દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.38

સાવિત્ર્યુપાખ્યાનવર્ણનમ્
સાવિત્ર્યુવાચ
દેવીભક્તિં દેહિ મહ્યં સારાણાં ચૈવ સારકમ્ ।
પુંસાં મુક્તિદ્વારબીજં નરકાર્ણવતારકમ્

કારણં મુક્તિસારાણાં સર્વાશુભવિનાશનમ્ ।
દારકં કર્મવૃક્ષાણાં કૃતપાપૌઘહારણમ્

મુક્તિશ્ચ કતિથાપ્યસ્તિ કિં વા તાસાં ચ લક્ષણમ્ ।
દેવીભક્તિં ભક્તિભેદં નિષેકસ્યાપિ ખણ્ડનમ્

તત્ત્વજ્ઞાનવિહીના ચ સ્ત્રીજાતિર્વિધિનિર્મિતા ।
કિઞ્ચિઞ્જ્ઞાનં સારભૂતં વદ વેદવિદાં વર

સર્વં દાનં ચ યજ્ઞશ્ચ તીર્થસ્નાનં વ્રતં તપઃ ।
અજ્ઞાનિજ્ઞાનદાનસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

પિતુઃ શતગુણા માતા ગૌરવે ચેતિ નિશ્ચિતમ્ ।
માતુઃ શતગુણઃ પૂજ્યો જ્ઞાનદાતા ગુરુઃ પ્રભો

ધર્મરાજ ઉવાચ
પૂર્વં સર્વો વરો દત્તો યસ્તે મનસિ વાઞ્છિતઃ ।
અધુના શક્તિભક્તિસ્તે વત્સે ભવતુ મદ્વરાત્

શ્રોતુમિચ્છસિ કલ્યાણિ શ્રીદેવીગુણકીર્તનમ્।
વક્તૄણાં પૃચ્છકાનાં ચ શ્રોતૄણાં કુલતારણમ્

શેષો વક્ત્રસહસ્રેણ નહિ યદ્વક્તુમીશ્વરઃ ।
મૃત્યુઞ્જયો ન ક્ષમશ્ચ વક્તું પઞ્ચમુખેન ચ

ધાતા ચતુર્ણાં વેદાનાં વિધાતા જગતામપિ ।
બ્રહ્મા ચતુર્મુખેનૈવ નાલં વિષ્ણુશ્ચ સર્વવિત્

કાર્તિકેયઃ ષણ્મુખેન નાપિ વક્તુમલં ધ્રુવમ્ ।
ન ગણેશઃ સમર્થશ્ચ યોગીન્દ્રાણાં ગુરોર્ગુરુઃ

સારભૂતાશ્ચ શાસ્ત્રાણાં વેદાશ્ચત્વાર એવ ચ ।
કલામાત્રં યદ્‌ગુણાનાં ન વિદન્તિ બુધાશ્ચ યે

સરસ્વતી જડીભૂતા નાલં તદ્‌ગુણવર્ણને ।
સનત્કુમારો ધર્મશ્ચ સનન્દનઃ સનાતનઃ

સનકઃ કપિલઃ સૂર્યો યેઽન્યે ચ બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।
વિચક્ષણા ન યદ્વક્તું કિઞ્ચાન્યે જડબુદ્ધયઃ

ન યદ્વક્તું ક્ષમાઃ સિદ્ધા મુનીન્દ્રા યોગિનસ્તથા ।
કે ચાન્યે ચ વયં કે વા શ્રીદેવ્યા ગુણવર્ણને

ધ્યાયન્તે યત્પદામ્ભોજં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ ।
અતિસાધ્યં સ્વભક્તાનાં તદન્યેષાં સુદુર્લભમ્

કશ્ચિત્કિઞ્ચિદ્વિજાનાતિ તદ્‌ગુણોત્કીર્તનં શુભમ્ ।
અતિરિક્તં વિજાનાતિ બ્રહ્મા બ્રહ્મવિશારદઃ

તતોઽતિરિક્તં જાનાતિ ગણેશો જ્ઞાનિનાં ગુરુઃ ।
સર્વાતિરિક્તં જાનાતિ સર્વજ્ઞઃ શમ્ભુરેવ સઃ

તસ્મૈ દત્તં પુરા જ્ઞાનં કૃષ્ણેન પરમાત્મના ।
અતીવ નિર્જનેઽરણ્યે ગોલોકે રાસમણ્ડલે

તત્રૈવ કથિતં કિઞ્ચિત્તદ્‌ગુણોત્કીર્તનં શુભમ્ ।
ધર્મં ચ કથયામાસ શિવલોકે શિવઃ સ્વયમ્

