દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.28

સાવિત્ર્યુપાખ્યાને યમસાવિત્રીસંવાદવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
યમસ્ય વચનં શ્રુત્વા સાવિત્રી ચ પતિવ્રતા ।
તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા તમુવાચ મનસ્વિની

સાવિત્ર્યુવાચ
કિં કર્મ તદ્‍ભવેત્કેન કો વા તદ્ધેતુરેવ ચ ।
કો વા દેહી ચ દેહઃ કઃ કો વાત્ર કર્મકારકઃ

કિં વા જ્ઞાનં ચ બુદ્ધિઃ કા કો વા પ્રાણઃ શરીરિણામ્ ।
કાનીન્દ્રિયાણિ કિં તેષાં લક્ષણં દેવતાશ્ચ કાઃ

ભોક્તા ભોજયિતા કો વા કો વા ભોગશ્ચ નિષ્કૃતિઃ ।
કો જીવઃ પરમાત્મા કસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

ધર્મ ઉવાચ
વેદપ્રણિહિતો ધર્મઃ કર્મ યન્મઙ્‌ગલં પરમ્ ।
અવૈદિકં તુ યત્કર્મ તદેવાશુભમેવ ચ

અહૈતુકી દેવસેવા સંકલ્પરહિતા સતી ।
કર્મનિર્મૂલરૂપા ચ સા એવ પરભક્તિદા

કો વા કર્મફલં ભુઙ્‌ક્તે કો વા નિર્લિપ્ત એવ ચ ।
બ્રહ્મભક્તો યો નરશ્ચ સ ચ મુક્તઃ શ્રુતઃ શ્રુતૌ

જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિશોકભીતિવિવર્જિતઃ ।
ભક્તિશ્ચ દ્વિવિધા સાધ્વિ શ્રુત્યુક્તા સર્વસમ્મતા

નિર્વાણપદદાત્રી ચ હરિરૂપપ્રદા નૃણામ્ ।
હરિરૂપસ્વરૂપાં ચ ભક્તિં વાઞ્છન્તિ વૈષ્ણવાઃ

અન્યે નિર્વાણમિચ્છન્તિ યોગિનો બ્રહ્મવિત્તમાઃ ।
કર્મણો બીજરૂપશ્ચ સતતં તત્ફલપ્રદઃ

કર્મરૂપશ્ચ ભગવાન્પરાત્મા પ્રકૃતિઃ પરા ।
સોઽપિ તદ્ધેતુરૂપશ્ચ દેહો નશ્વર એવ ચ

પૃથિવી વાયુરાકાશો જલં તેજસ્તથૈવ ચ ।
એતાનિ સૂત્રરૂપાણિ સૃષ્ટિરૂપવિધૌ સતઃ

કર્મકર્તા ચ દેહી ચ આત્મા ભોજયિતા સદા ।
ભોગો વિભવભેદશ્ચ નિત્કૃતિર્મુક્તિરેવ ચ

સદસદ્‍ભેદબીજં ચ જ્ઞાનં નાનાવિધં ભવેત્ ।
વિષયાણાં વિભાગાનાં ભેદિ બીજં ચ કીર્તિતમ્

બુદ્ધિર્વિવેચના સા ચ જ્ઞાનબીજં શ્રુતૌ શ્રુતમ્ ।
વાયુભેદાશ્ચ પ્રાણાશ્ચ બલરૂપાશ્ચ દેહિનામ્

ઇન્દ્રિયાણાં ચ પ્રવરમીશ્વરાંશમનૂહકમ્ ।
પ્રેરકં કર્મણાં ચૈવ દુર્નિવાર્યં ચ દેહિનામ્

અનિરૂપ્યમદૃશ્યં ચ જ્ઞાનભેદો મનઃ સ્મૃતમ્ ।
લોચનં શ્રવણં ઘ્રાણં ત્વક્ચ રસનમિન્દ્રિયમ્

અઙ્‌ગિનામઙ્‌ગરૂપં ચ પ્રેરકં સર્વકર્મણામ્ ।
રિપુરૂપં મિત્રરૂપં સુખરૂપં ચ દુઃખદમ્

સૂર્યો વાયુશ્ચ પૃથિવી બ્રહ્માદ્યા દેવતાઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રાણદેહાદિભૃદ્યો હિ સ જીવઃ પરિકીર્તિતઃ

પરમં વ્યાપકં બ્રહ્મ નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
કારણં કારણાનાં ચ પરમાત્મા સ ઉચ્યતે

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં ત્વયા પૃષ્ટં યથાગમમ્ ।
જ્ઞાનિનાં જ્ઞાનરૂપં ચ ગચ્છ વત્સે યથાસુખમ્

સાવિત્ર્યુવાચ
ત્યક્ત્વા ક્વ યામિ કાન્તં વા ત્વાં વા જ્ઞાનાર્ણવં ધ્રુવમ્ ।
યદ્યત્કરોમિ પ્રશ્નં ચ તદ્‍ભવાન્વક્તુમર્હતિ

કાં કાં યોનિં યાતિ જીવઃ કર્મણા કેન વા પુનઃ ।
કેન વા કર્મણા સ્વર્ગં કેન વા નરકં પિતઃ

કેન વા કર્મણા મુક્તિઃ કેન ભક્તિર્ભવેદ્‌ ગુરૌ ।
કેન વા કર્મણા યોગી રોગી વા કેન કર્મણા

કેન વા દીર્ઘજીવી ચ કેનાલ્પાયુશ્ચ કર્મણા ।
કેન વા કર્મણા દુઃખી સુખી વા કેન કર્મણા

અઙ્‌ગહીનશ્ચ કાણશ્ચ બધિરઃ કેન કર્મણા ।
અન્ધો વા પઙ્‌ગુરપિ વા પ્રમત્તઃ કેન કર્મણા

ક્ષિપ્તોઽતિલુબ્ધકશ્ચૌરઃ કેન વા કર્મણા ભવેત્ ।
કેન સિદ્ધિમવાપ્નોતિ સાલોક્યાદિચતુષ્ટયમ્

કેન વા બ્રાહ્મણત્વં ચ તપસ્વિત્વં ચ કેન વા ।
સ્વર્ગભોગાદિકં કેન વૈકુણ્ઠં કેન કર્મણા

ગોલોકં કેન વા બ્રહ્મન્ સર્વોત્કૃષ્ટં નિરામયમ્ ।
નરકો વા કતિવિધઃ કિંસંખ્યો નામ કિં ચ વા

કો વા કં નરકં યાતિ કિયન્તં તેષુ તિષ્ઠતિ ।
પાપિનાં કર્મણા કેન કો વા વ્યાધિઃ પ્રજાયતે ।
યદ્યત્પ્રિયં મયા પૃષ્ટં તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં નવમસ્કન્ધે
નારાયણનારદસવાદે સાવિત્ર્યુપાખ્યાને યમસાવિત્રીસંવાદવર્ણનં નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