દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.29

સાવિત્ર્યુપાખ્યાને કર્મવિપાકવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
સાવિત્રીવચનં શ્રુત્વા જગામ વિસ્મયં યમઃ ।
પ્રહસ્ય વક્તુમારેભે કર્મપાકં તુ જીવિનામ્

ધર્મ ઉવાચ
કન્યા દ્વાદશવર્ષીયા વત્સે ત્વં વયસાધુના ।
જ્ઞાનં તે પૂર્વવિદુષાં જ્ઞાનિનાં યોગિનાં પરમ્

સાવિત્રીવરદાનેન ત્વં સાવિત્રી કલા સતી ।
પ્રાપ્તા પુરા ભૂભૃતા ચ તપસા તત્સમા સુતે

યથા શ્રીઃ શ્રીપતેઃ ક્રોડે ભવાની ચ ભવોરસિ ।
યથાદિતિઃ કશ્યપે ચ યથાહલ્યા ચ ગૌતમે

યથા શચી મહેન્દ્રે ચ યથા ચન્દ્રે ચ રોહિણી ।
યથા રતિઃ કામદેવે યથા સ્વાહા હુતાશને

યથા સ્વધા ચ પિતૃષુ યથા સન્ધ્યા દિવાકરે ।
વરુણાની ચ વરુણે યજ્ઞે ચ દક્ષિણા યથા

યથા વરાહે પૃથિવી દેવસેના ચ કાર્તિકે ।
સૌભાગ્યા સુપ્રિયા ત્વં ચ તથા સત્યવતઃ પ્રિયે

અયં તુભ્યં વરો દત્તોઽપ્યપરં ચ યથેપ્સિતમ્ ।
શૃણુ દેવિ મહાભાગે દદામિ સકલેપ્સિતમ્

સાવિત્ર્યુવાચ
સત્યવત ઔરસાનાં પુત્રાણાં શતકં મમ ।
ભવિષ્યતિ મહાભાગ વરમેતન્મદીપ્સિતમ્

મત્પિતુઃ પુત્રશતકં શ્વશુરસ્ય ચ ચક્ષુષી ।
રાજ્યલાભો ભવત્વેવં વરમેતન્મદીપ્સિતમ્

અન્તે સત્યવતા સાર્ધં યાસ્યામિ હરિમન્દિરમ્ ।
સમતીતે લક્ષવર્ષે દેહીદં મે જગત્પ્રભો

જીવકર્મવિપાકં ચ શ્રોતું કૌતૂહલં મમ ।
વિશ્વનિસ્તારબીજં ચ તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

ધર્મરાજ ઉવાચ
ભવિષ્યતિ મહાસાધ્વિ સર્વં માનસિકં તવ ।
જીવકર્મવિપાકં ચ કથયામિ નિશામય

શુભાનામશુભાનાં ચ કર્મણાં જન્મ ભારતે ।
પુણ્યક્ષેત્રે ચ નાન્યત્ર સર્વં ચ ભુઞ્જતે જનાઃ

સુરા દૈત્યા દાનવાશ્ચ ગન્ધર્વા રાક્ષસાદયઃ ।
નરાશ્ચ કર્મજનકા ન સર્વે જીવિનઃ સતિ

વિશિષ્ટજીવિનઃ કર્મ ભુઞ્જતે સર્વયોનિષુ ।
શુભાશુભં ચ સર્વત્ર સ્વર્ગેષુ નરકેષુ ચ

વિશેષતો જીવિનશ્ચ ભ્રમન્તે સર્વયોનિષુ ।
શુભાશુભં ભુઞ્જતે ચ કર્મ પૂર્વાર્જિતં પરમ્

શુભેન કર્મણા યાતિ સ્વર્લોકાદિકમેવ ચ ।
કર્મણા ચાશુભેનૈવ ભ્રમન્તિ નરકેષુ ચ

કર્મનિર્મૂલને ભક્તિઃ સા ચોક્તા દ્વિવિધા સતિ ।
નિર્વાણરૂપા ભક્તિશ્ચ બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતેરિહ

રોગી કુકર્મણા જીવશ્ચારોગી શુભકર્મણા ।
દીર્ઘજીવી ચ ક્ષીણાયુઃ સુખી દુઃખી ચ કર્મણા

અન્ધાદયશ્ચાઙ્‌ગહીનાઃ કર્મણા કુત્સિતેન ચ ।
સિદ્ધ્યાદિકમવાપ્નોતિ સર્વોત્કૃષ્ટેન કર્મણા

સામાન્યં કથિતં દેવિ વિશેષં શૃણુ સુન્દરિ ।
સુદુર્લભં સુગોપ્યં ચ પુરાણેષુ સ્મૃતિષ્વપિ

દુર્લભા માનુષી જાતિઃ સર્વજાતિષુ ભારતે ।
સર્વેભ્યો બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રશસ્તઃ સર્વકર્મસુ

બ્રહ્મનિષ્ઠો દ્વિજશ્ચૈવ ગરીયાન્ ભારતે સતિ ।
નિષ્કામશ્ચ સકામશ્ચ બ્રાહ્મણો દ્વિવિધઃ સતિ