ધર્મસ્તુ કથયામાસ ભાસ્વતે પૃચ્છતે તથા ।
યામારાધ્ય મત્પિતાપિ સમ્પ્રાપ તપસા સતિ

પૂર્વં સ્વં વિષયં ચાહં ન ગૃહ્ણામિ પ્રયત્‍નતઃ ।
વૈરાગ્યયુક્તસ્તપસે ગન્તુમિચ્છામિ સુવ્રતે

તદા માં કથયામાસ પિતા તદ્‌ગુણકીર્તનમ્ ।
યથાગમં તદ્વદામિ નિબોધાતીવ દુર્ગમમ્

તદ્‌ગુણં સા ન જાનાતિ તદન્યસ્ય ચ કા કથા ।
યથાકાશો ન જાનાતિ સ્વાન્તમેવ વરાનને

સર્વાત્મા સર્વભગવાન્ સર્વકારણકારણઃ ।
સર્વેશ્વરશ્ચ સર્વાદ્યઃ સર્વવિત્પરિપાલકઃ । ૨૫
નિત્યરૂપી નિત્યદેહી નિત્યાનન્દો નિરાકૃતિઃ ।
નિરઙ્‌કુશો નિરાશઙ્‌કો નિર્ગુણશ્ચ નિરામયઃ

નિર્લિપ્તઃ સર્વસાક્ષી ચ સર્વાધારઃ પરાત્પરઃ ।
માયાવિશિષ્ટઃ પ્રકૃતિસ્તદ્વિકારાશ્ચ પ્રાકૃતાઃ

સ્વયં પુમાંશ્ચ પ્રકૃતિસ્તાવભિન્નૌ પરસ્પરમ્ ।
યથા વહ્નેસ્તસ્ય શક્તિર્ન ભિન્નાસ્ત્યેવ કુત્રચિત્

સેયં શક્તિર્મહામાયા સચ્ચિદાનન્દરૂપિણી ।
રૂપં બિભર્ત્યરૂપા ચ ભક્તાનુગ્રહહેતવે

ગોપાલસુન્દરીરૂપં પ્રથમં સા સસર્જ હ ।
અતીવ કમનીયં ચ સુન્દરં સુમનોહરમ્

નવીનનીરદશ્યામં કિશોરં ગોપવેષકમ્ ।
કન્દર્પકોટિલાવણ્યં લીલાધામમનોહરમ્

શરન્મધ્યાહ્નપદ્માનાં શોભામોચનલોચનમ્ ।
શરત્પાર્વણકોટીન્દુશોભાપ્રચ્છાદનાનનમ્

અમૂલ્યરત્‍નનિર્માણનાનાભૂષણભૂષિતમ્ ।
સસ્મિતં શોભિતં શશ્વદમૂલ્યપીતવાસસા

પરબ્રહ્મસ્વરૂપં ચ જ્વલન્તં બ્રહ્મતેજસા ।
સુખદૃશ્યં ચ શાન્તં ચ રાધાકાન્તમનન્તકમ્

ગોપીભિર્વીક્ષ્યમાણં ચ સસ્મિતાભિશ્ચ સન્તતમ્ ।
રાસમણ્ડલમધ્યસ્થં રત્‍નસિંહાસનસ્થિતમ્

વંશીં ક્વણન્તં દ્વિભુજં વનમાલાવિભૂષિતમ્ ।
કૌસ્તુભેન્દ્રમણીન્દ્રેણ શશ્વદ્વક્ષઃસ્થલોજ્જ્વલમ્

કુઙ્‌કુમાગુરુકસ્તુરીચન્દનાર્ચિતવિગ્રહમ્ ।
ચારુચમ્પકમાલાક્તં માલતીમાલ્યમણ્ડિતમ્

ચારુચન્દ્રકશોભાઢ્યં ચૂડાવઙ્‌ક્રિમરાજિતમ્ ।
એવંભૂતં ચ ધ્યાયન્તિ ભક્તા ભક્તિપરિપ્લુતાઃ

યદ્‍ભયાજ્જગતા ધાતા વિધત્તે સૃષ્ટિમેવ ચ ।
કર્માનુસારાલ્લિખિતં કરોતિ સર્વકર્મણામ્

તપસાં ફલદાતા ચ કર્મણાં ચ યદાજ્ઞયા ।
વિષ્ણુઃ પાતા ચ સર્વેષાં યદ્‍ભયાત્પાતિ સન્તતમ્

