દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.2

પઞ્ચપ્રકૃતિતદ્‍ભર્તૃગણોત્પત્તિવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
સમાસેન શ્રુતં સર્વં દેવીનાં ચરિતં પ્રભો ।
વિબોધનાય બોધસ્ય વ્યાસેન વક્તુમર્હસિ

સૃષ્ટેરાદ્યા સૃષ્ટિવિધૌ કથમાવિર્બભૂવ હ ।
કથં વા પઞ્ચધા ભૂતા વદ વેદવિદાંવર

ભૂતા યયાંશકલયા તયા ત્રિગુણયા ભવે ।
વ્યાસેન તાસાં ચરિતં શ્રોતુમિચ્છામિ સામ્પ્રતમ્

તાસાં જન્માનુકથનં પૂજાધ્યાનવિધિં બુધ ।
સ્તોત્રં કવચમૈશ્વર્યં શૌર્યં વર્ણય મઙ્‌ગલમ્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
નિત્ય આત્મા નભો નિત્યં કાલો નિત્યો દિશો યથા ।
વિશ્વાનાં ગોલકં નિત્યં નિત્યો ગોલોક એવ ચ

તદેકદેશો વૈકુણ્ઠો નમ્રભાગાનુસારકઃ ।
તથૈવ પ્રકૃતિર્નિત્યા બ્રહ્મલીલા સનાતની

યથાગ્નૌ દાહિકા ચન્દ્રે પદ્મે શોભા પ્રભા રવૌ ।
શશ્વદ્યુક્તા ન ભિન્ના સા તથા પ્રકૃતિરાત્મનિ

વિના સ્વર્ણં સ્વર્ણકારઃ કુણ્ડલં કર્તુમક્ષમઃ ।
વિના મૃદા ઘટં કર્તું કુલાલો હિ નહીશ્વરઃ

ન હિ ક્ષમસ્તથાત્મા ચ સૃષ્ટિં સ્રષ્ટું તયા વિના ।
સર્વશક્તિસ્વરૂપા સા યયા ચ શક્તિમાન્સદા

ઐશ્વર્યવચનઃ શશ્ચ ક્તિઃ પરાક્રમ એવ ચ ।
તત્સ્વરૂપા તયોર્દાત્રી સા શક્તિઃ પરિકીર્તિતા

જ્ઞાનં સમૃદ્ધિઃ સમ્પત્તિર્યશશ્ચૈવ બલં ભગઃ ।
તેન શક્તિર્ભગવતી ભગરૂપા ચ સા સદા

તયા યુક્તઃ સદાત્મા ચ ભગવાંસ્તેન કથ્યતે ।
સ ચ સ્વેચ્છામયો દેવઃ સાકારશ્ચ નિરાકૃતિઃ

તેજોરૂપં નિરાકારં ધ્યાયન્તે યોગિનઃ સદા ।
વદન્તિ ચ પરં બ્રહ્મ પરમાનન્દમીશ્વરમ્

અદૃશ્યં સર્વદ્રષ્ટારં સર્વજ્ઞં સર્વકારણમ્ ।
સર્વદં સર્વરૂપં તં વૈષ્ણવાસ્તન્ન મન્વતે

વદન્તિ ચૈવ તે કસ્ય તેજસ્તેજસ્વિના વિના ।
તેજોમણ્ડલમધ્યસ્થં બ્રહ્મ તેજસ્વિનં પરમ્

સ્વેચ્છામયં સર્વરૂપં સર્વકારણકારણમ્ ।
અતીવ સુન્દરં રૂપં બિભ્રતં સુમનોહરમ્

કિશોરવયસં શાન્તં સર્વકાન્તં પરાત્પરમ્ ।
નવીનનીરદાભાસધામૈકં શ્યામવિગ્રહમ્

શરન્મધ્યાહ્નપદ્મૌઘશોભામોચનલોચનમ્ ।
મુક્તાચ્છવિવિનિન્દ્યૈકદન્તપંક્તિમનોરમમ્

મયૂરપિચ્છચૂડં ચ માલતીમાલ્યમણ્ડિતમ્ ।
સુનસં સસ્મિતં કાન્તં ભક્તાનુગ્રહકારણમ્

જ્વલદગ્નિવિશુદ્ધૈકપીતાંશુકસુશોભિતમ્ ।
દ્વિભુજં મુરલીહસ્તં રત્‍નભૂષણભૂષિતમ્

સર્વાધારં ચ સર્વેશં સર્વશક્તિયુતં વિભુમ્ ।
સર્વૈશ્વર્યપ્રદં સર્વસ્વતન્ત્રં સર્વમઙ્‌ગલમ્

પરિપૂર્ણતમં સિદ્ધં સિદ્ધેશં સિદ્ધિકારકમ્ ।
ધ્યાયન્તે વૈષ્ણવાઃ શશ્વદ્દેવદેવં સનાતનમ્

જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિશોકભીતિહરં પરમ્ ।
બ્રહ્મણો વયસા યસ્ય નિમેષ ઉપચર્યતે

સ ચાત્મા સ પરં બ્રહ્મ કૃષ્ણ ઇત્યભિધીયતે ।
કૃષિસ્તદ્‍ભક્તિવચનો નશ્ચ તદ્દાસ્યવાચકઃ

ભક્તિદાસ્યપ્રદાતા યઃ સ ચ કૃષ્ણઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
કૃષિશ્ચ સર્વવચનો નકારો બીજમેવ ચ

સ કૃષ્ણઃ સર્વસ્રષ્ટાઽઽદૌ સિસૃક્ષન્નેક એવ ચ ।
સૃષ્ટ્યુન્મુખસ્તદંશેન કાલેન પ્રેરિતઃ પ્રભુઃ

સ્વેચ્છામયઃ સ્વેચ્છયા ચ દ્વિધારૂપો બભૂવ હ ।
સ્ત્રીરૂપો વામભાગાંશો દક્ષિણાંશઃ પુમાન્સ્મૃતઃ

તાં દદર્શ મહાકામી કામાધારાં સનાતનઃ ।
અતીવ કમનીયા ચ ચારુપઙ્‌કજસન્નિભામ્

ચન્દ્રબિમ્બવિનિન્દ્યૈકનિતમ્બયુગલાં પરામ્ ।
સુચારુકદલીસ્તમ્ભનિન્દિતશ્રોણિસુન્દરીમ્

શ્રીયુક્તશ્રીફલાકારસ્તનયુગ્મમનોરમામ્ ।
પુષ્પજુષ્ટાં સુવલિતાં મધ્યક્ષીણાં મનોહરામ્

અતીવ સુન્દરીં શાન્તાં સસ્મિતાં વક્રલોચનામ્ ।
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધારાં રત્‍નભૂષણભૂષિતામ્

શશ્વચ્ચક્ષુશ્ચકોરાભ્યાં પિબન્તીં સતતં મુદા ।
કૃષ્ણસ્ય મુખચન્દ્રં ચ ચન્દ્રકોટિવિનિન્દિતમ્

કસ્તૂરીબિન્દુના સાર્ધમધશ્ચન્દનબિન્દુના ।
સમં સિન્દૂરબિન્દું ચ ભાલમધ્યે ચ બિભ્રતીમ્

વક્રિમં કબરીભારં માલતીમાલ્યભૂષિતમ્ ।
રત્‍નેન્દ્રસારહારં ચ દધતીં કાન્તકામુકીમ્

કોટિચન્દ્રપ્રભામૃષ્ટપુષ્ટશોભાસમન્વિતામ્ ।
ગમનેન રાજહંસગજગર્વવિનાશિનીમ્

દૃષ્ટ્વા તાં તુ તયા સાર્ધં રાસેશો રાસમણ્ડલે ।
રાસોલ્લાસે સુરસિકો રાસક્રીડાઞ્ચકાર હ

નાનાપ્રકારશૃઙ્‌ગારં શૃઙ્‌ગારો મૂર્તિમાનિવ ।
ચકાર સુખસમ્ભોગં યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો દિનમ્

તતઃ સ ચ પરિશ્રાન્તસ્તસ્યા યોનૌ જગત્પિતા ।
ચકાર વીર્યાધાનં ચ નિત્યાનન્દે શુભક્ષણે

ગાત્રતો યોષિતસ્તસ્યાઃ સુરતાન્તે ચ સુવ્રત ।
નિઃસસાર શ્રમજલં શ્રાન્તાયાસ્તેજસા હરેઃ

મહાક્રમણક્લિષ્ટાયા નિઃશ્વાસશ્ચ બભૂવ હ ।
તદા વવ્રે શ્રમજલં તત્સર્વં વિશ્વગોલકમ્

સ ચ નિઃશ્વાસવાયુશ્ચ સર્વાધારો બભૂવ હ ।
નિઃશ્વાસવાયુઃ સર્વેષાં જીવિનાં ચ ભવેષુ ચ

બભૂવ મૂર્તિમદ્વાયોર્વામાઙ્‌ગાત્પ્રાણવલ્લભા ।
તત્પત્‍ની સા ચ તત્પુત્રાઃ પ્રાણાઃ પઞ્ચ ચ જીવિનામ્

પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચોદાનવ્યાનૌ ચ વાયવઃ ।
બભૂવુરેવ તત્પુત્રા અધઃ પ્રાણાશ્ચ પઞ્ચ ચ

