામ્ ।
કવચં તે ગ્રહીષ્યન્તિ કણ્ઠે વા દક્ષિણે ભુજે

પઠિષ્યન્તિ ચ વિદ્વાંસઃ પૂજાકાલે ચ પૂજિતે ।
ઇત્યુક્ત્વા પૂજયામાસ તાં દેવીં સર્વપૂજિતામ્

તતસ્તત્પૂજનં ચકુર્બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ ।
અનન્તશ્ચાપિ ધર્મશ્ચ મુનીન્દ્રાઃ સનકાદયઃ

સર્વે દેવાશ્ચ મુનયો નૃપાશ્ચ માનવાદયઃ ।
બભૂવ પૂજિતા નિત્યં સર્વલોકૈઃ સરસ્વતી

નારદ ઉવાચ
પૂજાવિધાનં કવચં ધ્યાનં ચાપિ નિરન્તરમ્ ।
પૂજોપયુક્તં નૈવેદ્યં પુષ્પં ચ ચન્દનાદિકમ્

વદ વેદવિદાં શ્રેષ્ઠ શ્રોતું કૌતૂહલં મમ ।
વર્તતે હૃદયે શશ્વત્કિમિદં શ્રુતિસુન્દરમ્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ કણ્વશાખોક્તપદ્ધતિમ્ ।
જગન્માતુઃ સરસ્વત્યાઃ પૂજાવિધિસમન્વિતામ્

માઘસ્ય શુક્લપઞ્ચમ્યાં વિદ્યારમ્ભદિનેઽપિ ચ ।
પૂર્વેઽહ્નિ સમયં કૃત્વા તત્રાહ્નિ સંયતઃ શુચિઃ

સ્નાત્વા નિત્યક્રિયાઃ કૃત્વા ઘટં સંસ્થાપ્ય ભક્તિતઃ ।
સ્વશાખોક્તવિધાનેન તાન્ત્રિકેણાથવા પુનઃ

ગણેશં પૂર્વમભ્યર્ચ્ય તતોઽભીષ્ટાં પ્રપૂજયેત્ ।
ધ્યાનેન વક્ષ્યમાણેન ધ્યાત્વા બાહ્યઘટે ધ્રુવમ્

ધ્યાત્વા પુનઃ ષોડષોપચારેણ પૂજયેદ્‌ વ્રતી ।
પૂજોપયુક્તં નૈવેદ્યં યચ્ચ વેદનિરૂપિતમ્

વક્ષ્યામિ સૌમ્ય તત્કિઞ્ચિદ્યથાધીતં યથાગમમ્ ।
નવનીતં દધિ ક્ષીરં લાજાંશ્ચ તિલલડ્ડુકમ્

ઇક્ષુમિક્ષુરસં શુક્લવર્ણં પઞ્ચગુડં મધુ ।
સ્વસ્તિકં શર્કરાં શુક્લધાન્યસ્યાક્ષતમક્ષતમ્

અચ્છિન્નશુક્લધાન્યસ્ય પૃથુકં શુક્લમોદકમ્ ।
ઘૃતસૈન્ધવસંયુક્તં હવિષ્યાન્નં યથોદિતમ્

યવગોધૂમચૂર્ણાનાં પિષ્ટકં ઘૃતસંયુતમ્ ।
પિષ્ટકં સ્વસ્તિકસ્યાપિ પક્વરમ્ભાફલસ્ય ચ

પરમાન્નં ચ સઘૃતં મિષ્ટાન્નં ચ સુધોપમમ્ ।
નારિકેલં તદુદકં કસેરું મૂલમાર્દ્રકમ્

પક્વરમ્ભાફલં ચારુ શ્રીફલં બદરીફલમ્ ।
કાલદેશોદ્‍ભવં ચારુ ફલં શુક્લં ચ સંસ્કતમ્

સુગન્ધં શુક્લપુષ્પં ચ સુગન્ધં શુક્લચન્દનમ્ ।
નવીનં શુક્લવસ્ત્રં ચ શઙ્‌ખં ચ સુન્દરં મુને

માલ્યં ચ શુક્લપુષ્પાણાં શુક્લહારં ચ ભૂષણમ્ ।
યાદૃશં ચ શ્રુતૌ ધ્યાનં પ્રશસ્યં શ્રુતિસુન્દરમ્

તન્નિબોધ મહાભાગ ભ્રમભઞ્જનકારણમ્ ।
સરસ્વતીં શુક્લવર્ણાં સસ્મિતાં સુમનોહરામ્

કોટિચન્દ્રપ્રભામુષ્ટપુષ્ટશ્રીયુક્તવિગ્રહામ્ ।
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં વીણાપુસ્તકધારિણીમ્

રત્‍નસારેન્દ્રનિર્માણનવભૂષણભૂષિતામ્ ।
સુપૂજિતાં સુરગણૈર્બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદિભિઃ

વન્દે ભક્ત્યા વન્દિતાં ચ મુનીન્દ્રમનુમાનવૈઃ ।
એવં ધ્યાત્વા ચ મૂલેન સર્વં દત્ત્વા વિચક્ષણઃ