કાલાગ્નિરુદ્રઃ સંહર્તા સર્વવિશ્વેષુ યદ્‍ભયાત્ ।
શિવો મૃત્યુઞ્જયશ્ચૈવ જ્ઞાનિનાં ચ ગુરોર્ગુરુઃ

યજ્જ્ઞાનાજ્જ્ઞાનવાનસ્તિ યોગીશો જ્ઞાનવિત્પ્રભુઃ ।
પરમાનન્દયુક્તશ્ચ ભક્તિવૈરાગ્યસંયુતઃ

યદ્‍ભયાદ્વાતિ પવનઃ પ્રવરઃ શીઘ્રગામિનામ્ ।
તપનશ્ચ પ્રતપતિ યદ્‍ભયાત્સન્તતં સતિ

યદાજ્ઞયા વર્ષતીન્દ્રો મૃત્યુશ્ચરતિ જન્તુષુ ।
યદાજ્ઞયા દહેદ્વહ્નિર્જલમેવં સુશીતલમ્

દિશો રક્ષન્તિ દિક્પાલા મહાભીતા યદાજ્ઞયા ।
ભ્રમન્તિ રાશિચક્રાણિ ગ્રહાશ્ચ યદ્‍ભયેન ચ

ભયાત્ફલન્તિ વૃક્ષાશ્ચ પુષ્યન્ત્યપિ ચ યદ્‍ભયાત્ ।
યદાજ્ઞાં તુ પુરસ્કૃત્ય કાલઃ કાલે હરેદ્‍ભયાત્

તથા જલસ્થલસ્થાશ્ચ ન જીવન્તિ યદાજ્ઞયા ।
અકાલે નાહરેદ્વિદ્ધં રણેષુ વિષમેષુ ચ

ધત્તે વાયુસ્તોયરાશિં તોયં કૂર્મં તદાજ્ઞયા ।
કૂર્મોઽનન્તં સ ચ ક્ષોણીં સમુદ્રાન્ સા ચ પર્વતાન્

સર્વા ચૈવ ક્ષમારૂપા નાનારત્‍નં બિભર્તિ યા ।
યતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્થીયન્તે હન્તિ તત્ર હિ

ઇન્દ્રાયુશ્ચૈવ દિવ્યાનાં યુગાનામેકસપ્તતિઃ ।
અષ્ટાવિંશે શક્રપાતે બ્રહ્મણશ્ચ દિવાનિશમ્

એવં ત્રિંશદ્દિનૈર્માસો દ્વાભ્યામાભ્યામૃતુઃ સ્મૃતઃ ।
ઋતુભિઃ ષડ્ભિરેવાબ્દં બ્રહ્મણો વૈ વયઃ સ્મૃતમ્

બ્રહ્મણશ્ચ નિપાતે ચ ચક્ષુરુન્મીલનં હરેઃ ।
ચક્ષુરુન્મીલને તસ્ય લયં પ્રાકૃતિકં વિદુઃ

પ્રલયે પ્રાકૃતે સર્વે દેવાદ્યાશ્ચ ચરાચરાઃ ।
લીના ધાતા વિધાતા ચ શ્રીકૃષ્ણનાભિપઙ્‌કજે

વિષ્ણુઃ ક્ષીરોદશાયી ચ વૈકુણ્ઠે યશ્ચતુર્ભુજઃ ।
વિલીના વામપાર્શ્વે ચ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

યસ્ય જ્ઞાને શિવો લીનો જ્ઞાનાધીશઃ સનાતનઃ ।
દુર્ગાયાં વિષ્ણુમાયાયાં વિલીનાઃ સર્વશક્તયઃ

સા ચ કૃષ્ણસ્ય બુદ્ધૌ ચ બુદ્ધ્યધિષ્ઠાતૃદેવતા ।
નારાયણાંશઃ સ્કન્દશ્ચ લીનો વક્ષસિ તસ્ય ચ

શ્રીકૃષ્ણાંશશ્ચ તદ્‌બાહૌ દેવાધીશો ગણેશ્વરઃ ।
પદ્માંશાશ્ચૈવ પદ્માયાં સા રાધાયાં ચ સુવ્રતે

ગોપ્યશ્ચાપિ ચ તસ્યાં ચ સર્વાશ્ચ દેવયોષિતઃ ।
કૃષ્ણપ્રાણાધિદેવી સા તસ્ય પ્રાણેષુ સંસ્થિતા