ઘર્મતોયાધિદેવશ્ચ બભૂવ વરુણો મહાન્ ।
તદ્વામાઙ્‌ગાચ્ચ તત્પત્‍ની વરુણાની બભૂવ સા

અથ સા કૃષ્ણચિચ્છક્તિઃ કૃષ્ણગર્ભં દધાર હ ।
શતમન્વન્તરં યાવજ્જ્વલન્તી બ્રહ્મતેજસા

કૃષ્ણપ્રાણાધિદેવી સા કૃષ્ણપ્રાણાધિકપ્રિયા ।
કૃષ્ણસ્ય સઙ્‌ગિની શશ્વત્કૃષ્ણવક્ષઃસ્થલસ્થિતા

શતમન્વન્તરાન્તે ચ કાલેઽતીતે તુ સુન્દરી ।
સુષાવ ડિમ્ભં સ્વર્ણાભં વિશ્વાધારાલયં પરમ્

દૃષ્ટ્વા ડિમ્ભં ચ સા દેવી હૃદયેન વ્યદૂયત ।
ઉત્સસર્જ ચ કોપેન બ્રહ્માણ્ડગોલકે જલે

દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણશ્ચ તત્ત્યાગં હાહાકારં ચકાર હ ।
શશાપ દેવીં દેવેશસ્તત્ક્ષણં ચ યથોચિતમ્

યતોઽપત્યં ત્વયા ત્યક્તં કોપશીલે ચ નિષ્ઠુરે ।
ભવ ત્વમનપત્યાપિ ચાદ્યપ્રભૃતિ નિશ્ચિતમ્

યા યાસ્ત્વદંશરૂપાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ સુરસ્ત્રિયઃ ।
અનપત્યાશ્ચ તાઃ સર્વાસ્ત્વત્સમા નિત્યયૌવનાઃ

એતસ્મિન્નન્તરે દેવી જિહ્વાગ્રાત્સહસા તતઃ ।
આવિર્બભૂવ કન્યૈકા શુક્લવર્ણા મનોહરા

શ્વેતવસ્ત્રપરીધાના વીણાપુસ્તકધારિણી ।
રત્‍નભૂષણભૂષાઢ્યા સર્વશાસ્ત્રાધિદેવતા

અથ કાલાન્તરે સા ચ દ્વિધારૂપો બભૂવ હ ।
વામાર્ધાઙ્‌ગાચ્ચ કમલા દક્ષિણાર્ધાચ્ચ રાધિકા

એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણો દ્વિધારૂપો બભૂવ સઃ ।
દક્ષિણાર્ધશ્ચ દ્વિભુજો વામાર્ધશ્ચ ચતુર્ભુજઃ

ઉવાચ વાણીં કૃષ્ણસ્તાં ત્વમસ્ય કામિની ભવ ।
અત્રૈવ માનિની રાધા તવ ભદ્રં ભવિષ્યતિ

એવં લક્ષ્મીં ચ પ્રદદૌ તુષ્ટો નારાયણાય ચ ।
સ જગામ ચ વૈકુણ્ઠં તાભ્યાં સાર્ધં જગત્પતિઃ

અનપત્યે ચ તે દ્વે ચ જાતે રાધાંશસમ્ભવે ।
ભૂતા નારાયણાઙ્‌ગાચ્ચ પાર્ષદાશ્ચ ચતુર્ભુજાઃ

તેજસા વયસા રૂપગુણાભ્યાં ચ સમા હરેઃ ।
બભૂવુઃ કમલાઙ્‌ગાચ્ચ દાસીકોટ્યશ્ચ તત્સમાઃ

અથ ગોલોકનાથસ્ય લોમ્નાં વિવરતો મુને ।
ભૂતાશ્ચાસંખ્યગોપાશ્ચ વયસા તેજસા સમાઃ

રૂપેણ ચ ગુણેનૈવ બલેન વિક્રમેણ ચ ।
પ્રાણતુલ્યપ્રિયાઃ સર્વે બભૂવુઃ પાર્ષદા વિભોઃ

રાધાઙ્‌ગલોમકૂપેભ્યો બભૂવુર્ગોપકન્યકાઃ ।
રાધાતુલ્યાશ્ચ તાઃ સર્વા રાધાદાસ્યઃ પ્રિયંવદાઃ

રત્‍નભૂષણભૂષાઢ્યાઃ શશ્વત્સુસ્થિરયૌવનાઃ ।
અનપત્યાશ્ચ તાઃ સર્વાઃ પુંસઃ શાપેન સન્તતમ્

એતસ્મિન્નન્તરે વિપ્ર સહસા કૃષ્ણદેવતા ।
આવિર્બભૂવ દુર્ગા સા વિષ્ણુમાયા સનાતની

દેવી નારાયણીશાના સર્વશક્તિસ્વરૂપિણી ।
બુદ્ધ્યધિષ્ઠાત્રી દેવી સા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