સંસ્તૂય કવચં ધૃત્વા પ્રણમેદ્દણ્ડવદ્‌ભુવિ ।
યેષાં ચેયમિષ્ટદેવી તેષાં નિત્યક્રિયા મુને

વિદ્યારમ્ભે ચ વર્ષાન્તે સર્વેષાં પઞ્ચમીદિને ।
સર્વોપયુક્તં મૂલં ચ વૈદિકાષ્ટાક્ષરઃ પરઃ

યેષાં યેનોપદેશો વા તેષાં સ મૂલ એવ ચ ।
સરસ્વતી ચતુર્થ્યન્તં વહ્નિજાયાન્તમેવ ચ

લક્ષ્મીમાયાદિકં ચૈવ મન્ત્રોઽયં કલ્પપાદપઃ ।
પુરા નારાયણશ્ચેમં વાલ્મીકાય કૃપાનિધિઃ

પ્રદદૌ જાહ્નવીતીરે પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે ।
ભૃગુર્દદૌ ચ શુક્રાય પુષ્કરે સૂર્યપર્વણિ

ચન્દ્રપર્વણિ મારીચો દદૌ વાક્પતયે મુદા ।
ભૃગોશ્ચૈવ દદૌ તુષ્ટો બ્રહ્મા બદરિકાશ્રમે

આસ્તિકસ્ય જરત્કારુર્દદૌ ક્ષીરોદસન્નિધૌ ।
વિભાણ્ડકો દદૌ મેરૌ ઋષ્યશૃઙ્‌ગાય ધીમતે

શિવઃ કણાદમુનયે ગૌતમાય દદૌ મુદા ।
સૂર્યશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યાય તથા કાત્યાયનાય ચ

શેષઃ પાણિનયે ચૈવ ભારદ્વાજાય ધીમતે ।
દદૌ શાકટાયનાય સુતલે બલિસંસદિ

ચતુર્લક્ષજપેનૈવ મન્ત્રઃ સિદ્ધો ભવેન્નૃણામ્ ।
યદિ સ્યાન્મન્ત્રસિદ્ધો હિ બૃહસ્પતિસમો ભવેત્

કવચં શૃણુ વિપ્રેન્દ્ર યદ્દત્તં બ્રહ્મણા પુરા ।
વિશ્વસ્રષ્ટા વિશ્વજયં ભૃગવે ગન્ધમાદને

ભૃગુરુવાચ
બ્રહ્મન્બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મજ્ઞાનવિશારદ ।
સર્વજ્ઞ સર્વજનક સર્વેશ સર્વપૂજિત

સરસ્વત્યાશ્ચ કવચં બ્રૂહિ વિશ્વજયં પ્રભો ।
અયાતયામં મન્ત્રાણાં સમૂહસંયુતં પરમ્

બ્રહ્મોવાચ
શૃણુ વત્સ પ્રવક્ષ્યામિ કવચં સર્વકામદમ્ ।
શ્રુતિસારં શ્રુતિસુખં શ્રુત્યુક્તં શ્રુતિપૂજિતમ્

ઉક્તં કૃષ્ણેન ગોલોકે મહ્યં વૃન્દાવને વને ।
રાસેશ્વરેણ વિભુના રાસે વૈ રાસમણ્ડલે

અતીવ ગોપનીયં ચ કલ્પવૃક્ષસમં પરમ્ ।
અશ્રુતાદ્‍ભુતમન્ત્રાણાં સમૂહૈશ્ચ સમન્વિતમ્

યદ્ધૃત્વા ભગવાઞ્છુક્રઃ સર્વદૈત્યેષુ પૂજિતઃ ।
યદ્ધૃત્વા પઠનાદ્‌ બ્રહ્મન્ બુદ્ધિમાંશ્ચ બૃહસ્પતિઃ

પઠનાદ્ધારણાદ્વાગ્મી કવીન્દ્રો વાલ્મિકો મુનિઃ ।
સ્વાયમ્ભુવો મનુશ્ચૈવ યદ્ધૃત્વા સર્વપૂજિતઃ

કણાદો ગૌતમઃ કણ્વઃ પાણિનિઃ શાકટાયનઃ ।
ગ્રન્ધં ચકાર યદ્ધૃત્વા દક્ષઃ કાત્યાયનઃ સ્વયમ્

ધૃત્વા વેદવિભાગં ચ પુરાણાન્યખિલાનિ ચ ।
ચકાર લીલામાત્રેણ કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સ્વયમ્

શાતાતપશ્ચ સંવર્તો વસિષ્ઠશ્ચ પરાશરઃ ।
યદ્ધૃત્વા પઠનાદ્‌ ગ્રન્થં યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચકાર સઃ

ઋષ્યશૃઙ્‌ગો ભરદ્વાજશ્ચાસ્તિકો દેવલસ્તથા ।
જૈગીષવ્યો યયાતિશ્ચ ધૃત્વા સર્વત્ર પૂજિતાઃ

