દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.3

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાદિદેવતોત્પત્તિવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
અથ ડિમ્ભો જલે તિષ્ઠન્યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ ।
તતઃ સ કાલે સહસા દ્વિધાભૂતો બભૂવ હ

તન્મધ્યે શિશુરેકશ્ચ શતકોટિરવિપ્રભઃ।
ક્ષણં રોરૂયમાણશ્ચ સ્તનાન્ધઃ પીડિતઃ ક્ષુધા

પિત્રા માત્રા પરિત્યક્તો જલમધ્યે નિરાશ્રયઃ।
બ્રહ્માણ્ડાસંખ્યનાથો યો દદર્શોર્ધ્વમનાથવત્

સ્થૂલાસ્થૂલતમઃ સોઽપિ નામ્ના દેવો મહાવિરાટ્।
પરમાણુર્યથા સૂક્ષ્માત્પરઃ સ્થૂલાત્તથાપ્યસૌ

તેજસા ષોડશાંશોઽયં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ।
આધારઃ સર્વવિશ્વાનાં મહાવિષ્ણુશ્ચ પ્રાકૃતઃ

પ્રત્યેકં લોમકૂપેષુ વિશ્વાનિ નિખિલાનિ ચ।
અસ્યાપિ તેષાં સંખ્યાં ચ કૃષ્ણો વક્તું નહિ ક્ષમઃ

સંખ્યા ચેદ્‌રજસામસ્તિ વિશ્વાનાં ન કદાચન।
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં તથા સંખ્યા ન વિદ્યતે

પ્રતિવિશ્વેષુ સન્ત્યેવં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ।
પાતાલાદ્‌ બ્રહ્મલોકાન્તં બ્રહ્માણ્ડં પરિકીર્તિતમ્

તત ઊર્ધ્વં ચ વૈકુણ્ઠો બ્રહ્માણ્ડાદ્‌ બહિરેવ સઃ।
તત ઊર્ધ્વં ચ ગોલોકઃ પઞ્ચાશત્કોટિયોજનઃ

નિત્યઃ સત્યસ્વરૂપશ્ચ યથા કૃષ્ણસ્તથાપ્યયમ્।
સપ્તદ્વીપમિતા પૃધ્વી સપ્તસાગરસંયુતા

ઊનપઞ્ચાશદુપદ્વીપાસંખ્યશૈલવનાન્વિતા ।
ઊર્ધ્વં સપ્ત સ્વર્ગલોકા બ્રહ્યલોકસમન્વિતાઃ

પાતાલાનિ ચ સપ્તાધશ્ચૈવં બ્રહ્માણ્ડમેવ ચ।
ઊર્ધ્વં ધરાયા ભૂર્લોકો ભુવર્લોકસ્તતઃ પરમ્

તતઃ પરશ્ચ સ્વર્લોકો જનલોકસ્તથા પરઃ ।
તતઃ પરસ્તપોલોકઃ સત્યલોકસ્તતઃ પરઃ

તતઃ પરં બ્રહ્મલોકસ્તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભઃ ।
એવં સર્વં કૃત્રિમં ચ બાહ્યાભ્યન્તરમેવ ચ

તદ્વિનાશે વિનાશશ્ચ સર્વેષામેવ નારદ ।
જલબુદ્‌બુદવત્સર્વં વિશ્વસંઘમનિત્યકમ્

નિત્યૌ ગોલોકવૈકુણ્ઠૌ પ્રોક્તૌ શશ્વદકૃત્રિમૌ ।
પ્રત્યેકં લોમકૂપેષુ બ્રહ્માણ્ડં પરિનિશ્ચિતમ્

એષાં સંખ્યાં ન જાનાતિ કૃષ્ણોઽન્યસ્યાપિ કા કથા ।
પ્રત્યેકં પ્રતિબ્રહ્માણ્ડં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ

તિસ્રઃ કોટ્યઃ સુરાણાં ચ સંખ્યા સર્વત્ર પુત્રક।
દિગીશાશ્ચૈવ દિક્પાલા નક્ષત્રાણિ ગ્રહાદયઃ

ભુવિ વર્ણાશ્ચ ચત્વારોઽપ્યધો નાગાશ્ચરાચરાઃ ।
અથ કાલેઽત્ર સ વિરાડૂર્ધ્વં દૃષ્ટ્વા પુનઃ પુનઃ

ડિમ્ભાન્તરે ચ શૂન્યં ચ ન દ્વિતીયં ચ કિઞ્ચન ।
ચિન્તામવાપ ક્ષુદ્યુક્તો રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ

જ્ઞાનં પ્રાપ્ય તદા દધ્યૌ કૃષ્ણં પરમપૂરુષમ્।
તતો દદર્શ તત્રૈવ બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનમ્