દેવીનાં બીજરૂપા ચ મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી ।
પરિપૂર્ણતમા તેજઃસ્વરૂપા ત્રિગુણાત્મિકા

તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભા કોટિસૂર્યસમપ્રભા ।
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યા સહસ્રભુજસંયુતા

નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રનિકરં બિભ્રતી સા ત્રિલોચના ।
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાના રત્‍નભૂષણભૂષિતા

યસ્યાશ્ચાંશાંશકલયા બભૂવુઃ સર્વયોષિતઃ ।
સર્વે વિશ્વસ્થિતા લોકા મોહિતાઃ સ્યુશ્ચ માયયા

સર્વૈશ્વર્યપ્રદાત્રી ચ કામિનાં ગૃહવાસિનામ્ ।
કૃષ્ણભક્તિપ્રદા યા ચ વૈષ્ણવાનાં ચ વૈષ્ણવી

મુમુક્ષૂણાં મોક્ષદાત્રી સુખિનાં સુખદાયિની ।
સ્વર્ગેષુ સ્વર્ગલક્ષ્મીશ્ચ ગૃહલક્ષ્યીર્ગૃહેષુ ચ

તપસ્વિષુ તપસ્યા ચ શ્રીરૂપા તુ નૃપેષુ ચ ।
યા વહ્નૌ દાહિકારૂપા પ્રભારૂપા ચ ભાસ્કરે

શોભારૂપા ચ ચન્દ્રે ચ સા પદ્મેષુ ચ શોભના ।
સર્વશક્તિસ્વરૂપા યા શ્રીકૃષ્ણે પરમાત્મનિ

યયા ચ શક્તિમાનાત્મા યયા ચ શક્તિમજ્જગત્ ।
યયા વિના જગત્સર્વં જીવન્મૃતમિવ સ્થિતમ્

યા ચ સંસારવૃક્ષસ્ય બીજરૂપા સનાતની ।
સ્થિતિરૂપા વૃદ્ધિરૂપા ફલરૂપા ચ નારદ

ક્ષુત્પિપાસાદયારૂપા નિદ્રા તન્દ્રા ક્ષમા મતિઃ ।
શાન્તિલજ્જાતુષ્ટિપુષ્ટિભ્રાન્તિકાન્ત્યાદિરૂપિણી

સા ચ સંસ્તૂય સર્વેશં તત્પુરઃ સમુવાસ હ ।
રત્‍નસિંહાસનં તસ્યૈ પ્રદદૌ રાધિકેશ્વરઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર સસ્ત્રીકશ્ચ ચતુર્મુખઃ ।
પદ્મનાભેર્નાભિપદ્માન્નિઃસસાર મહામુને

કમણ્ડલુધરઃ શ્રીમાંસ્તપસ્વી જ્ઞાનિનાં વરઃ ।
ચતુર્મુખૈસ્તં તુષ્ટાવ પ્રજ્વલન્બ્રહ્મતેજસા

સા તદા સુન્દરી સૃષ્ટા શતચન્દ્રસમપ્રભા ।
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાના રત્‍નભૂષણભૂષણા

રત્‍નસિંહાસને રમ્યે સંસ્તૂય સર્વકારણમ્ ।
ઉવાસ સ્વામિના સાર્ધં કૃષ્ણસ્ય પુરતો મુદા

એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણો દ્વિધારૂપો બભૂવ સઃ ।
વામાર્ધાઙ્‌ગો મહાદેવો દક્ષિણે ગોપિકાપતિઃ

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશઃ શતકોટિરવિપ્રભઃ ।
ત્રિશૂલપટ્ટિશધરો વ્યાઘ્રચર્મામ્બરો હરઃ

તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભો જટાભારધરઃ પરઃ ।
ભસ્મભૂષિતગાત્રશ્ચ સસ્મિતશ્ચન્દ્રશેખરઃ

દિગમ્બરો નીલકણ્ઠઃ સર્પભૂષણભૂષિતઃ ।
બિભ્રદ્દક્ષિણહસ્તેન રત્‍નમાલાં સુસંસ્કૃતામ્

પ્રજપન્પઞ્ચવક્ત્રેણ બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનમ્ ।
સત્યસ્વરૂપં શ્રીકૃષ્ણં પરમાત્માનમીશ્વરમ્

કારણં કારણાનાં ચ સર્વમઙ્‌ગલમઙ્‌ગલમ્ ।
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિશોકભીતિહરં પરમ્

સંસ્તૂય મૃત્યોર્મૃત્યું તં યતો મૃત્યુઞ્જયાભિધઃ ।
રત્‍નસિંહાસને રમ્યે સમુવાસ હરેઃ પુરઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
પઞ્ચપ્રકૃતિતદ્‍ભર્તૃગણોત્પત્તિવર્ણનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