સાવિત્રી ચ સરસ્વત્યાં વેદાઃ શાસ્ત્રાણિ યાનિ ચ ।
સ્થિતા વાણી ચ જિહ્વાયાં યસ્ય ચ પરમાત્મનઃ

ગોલોકસ્ય ચ ગોપાશ્ચ વિલીનાસ્તસ્ય લોમસુ ।
તત્પ્રાણેષુ ચ સર્વેષાં પ્રાણા વાતા હુતાશનાઃ

જઠરાગ્નૌ વિલીનાશ્ચ જલં તદ્રસનાગ્રતઃ ।
વૈષ્ણવાશ્ચરણામ્ભોજે પરમાનન્દસંયુતાઃ

સારાત્સારતરા ભક્તિરસપીયૂષપાયિનઃ ।
વિરાડંશાશ્ચ મહતિ લીનાઃ કૃષ્ણે મહાવિરાટ્

યસ્યૈવ લોમકૂપેષુ વિશ્વાનિ નિખિલાનિ ચ ।
યસ્ય ચક્ષુષ ઉન્મેષે પ્રાકૃતઃ પ્રલયો ભવેત્

ચક્ષુરુન્મીલને સૃષ્ટિર્યસ્યૈવ પુનરેવ સઃ ।
યાવત્કાલો નિમેષેણ તાવદુન્મીલનેન ચ

બ્રહ્મણશ્ચ શતાબ્દે ચ સૃષ્ટેઃ સૂત્રલયઃ પુનઃ ।
બ્રહ્મસૃષ્ટિલયાનાં ચ સંખ્યા નાસ્ત્યેવ સુવ્રતે

યથા ભૂરજસાં ચૈવ સંખ્યાનં નૈવ વિદ્યતે ।
ચક્ષુર્નિમેષે પ્રલયો યસ્ય સર્વાન્તરાત્મનઃ

ઉન્મીલને પુનઃ સૃષ્ટિર્ભવેદેવેશ્વરેચ્છયા ।
સ કૃષ્ણઃ પ્રલયે તસ્યાં પ્રકૃતૌ લીન એવ હિ

એકૈવ ચ પરા શક્તિર્નિર્ગુણઃ પરમઃ પુમાન્ ।
સદેવેદમગ્ર આસીદિતિ વેદવિદો વિદુઃ

મૂલપ્રકૃતિરવ્યક્તાપ્યવ્યાકૃતપદાભિધા ।
ચિદભિન્નત્વમાપન્ના પ્રલયે સૈવ તિષ્ઠતિ

તદ્‌ગુણોત્કીર્તનં વક્તું બ્રહ્માણ્ડેષુ ચ કઃ ક્ષમઃ ।
મુક્તયશ્ચ ચતુર્વેદૈર્નિરુક્તાશ્ચ ચતુર્વિધાઃ

તત્પ્રધાના દેવભક્તિર્મુક્તેરપિ ગરીયસી ।
સાલોક્યદા ભવેદેકા તથા સારૂપ્યદા પરા

સામીપ્યદાથ નિર્વાણપ્રદા મુક્તિશ્ચતુર્વિધા ।
ભક્તાસ્તા ન હિ વાઞ્છન્તિ વિના તત્સેવનં વિભોઃ

શિવત્વમમરત્વં ચ બ્રહ્મત્વં ચાવહેલયા ।
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિભયશોકાદિકં ધનમ્

દિવ્યરૂપધારણં ચ નિર્વાણં મોક્ષણં વિદુઃ ।
મુક્તિશ્ચ સેવારહિતા ભક્તિઃ સેવાવિવર્ધિની

ભક્તિમુક્ત્યોરયં ભેદો નિષેકખણ્ડનં શૃણુ ।
વિદુર્બુધા નિષેકં ચ ભોગં ચ કૃતકર્મણામ્

તત્ખણ્ડનં ચ શુભદં શ્રીવિભોઃ સેવનં પરમ્ ।
તત્ત્વજ્ઞાનમિદં સાધ્વિ સ્થિરં ચ લોકવેદયોઃ

નિર્વિઘ્નં શુભદં ચોક્તં ગચ્છ વત્સે યથાસુખમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા સૂર્યપુત્રશ્ચ જીવયિત્વા ચ તત્પતિમ્