નવીનજલદશ્યામં દ્વિભુજં પીતવાસસમ્ ।
સસ્મિતં મુરલીહસ્તં ભક્તાનુગ્રહકાતરમ્

જહાસ બાલકસ્તુષ્ટો દૃષ્ટ્વા જનકમીશ્વરમ્ ।
વરં તદા દદૌ તસ્મૈ વરેશઃ સમયોચિતમ્

મત્સમો જ્ઞાનયુક્તશ્ચ ક્ષુત્પિપાસાદિવર્જિતઃ ।
બ્રહ્માણ્ડાસંખ્યનિલયો ભવ વત્સ લયાવધિ

નિષ્કામો નિર્ભયશ્ચૈવ સર્વેષાં વરદો ભવ ।
જરામૃત્યુરોગશોકપીડાદિવર્જિતો ભવ

ઇત્યુક્ત્વા તસ્ય કર્ણે સ મહામન્ત્રં ષડક્ષરમ્ ।
ત્રિઃકૃત્વશ્ચ પ્રજજાપ વેદાઙ્‌ગપ્રવરં પરમ્

પ્રણવાદિચતુર્થ્યન્તં કૃષ્ણ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્ ।
વહ્નિજાયાન્તમિષ્ટં ચ સર્વવિઘ્નહરં પરમ્

મન્ત્રં દત્ત્વા તદાહારં કલ્પયામાસ વૈ વિભુઃ।
શ્રૂયતાં તદ્‌ બ્રહ્મપુત્ર નિબોધ કથયામિ તે

પ્રતિવિશ્વં યન્નૈવેદ્યં દદાતિ વૈષ્ણવો જનઃ ।
તત્ષોડશાંશો વિષયિણો વિષ્ણોઃ પજ્વદશાસ્ય વૈ

નિર્ગુણસ્યાત્મનશ્ચૈવ પરિપૂર્ણતમસ્ય ચ ।
નૈવેદ્યે ચૈવ કૃષ્ણસ્ય ન હિ કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમ્

યદ્યદ્દદાતિ નૈવેદ્યં તસ્મૈ દેવાય યો જનઃ ।
સ ચ ખાદતિ તત્સર્વં લક્ષ્મીનાથો વિરાટ્ તથા

તં ચ મન્ત્રવરં દત્ત્વા તમુવાચ પુનર્વિભુઃ ।
વરમન્યં કિમિષ્ટં તે તન્મે બ્રૂહિ દદામિ ચ

કૃષ્ણસ્ય વચનં શ્રુત્વા તમુવાચ વિરાડ્ વિભુઃ ।
કૃષ્ણં તં બાલકસ્તાવદ્વચનં સમયોચિતમ્

બાલક ઉવાચ
વરો મે ત્વત્પદામ્ભોજે ભક્તિર્ભવતુ નિશ્ચલા।
સતતં યાવદાયુર્મે ક્ષણં વા સુચિરં ચ વા

ત્વદ્‍ભક્તિયુક્તલોકેઽસ્મિઞ્જીવન્મુક્તશ્ચ સન્તતમ્।
ત્વદ્‍ભક્તિહીનો મૂર્ખશ્ચ જીવન્નપિ મૃતો હિ સઃ

કિં તજ્જપેન તપસા યજ્ઞેન પૂજનેન ચ।
વ્રતેન ચોપવાસેન પુણ્યેન તીર્થસેવયા

કૃષ્ણભક્તિવિહીનસ્ય મૂર્ખસ્ય જીવનં વૃથા ।
યેનાત્મના જીવિતશ્ચ તમેવ ન હિ મન્યતે

યાવદાત્મા શરીરેઽસ્તિ તાવત્સ શક્તિસંયુતઃ ।
પશ્ચાદ્યાન્તિ ગતે તસ્મિન્સ્વતન્ત્રાઃ સર્વશક્તયઃ

સ ચ ત્વં ચ મહાભાગ સર્વાત્મા પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
સ્વેચ્છામયશ્ચ સર્વાદ્યો બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનઃ

ઇત્યુક્ત્વા બાલકસ્તત્ર વિરરામ ચ નારદ ।
ઉવાચ કૃષ્ણઃ પ્રત્યુક્તિં મધુરાં શ્રુતિસુન્દરીમ્

"શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
સુચિરં સુસ્થિરં તિષ્ઠ યથાહં ત્વં તથા ભવ ।
બ્રહ્મણોઽસંખ્યપાતે ચ પાતસ્તે ન ભવિષ્યતિ

અંશેન પ્રતિબ્રહ્માણ્ડે ત્વં ચ ક્ષુદ્રવિરાડ્ ભવ ।
ત્વન્નાભિપદ્માદ્‌ બ્રહ્મા ચ વિશ્વસ્રષ્ટા ભવિષ્યતિ