કવચસ્યાસ્ય વિપ્રેન્દ્ર ઋષિરેવ પ્રજાપતિઃ ।
સ્વયં છન્દશ્ચ બૃહતી દેવતા શારદામ્બિકા

સર્વતત્ત્વપરિજ્ઞાનસર્વાર્થસાધનેષુ ચ ।
કવિતાસુ ચ સર્વાસુ વિનિયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

શ્રીં હ્રીં સરસ્વત્યૈ સ્વાહા શિરો મે પાતુ સર્વતઃ ।
શ્રીં વાગ્દેવતાયૈ સ્વાહા ભાલં મે સર્વદાવતુ

ૐ હ્રીં સરસ્વત્યૈ સ્વાહેતિ શ્રોત્રે પાતુ નિરન્તરમ્ ।
ઓં શ્રીં હ્રીં ભગવત્યૈ સરસ્વત્યૈ સ્વાહા નેત્રયુગ્મં સદાવતુ

ઐં હ્રીં વાગ્વાદિન્યૈ સ્વાહા નાસાં મે સર્વદાવતુ ।
હ્રીં વિદ્યાધિષ્ઠાતૃદેવ્યૈ સ્વાહા ચોષ્ઠં સદાવતુ

ૐ શ્રીં હ્રીં બ્રાહ્મ્યૈ સ્વાહેતિ દન્તપંક્તિં સદાવતુ ।
ઐમિત્યેકાક્ષરો મન્ત્રો મમ કણ્ઠં સદાવતુ

ૐ શ્રીં હ્રીં પાતુ મે ગ્રીવાં સ્કન્ધૌ મે શ્રીં સદાવતુ ।
ૐ હ્રીં વિદ્યાધિષ્ઠાતૃદેવ્યૈ સ્વાહા વક્ષઃ સદાવતુ

ૐ હ્રીં વિદ્યાધિસ્વરૂપાયૈ સ્વાહા મે પાતુ નાભિકામ્ ।
ૐ હ્રીં ક્લીં વાણ્યૈ સ્વાહેતિ મમ હસ્તૌ સદાવતુ

ૐ સર્વવર્ણાત્મિકાયૈ સ્વાહા પાદયુગ્મં સદાવતુ ।
ૐ વાગધિષ્ઠાતૃદેવ્યૈ સ્વાહા સર્વં સદાવતુ

ૐ સર્વકણ્ઠવાસિન્યૈ સ્વાહા પ્રાચ્યાં સદાવતુ ।
ૐ સર્વજિહ્વાગ્રવાસિન્યૈ સ્વાહાગ્નિદિશિ રક્ષતુ

ૐ ઐં હ્રીં ક્લીં સરસ્વત્યૈ બુધજનન્યૈ સ્વાહા ।
સતતં મન્ત્રરાજોઽયં દક્ષિણે માં સદાવતુ

ઐં હ્રીં શ્રીં ત્ર્યક્ષરો મન્ત્રો નૈરૃત્યાં સર્વદાવતુ ।
ૐ ઐં જિહ્વાગ્રવાસિન્યૈ સ્વાહા માં વારુણેઽવતુ

ૐ સર્વામ્બિકાયૈ સ્વાહા વાયવ્યે માં સદાવતુ ।
ૐ ઐં શ્રીં ક્લીં ગદ્યવાસિન્યૈ સ્વાહા મામુત્તરેઽવતુ

ૐ ઐં સર્વશાસ્ત્રવાસિન્યૈ સ્વાહૈશાન્યાં સદાવતુ ।
ૐ હ્રીં સર્વપૂજિતાયૈ સ્વાહા ચોર્ધ્વં સદાવતુ

ૐ હ્રીં પુસ્તકવાસિન્યૈ સ્વાહાધો માં સદાવતુ ।
ૐ ગ્રન્થબીજસ્વરૂપાયૈ સ્વાહા માં સર્વતોઽવતુ

ઇતિ તે કથિતં વિપ્ર બ્રહ્મમન્ત્રૌઘવિગ્રહમ્ ।
ઇદં વિશ્વજયં નામ કવચં બ્રહ્મરૂપકમ્

પુરા શ્રુતં ધર્મવક્ત્રાત્પર્વતે ગન્ધમાદને ।
તવ સ્નેહાન્મયાખ્યાતં પ્રવક્તવ્યં ન કસ્યચિત્

ગુરુમભ્યર્ચ્ય વિધિવદ્વસ્ત્રાલઙ્‌કારચન્દનૈઃ ।
પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્‍ભૂમૌ કવચં ધારયેત્સુધીઃ

પઞ્ચલક્ષજપેનૈવ સિદ્ધં તુ કવચં ભવેત્ ।
યદિ સ્યાત્સિદ્ધકવચો બૃહસ્પતિસમો ભવેત્

મહાવાગ્મી કવીન્દ્રશ્ચ ત્રૈલોક્યવિજયી ભવેત્ ।
શક્નોતિ સર્વં જેતું ચ કવચસ્ય પ્રસાદતઃ

ઇદં ચ કણ્વશાખોક્તં કવચં કથિતં મુને ।
સ્તોત્રં પૂજાવિધાનં ચ ધ્યાનં ચ વન્દનં શૃણુ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
સરસ્વતીસ્તોત્રપૂજાકવચાદિવર્ણનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