તસ્યૈ શુભાશિષં દત્ત્વા ગમનં કર્તુમુદ્યતઃ ।
દૃષ્ટ્વા યમં ચ ગચ્છન્તં સા સાવિત્રી પ્રણમ્ય ચ

રુરોદ ચરણૌ ધૃત્વા સાધુચ્છેદેન દુઃખિતા ।
સાવિત્રીરોદનં શ્રુત્વા યમશ્ચૈવ કૃપાનિધિઃ

તામિત્યુવાચ સન્તુષ્ટઃ સ્વયં ચૈવ રુરોદ હ ।
ધર્મરાજ ઉવાવ
લક્ષવર્ષં સુખં ભુક્ત્વા પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે

અન્તે યાસ્યસિ તલ્લોકં યત્ર દેવી વિરાજતે ।
ગત્વા ચ સ્વગૃહં ભદ્રે સાવિત્ર્યાશ્ચ વ્રતં કુરુ

દ્વિસપ્તવર્ષપર્યન્તં નારીણાં મોક્ષકારણમ્ ।
જ્યેષ્ઠશુક્લચતુર્દશ્યાં સાવિત્ર્યાશ્ચ વ્રતં શુભમ્

શુક્લાષ્ટમ્યાં ભાદ્રપદે મહાલક્ષ્યા યથા વ્રતમ્ ।
દ્વ્યષ્ટવર્ષં વ્રતં ચૈવ પ્રત્યાદેયં શુચિસ્મિતે

કરોતિ ભક્ત્યા યા નારી સા યાતિ ચ વિભોઃ પદમ્ ।
પ્રતિમઙ્‌ગલવારે ચ દેવીં મઙ્‌ગલદાયિનીમ્

પ્રતિમાસં શુક્લષષ્ઠ્યાં ષષ્ઠીં મઙ્‌ગલદાયિનીમ્ ।
તથા ચાષાઢસઙ્‌ક્રાન્ત્યાં મનસાં સર્વસિદ્ધિદામ્

રાધાં રાસે ચ કાર્તિક્યાં કૃષ્ણપ્રાણાધિકપ્રિયામ્ ।
ઉપોષ્ય શુક્લાષ્ટમ્યાં ચ પ્રતિમાસં વરપ્રદામ્

વિષ્ણુમાયાં ભગવતીં દુર્ગાં દુર્ગતિનાશિનીમ્ ।
પ્રકૃતિં જગદમ્બાં ચ પતિપુત્રવતીષુ ચ

પતિવ્રતાસુ શુદ્ધાસુ યન્ત્રેષુ પ્રતિમાસુ ચ ।
યા નારી પૂજયેદ્‍ભક્ત્યા ધનસન્તાનહેતવે

ઇહલોકે સુખં ભુક્ત્વા યાત્યન્તે શ્રીવિભોઃ પદમ્ ।
એવં દેવ્યા વિભૂતીશ્ચ પૂજયેત્સાધકોઽનિશમ્

સર્વકાલં સર્વરૂપા સંસેવ્યા પરમેશ્વરી ।
નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિત્કૃતકૃત્યત્વદાયકમ્

ઇત્યુક્ત્વા તાં ધર્મરાજો જગામ નિજમન્દિરમ્ ।
ગૃહીત્વા સ્વામિનં સા ચ સાવિત્રી ચ નિજાલયમ્

સાવિત્રી સત્યવાંશ્ચૈવ પ્રયયૌ ચ યથાગમમ્ ।
અન્યાંશ્ચ કથયામાસ સ્વવૃત્તાન્તં હિ નારદ

સાવિત્રીજનકઃ પુત્રાન્ સમ્પ્રાપ્તઃ પ્રક્રમેણ ચ ।
શ્વશુરશ્ચક્ષુષી રાજ્યં સા ચ પુત્રાન્ વરેણ ચ

લક્ષવર્ષં સુખં ભુક્ત્વા પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે ।
જગામ સ્વામિના સાર્ધં દેવીલોકં પતિવ્રતા

સવિતુશ્ચાધિદેવી યા મન્ત્રાધિષ્ઠાતૃદેવતા ।
સાવિત્રી હ્યપિ વેદાનાં સાવિત્રી તેન કીર્તિતા

ઇત્યેવં કથિતં વત્સ સાવિત્ર્યાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
જીવકર્મવિપાકં ચ કિં પુનઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
નારાયણનારદસંવાદે સાવિત્ર્યુપાખ્યાનવર્ણનં નામાષ્ટત્રિલોઽધ્યાયઃ