સકામાજ્જ પ્રધાનશ્ચ નિષ્કામો ભક્ત એવ ચ ।
કર્મભોગી સકામશ્ચ નિષ્કામો નિરુપદ્રવઃ

સ યાતિ દેહં ત્યક્ત્વા ચ પદં યત્તન્નિરામયમ્ ।
પુનરાગમનં નાસ્તિ તેષાં નિષ્કામિનાં સતિ

સેવન્તે દ્વિભુજં કૃષ્ણં પરમાત્માનમીશ્વરમ્ ।
ગોલોકં પ્રતિ તે ભક્તા દિવ્યરૂપવિધારિણઃ

સકામિનો વૈષ્ણવાશ્ચ ગત્વા વૈકુણ્ઠમેવ ચ ।
ભારતં પુનરાયાન્તિ તેષાં જન્મ દ્વિજાતિષુ

કાલે ગતે ચ નિષ્કામા ભવન્ત્યેવ ક્રમેણ ચ ।
ભક્તિં ચ નિર્મલાં તેભ્યો દાસ્યામિ નિશ્ચિતં પુનઃ

બ્રાહ્મણા વૈષ્ણવાશ્ચૈવ સકામાઃ સર્વજન્મસુ ।
ન તેષાં નિર્મલા બુદ્ધિર્વિષ્ણુભક્તિવિવર્જિતાઃ

તીર્થાશ્રિતા દ્વિજા યે ચ તપસ્યાનિરતાઃ સતિ ।
તે યાન્તિ બ્રહ્મલોકં ચ પુનરાયાન્તિ ભારતે

સ્વધર્મનિરતા યે ચ તીર્થાન્યત્રનિવાસિનઃ ।
વ્રજન્તિ તે સત્યલોકં પુનરાયાન્તિ ભારતે

સ્વધર્મનિરતા વિપ્રાઃ સૂર્યભક્તાશ્ચ ભારતે ।
વ્રજન્તિ તે સૂર્યલોકં પુનરાયાન્તિ ભારતે

મૂલપ્રકૃતિભક્તા યે નિષ્કામા ધર્મચારિણઃ ।
મણિદ્વીપં પ્રયાન્ત્યેવ પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્

સ્વધર્મે નિરતા ભક્તાઃ શૈવાઃ શાક્તાશ્ચ ગાણપાઃ ।
તે યાન્તિ શિવલોકં ચ પુનરાયાન્તિ ભારતે

યે વિપ્રા અન્યદેવેજ્યાઃ સ્વધર્મનિરતાઃ સતિ ।
તે યાન્તિ સર્વલોકં ચ પુનરાયાન્તિ ભારતે

હરિભક્તાશ્ચ નિષ્કામાઃ સ્વધર્મનિરતા દ્વિજાઃ ।
તે ચ યાન્તિ હરેર્લોકં ક્રમાદ્‍ભક્તિબલાદહો

સ્વધર્મરહિતા વિપ્રા દેવાન્યસેવનાઃ સદા ।
ભ્રષ્ટાચારાશ્ચ કામાશ્ચ તે યાન્તિ નરકં ધ્રુવમ્

સ્વધર્મનિરતા એવ વર્ણાશ્ચત્વાર એવ ચ ।
ભવન્ત્યેવ શુભસ્યૈવ કર્મણઃ ફલભોગિનઃ

સ્વકર્મરહિતા યે ચ નરકં યાન્તિ તે ધ્રુવમ્ ।
ભારતે ન ભવન્ત્યેવ કર્મણઃ ફલભોગિનઃ

સ્વધર્મનિરતા એવ વર્ણાશ્ચત્વાર એવ ચ ।
સ્વધર્મનિરતા વિપ્રાઃ સ્વધર્મનિરતાય ચ

કન્યાં દદતિ વિપ્રાય ચન્દ્રલોકં પ્રયાન્તિ તે ।
વસન્તિ તત્ર તે સાધ્વિ યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ

સાલઙ્‌કૃતાયા દાનેન દ્વિગુણં ફલમુચ્યતે ।
સકામા યાન્તિ તલ્લોકં ન નિષ્કામાશ્ચ સાધવઃ

તે પ્રયાન્તિ વિષ્ણુલોકં ફલસઙ્‌ઘાતવર્જિતાઃ ।
ગવ્યં ચ રજતં સ્વર્ણં વસ્ત્રં સર્પિઃ ફલં જલમ્

યે દદત્યેવ વિપ્રેભ્યશ્ચન્દ્રલોકં પ્રયાન્તિ તે ।
વસન્તિ તે ચ તલ્લોકે યાવન્મન્વન્તરં સતિ

સુચિરાત્સુચિરં વાસં કુર્વન્તિ તેન તે જનાઃ ।
યે દદતિ સુવર્ણાંશ્ચ ગાશ્ચ તામ્રાદિકં સતિ