લલાટે બ્રહ્મણશ્ચૈવ રુદ્રાશ્ચૈકાદશૈવ તે ।
શિવાંશેન ભવિષ્યન્તિ સૃષ્ટિસંહરણાય વૈ

કાલાગ્નિરુદ્રસ્તેષ્વેકો વિશ્વસંહારકારકઃ।
પાતા વિષ્ણુશ્ચ વિષયી રુદ્રાંશેન(ક્ષુદ્રાંશેન) ભવિષ્યતિ

મદ્‍ભક્તિયુક્તઃ સતતં ભવિષ્યસિ વરેણ મે ।
ધ્યાનેન કમનીયં માં નિત્યં દ્રક્ષ્યસિ નિશ્ચિતમ્

માતરં કમનીયાં ચ મમ વક્ષઃસ્થલસ્થિતામ્।
યામિ લોકં તિષ્ઠ વત્સેત્યુક્ત્વા સોઽન્તરધીયત

ગત્વા સ્વલોકં બ્રહ્માણં શઙ્‌કરં સમુવાચ હ।
સ્રષ્ટારં સ્રષ્ટુમીશં ચ સંહર્તું ચૈવ તત્ક્ષણમ્

"શ્રીભગવાનુવાચ
સૃષ્ટિં સ્રષ્ટું ગચ્છ વત્સ નાભિપદ્મોદ્‍ભવો ભવ ।
મહાવિરાડ્ લોમકૂપે ક્ષુદ્રસ્ય ચ વિધે શૃણુ

ગચ્છ વત્સ મહાદેવ બ્રહ્મભાલોદ્‍ભવો ભવ।
અંશેન ચ મહાભાગ સ્વયં ચ સુચિરં તપ

ઇત્યુક્ત્વા જગતાં નાથો વિરરામ વિધેઃ સુત।
જગામ બ્રહ્મા તં નત્વા શિવશ્ચ શિવદાયકઃ

મહાવિરાડ્ લોમકૂપે બ્રહ્માણ્ડગોલકે જલે ।
બભૂવ ચ વિરાટ્ ક્ષુદ્રો વિરાડંશેન સામ્પ્રતમ્

શ્યામો યુવા પીતવાસાઃ શયાનો જલતલ્પકે ।
ઈષદ્ધાસ્યઃ પ્રસન્નાસ્યો વિશ્વવ્યાપી જનાર્દનઃ

તન્નાભિકમલે બ્રહ્મા બભૂવ કમલોદ્‍ભવઃ ।
સમ્ભૂય પદ્મદણ્ડે ચ બભ્રામ યુગલક્ષકમ્

નાન્તં જગામ દણ્ડસ્ય પદ્મનાલસ્ય પદ્મજઃ ।
નાભિજસ્ય ચ પદ્મસ્ય ચિન્તામાપ પિતા તવ

સ્વસ્થાનં પુનરાગમ્ય દધ્યૌ કૃષ્ણપદામ્બુજમ્ ।
તતો દદર્શ ક્ષુદ્રં તં ધ્યાનેન દિવ્યચક્ષુષા

શયાનં જલતલ્પે ચ બ્રહ્માણ્ડગોલકાપ્લુતે ।
યલ્લોમકૂપે બ્રહ્માણ્ડં તં ચ તત્પરમીશ્વરમ્

શ્રીકૃષ્ણં ચાપિ ગોલોકં ગોપગોપીસમન્વિતમ્ ।
તં સંસ્તૂય વરં પ્રાપ તતઃ સૃષ્ટિં ચકાર સઃ

બભૂવુર્બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસાઃ સનકાદયઃ ।
તતો રુદ્રકલાશ્ચાપિ શિવસ્યૈકાદશ સ્મૃતાઃ

બભૂવ પાતા વિષ્ણુશ્ચ ક્ષુદ્રસ્ય વામપાર્શ્વતઃ।
ચતુર્ભુજશ્ચ ભગવાન્ શ્વેતદ્વીપે સ ચાવસત્

ક્ષુદ્રસ્ય નાભિપદ્મે ચ બ્રહ્મા વિશ્વં સસર્જ હ।
સ્વર્ગં મર્ત્યં ચ પાતાલં ત્રિલોકીં સચરાચરામ્

એવં સર્વં લોમકૂપે વિશ્વં પ્રત્યેકમેવ ચ ।
પ્રતિવિશ્વે ક્ષુદ્રવિરાડ્ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ

ઇત્યેવં કથિતં બ્રહ્મન્ કૃષ્ણસઙ્‌કીર્તનં શુભમ્।
સુખદં મોક્ષદં બ્રહ્મન્કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાદિદેવતોત્પત્તિવર્ણનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