તે યાન્તિ સૂર્યલોકં ચ શુચયે બ્રાહ્મણાય ચ ।
વસન્તિ તે તત્ર લોકે વર્ષાણામયુતં સતિ

વિપુલે સુચિરં વાસં કુર્વન્તિ ચ નિરામયાઃ ।
દદાતિ ભૂમિં વિપ્રેભ્યો ધનાનિ વિપુલાનિ ચ

સ યાતિ વિષ્ણુલોકં ચ શ્વેતદ્વીપં મનોહરમ્ ।
તત્રૈવ નિવસત્યેવ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ

વિપુલે વિપુલં વાસં કરોતિ પુણ્યવાન્મુને ।
ગૃહં દદતિ વિપ્રાય યે જના ભક્તિપૂર્વકમ્

તે યાન્તિ વિષ્ણુલોકં ચ સુચિરં સુખદાયકમ્ ।
ગૃહરેણુપ્રમાણં ચ વિષ્ણુલોકે મહત્તમે

વિપુલે વિપુલં વાસં કુર્વન્તિ માનવાઃ સતિ ।
યસ્મૈ યસ્મૈ ચ દેવાય યો દદાતિ ગૃહં નરઃ

સ યાતિ તસ્ય લોકં ચ રેણુમાનાબ્દમેવ ચ ।
સૌધે ચતુર્ગુણં પુણ્યં દેશે શતગુણં ફલમ્

પ્રકૃષ્ટે દ્વિગુણં તસ્માદિત્યાહ કમલોદ્‍ભવઃ ।
યો દદાતિ તડાગં ચ સર્વપાપાપનુત્તયે

સ યાતિ જનલોકં ચ રેણુમાનાબ્દમેવ ચ ।
વાપ્યાં ફલં દશગુણં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ સદા

સ તુ વાપીપ્રદાનેન તડાગસ્ય ફલં લભેત્ ।
ધનુશ્ચતુઃસહસ્રેણ દર્શ્યમાનેન નિશ્ચિતમ્

ન્યૂના વા તાવતી પ્રસ્થે સા વાપી પરિકીર્તિતા ।
દશવાપીસમા કન્યા યદિ પાત્રે પ્રદીયતે

ફલં દદાતિ દ્વિગુણં યદિ સાલઙ્‌કૃતા ભવેત્ ।
યત્ફલં ચ તડાગે ચ તદુદ્ધારે ચ તત્કલમ્

વાપ્યાશ્ચ પઙ્‌કોદ્ધરણે વાપીતુલ્યફલં લભેત્ ।
અશ્વત્થવૃક્ષમારોપ્ય પ્રતિષ્ઠાં યઃ કરોતિ ચ

સ પ્રયાતિ તપોલોકં વર્ષાણામયુતં સતિ ।
પુષ્પોદ્યાનં યો દદાતિ સાવિત્રિ સર્વભૂતયે

સ વસેદ્‌ ધ્રુવલોકે ચ વર્ષાણામયુતં ધુવમ્ ।
યો દદાતિ વિમાનં ચ વિષ્ણવે ભારતે સતિ

વિષ્ણુલોકે વસેત્સોઽપિ યાવન્મન્વન્તરં પરમ્ ।
ચિત્રયુક્તે ચ વિપુલે ફલં તસ્ય ચતુર્ગુણમ્

તસ્યાર્ધં શિબિકાદાને ફલમેવ લભેદ્‌ ધ્રુવમ્ ।
યો દદાતિ ભક્તિયુક્તો હરયે દોલમન્દિરમ્

વિષ્ણુલોકે વસેત્સોઽપિ યાવન્મન્વન્તરં શતમ્ ।
રાજમાર્ગં સૌધયુક્તં યઃ કરોતિ પતિવ્રતે

વર્ષાણામયુતં સોઽપિ શક્રલોકે મહીયતે ।
બ્રાહ્મણેભ્યોઽથ દેવેભ્યો દાને સમફલં લભેત્

યદ્ધિ દત્તં ચ તદ્‌ભુઙ્‌ક્તે ન દત્તં નોપતિષ્ઠતે ।
ભુક્ત્વા સ્વર્ગાદિજં સૌખ્યં પુણ્યવાઞ્જન્મ ભારતે

લભેદ્વિપ્રકુલેષ્વેવ ક્રમેણૈવોત્તમાદિષુ ।
ભારતે પુણ્યવાન્વિપ્રો ભુક્ત્વા સ્વર્ગાદિકં ફલમ્

પુનઃ સોઽપિ ભવેદ્વિપ્રશ્ચૈવં ચ ક્ષત્રિયાદયઃ ।
ક્ષત્રિયો વાથ વૈશ્યો વા કલ્પકોટિશતેન ચ

તપસા બ્રાહ્મણત્વં ચ ન પ્રાપ્નોતિ શ્રુતૌ શ્રુતમ્ ।
નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ કલ્પકોટિશતૈરપિ

અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ ।
દેવતીર્થસહાયેન કાયવ્યૂહેન શુધ્યતિ ।
એતત્તે કથિતં કિઞ્ચિત્ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
નારાયણનારદસંવાદે સાવિત્ર્યુપાખ્યાને કર્મવિપાકવર્ણનં નામૈકોનત્રિશોઽધ્યાયઃ